Boer History1730 aan die Kaap die Goeie Hoop: De la Fontaine goewerneur, Delagoa-verlating en Slicher se dood
Direkteure bevestig De la Fontaine — depêches van 20 Februarie 1730
Kalender 1730 het oopgegaan met die Kaap nog onder ’n waarnemende hoof. Nadat goewerneur Pieter Gysbert Noodt skielik tussen drie- en vieruur op die middag van die 23ste April 1729 gesterf het, sittende in die plesierhuis in die Kompanjietuin, het die Politieke Raad die volgende oggend om agtuur byeengekom en sekunde Jan de la Fontaine weer as waarnemende hoof herstel totdat die oppergesag se plesier bekend sou wees. Met die volgende tuiswaartse vloot het die raad die direkteure gevra om hom permanent as goewerneur aan te stel. Op die 20ste Februarie 1730 is depêches by die Kaap ontvang dat daardie versoek toegestaan is. [3]
Dieselfde pakket bevele het die twee poste gevul wat die bevordering sou ooplaat. Die onafhanklike fiskaal, Adriaan van Kervel, is aangestel om De la Fontaine as sekunde op te volg. Daniel van den Henghel, toe in diens te Colombo, is as fiskaal aangestel. Die Februarie-depêches het dus die hoofskap, die tweede plek en die onafhanklike fiskalaat in ’n enkele direkteursantwoord op die Kaap se versoek van die vorige jaar afgehandel. Geen plaaslike stemming en geen betwiste opvolging het tussenbeide gekom nie: die Nederlande het die siviele lys geskryf, en die Kasteel moes dit net sweer. [3] [9]
Die bevestiging het ’n langer argument toegemaak as een winter se waarnemende tussentyd. Nadat Maurits Pasques de Chavonnes in September 1724 gesterf het, het die raad De la Fontaine al as voorlopige sekunde en waarnemende hoof genomineer; die Here XVII het hom bevestig en tot senior koopman bevorder sodat die tweede stoel by die tradisie sou pas. Toe hulle later Noodt gekies het eerder as om die Kaapse sekunde te bevorder, het hulle nogtans Noodt se latere aanklagte teen hom geweier en Jan se salaris van vyf-en-sewentig gulde per maand tot honderd-en-twintig verhoog—van £6 13s. 4d. tot £10—eerder as om sy bedanking te aanvaar. Die Februarie-pakket van 1730 was dus nie ’n skielike guns aan ’n nuwe man nie, maar die direkteure se skriftelike erkenning dat die offisier wat hulle al teen Noodt beskerm het nou die volle titel moes hou. [3] [9]
Vir die burgers was die nuus al verwag. Groot vreugde het in die nedersetting geheers toe bekend geword het dat Jan de la Fontaine Noodt se opvolger geword het; die Februarie-depêches het daardie plaaslike blydskap in ’n kommissie verander wat hardop gelees kon word. Almal het hom Jan genoem. Hy was die eerste goewerneur wat sy vorige loopbaan aan die Kaap gemaak het, en vir eers was die ivoortoring in Amsterdam en die onderdane in Tafelvallei volkome saam dat hy die regte keuse was. Kalender 1730 het dus nie op ’n betwiste plaaslike opvolging oopgegaan nie, maar op skriftelike bevestiging uit die Nederlande van ’n man wat al in elke straat van die dorpie bekend was. [3] [9]
Jan de la Fontaine as goewerneur geïnstalleer — 8 Maart 1730
Op die 8ste Maart 1730 het mnr. De la Fontaine die ampseed afgelê en is hy formeel as goewerneur geïnstalleer. Die seremonie het die lang waarnemende tussentyd afgesluit wat die oggend na Noodt se dood begin het, en die Kaap weer onder ’n ten volle gekommandeerde hoof geplaas eerder as ’n sekunde wat die regering hou hangende die direkteure se plesier. Sestien jaar nadat kommissaris Johan van Hoorn hom van die tuiswaartse Horstendal afgehaal en pakhuismeester gemaak het, het dieselfde man nou as goewerneur in die Kasteel gesweer wat hy sonder onderbreking gedien het. [3] [9]
Hy is op die 23ste April 1684 in Amsterdam gebore as Jan de la Fontaine dit Wicart. Sy vader, koopman Jacques de la Fontaine, het uit ’n familie gekom wat Valenciennes in Frans-Vlaandere in die eerste helfte van die sewentiende eeu gelaat het; sommige van hulle was Waalse predikante, ander, soos Jacques, syhandelaars. Sy moeder, Barbara van den Burgh, dogter van Jan Gideonsen van den Burgh, was van stewige Nederlandse Calvinistiese stam, daarom is die seun nie in die Waalse kerk gedoop nie maar in die Oude Kerk en daarom was die huisnaam Jan eerder as Jean. In sy vroeë twintigs het hy by die Kompanjie aangesluit en in junior range in die Indië gedien totdat Van Hoorn, wat al sy eerlikheid en intelligensie geken het, hom beveel het om sy goed van die Horstendal af te pak en in Tafelvallei te bly. [9]
Twee jaar ná daardie gedwonge landing het hy, nog ’n junior koopman, in die Politieke Raad gesit. In 1717 is hy ’n volwaardige koopman gemaak. In Mei 1711 het hy met mooi Maria Elizabeth getrou, die negentienjarige dogter van sekunde Andries de Man—’n Kaapse huishoudelike verbintenis wat die syhandelaar se seun vaster in die nedersetting gewortel het as enige Nederlandse opdrag. Toe Chavonnes sterf is hy as voorlopige sekunde genomineer; die Here XVII het hom bevestig en hom terselfdertyd tot senior koopman moes bevorder om by die tradisie te pas. Skerper kontraste as Jan de la Fontaine en sy voorganger Noodt was skaars denkbaar. Jan was ook “groot” in ’n liggaamlike sin: hy was ’n lang man, en die glimlag op sy gesig was die eerste ding wat opgeval het. [9]
Die installasie van 8 Maart het nog nie die hoër Indiese rang gedra wat later by sy naam gevoeg sou word nie. Binne kalender 1730 is die gedateerde konstitusionele feit die Maart-eed en formele installasie as goewerneur van die Kaap. Roetine-administrasie wat sedert einde April 1729 onder sy waarnemende hand geloop het, het nou onder dieselfde man met die direkteure se volle titel voortgegaan. Die Kasteel wat die vorige April “Noodt is dood; nu is er geen nood” gefluister het, het nou, op skrif en in seremonie, die lange sekunde gehad wie se loopbaan op hierdie strand gemaak is eerder as uit Batavia ingevoer. [3] [9]
Van Kervel sekunde en Van den Henghel fiskaal — 1730
Adriaan van Kervel het van die onafhanklike fiskalaat na die sekunde se stoel geskuif as De la Fontaine se onmiddellike ondergeskikte. Hy was al ’n Kaapse loopbaanoffisier van lang standing: sekretaris van die Politieke Raad van 1719, fiskaal van 1725, en vier jaar lank in daardie moeilike en—by die burgers—ongewilde stoel ’n man wat selfs dié wat hy moes vervolg tevrede gestel het. Die Februarie-bevordering het ’n senior Kaapse offisier wat al in raadswerk bekend was aan die goewerneur se regterhand gehou en die fiskale pos vrygemaak vir ’n nuwe man wat uit die oostelike stasies beveel is. [3] [9]
Daniel van den Henghel, toe in diens te Colombo, het die fiskalaat ontvang. Sy nominasie van Ceylon eerder as uit die Kaapse burger- of junior dienaarlyste het onderstreep dat die onafhanklike fiskaal ’n direkteursaanstelling op die wyer Kompanjiekring gebly het, nie ’n plaaslike bevordering alleen nie. Hy sou later ’n moeiliker kollega as Van Kervel blyk; binne 1730 was hy nog net ’n naam in ’n depêche, ’n Colombo-dienaar beveel na die verversingstasie om die onafhanklike stoel te neem wat Van Kervel sou verlaat. [3]
Tesame het die twee name die Februarie-pakket voltooi: permanente goewerneur, bevorderde sekunde, en ’n fiskaal uit Colombo getrek. Vir die res van die jaar was die Kaap se hoogste siviele driehoek dus De la Fontaine–Van Kervel–Van den Henghel onder die direkteure se 1730-kommissies. Die reëling het ook die ouer stryd om plek onder Kompanjiedienaars—senior koopman, koopman, junior koopman—beantwoord deur die drie topstoele in een pakket te skryf eerder as om hulle aan plaaslike twis oor te laat. Van Kervel se stap van fiskaal na sekunde was die natuurlike Kaapse bevordering; Van den Henghel se aankoms uit Colombo was die Here XVII se herinnering dat die onafhanklike fiskalaat nog hulle s’n was om te vul. [3] [9]
Met Van Kervel as sekunde genoem en Van den Henghel as fiskaal uit Colombo, is die senior siviele lys van vroeë 1730 dus om De la Fontaine se permanente kommissie herstel. Ryk Tulbagh, sekretaris van die raad sedert 16 September 1728, het die klerk van daardie raad gebly. Die hooggeregshof wat die vorige April die deserteurs se vonnis geteken het—Noodt, De la Fontaine, Johannes Theophilus Rhenius, Nicholas Heyning, Hendrik Swellengrebel, Christoffel Brand, J. P. van Coller en Tulbagh—het nou onder ’n goewerneur gesit wie se titel by die eerste handtekening gepas het wat hy daarna sou skryf. [3]
Noodt se weduwee en seun keer na Europa terug — 1730
Met die eerste tuiswaartse vloot van die jaar ná Noodt se dood—dit is, in 1730—het die oorlede goewerneur se weduwee en seun na Europa teruggekeer. Hul vertrek het die private huishoudelike hoofstuk van die Noodt-administrasie toegemaak wat so skielik in die Kompanjietuin op die 23ste April 1729 geëindig het. Die gesin was van die begin af klein: ’n vrou, Johanna Drabbe, wie se Nederlandse verbintenisse in die aanstelling geweeg het, en een seun. Die eerste terugkerende skepe van 1730 het daardie huishouding van die Kaapse inrigting onder die nuwe goewerneur weggeneem. [3] [9]
Die rekords het al aangeteken dat Noodt met staatsie onder die kerklike plaveisel op die laaste dag van April 1729 begrawe is, en dat daar geen spoor van berou by enigiemand oor sy dood was nie. Baie min burgers het die begrafnis bygewoon. Hy was twee jaar en twee maande aan die hoof van die kolonie, algemeen nie geliefd nie, hoewel hy nie met die burgers ingemeng het nie en hulle nie oor hom gekla het soos oor die jonger Van der Stel nie. ’n Paar uur voor hy gesterf het, toe hy oënskynlik in volkome gesondheid was, het hy dokumente geteken wat nog bestaan. Die weduwee en seun se tuisreis met die eerste terugkerende vloot van 1730 het die laaste van daardie huishouding uit ’n Kasteel verwyder wat al geweier het om te treur. [3] [9]
Administratiewe kontinuïteit het dus een kant toe geloop—De la Fontaine bevestig en geïnstalleer—terwyl die Noodt-familieverbintenis die ander kant toe geloop het, tuiswaarts op die jaar se eerste Europa-gebonden skepe. Albei bewegings het tot dieselfde ná-Noodt-skikking van 1730 behoort. Die Kasteel wat Jan se salaris verhoog het eerder as om sy bedanking te aanvaar, het nou Noodt se weduwee en enigste seun die pad sien neem wat die oorlede goewerneur self nooit geleef het om te neem nie. Johanna Drabbe se invloedryke familie het gehelp om hom uit te stuur; dit kon sy huishouding nie aan die Kaap hou nadat die titel oorgegaan het nie. [3] [9]
Vir die dorp was die kontras in meer as ’n passasierslys sigbaar. Noodt was onder gemiddelde lengte, corpulent, met bleek uitpuilende oë en ’n ewige grynslag; Jan was lank, en die glimlag het eerste gekom. Die een het die ander valslik van malversasies beskuldig en sy lewe so ondraaglik gemaak dat die sekunde sy bedanking ingedien het; die Here XVII het die aanklagte geïgnoreer en die beskuldigde gehou. Toe die eerste tuiswaartse vloot van 1730 Noodt se weduwee en seun van die ree lig, het die nedersetting wat die vorige April “nu is er geen nood” geïmproviseer het, die laaste private oorblyfsel van daardie administrasie sien gaan onder die man wat die direkteure in sy plek gekies het. [9]
Die Kompanjie verby die toppunt van sy voorspoed — konteks van 1730
Die Oos-Indiese Kompanjie, van wie se fortuin die Kaap grootliks afgehang het, het teen hierdie tydperk die toppunt van sy voorspoed verbygesteek. Sy dividende, wat vir die tien jaar tot 31 Desember 1722 teen sewe-en-dertig persent per jaar op die volbetaalde kapitaal gestaan het, het vir die tien jaar 1723–1732 gemiddeld slegs een-en-twintig persent beloop, en het daarna nooit hoër as vyf-en-twintig persent gestyg nie. Van die jaar 1723 het die jaarlikse dividende begin daal, in een dekade van sewe-en-dertig tot een-en-twintig persent. Vir die Kaap se sake het dit beteken dat alles moontlik gedoen moes word om die ekonomie te stut. [3] [9]
Baie van sy handelsinrigtings het nie die onderhoudskoste terugbetaal nie. Die handel van die Engelse en Franse in die Ooste het reuse treë gemaak, en sommige takke was heeltemal vir die Nederlanders verlore. Die kusvaart van suidelike Asië, eens byna uitsluitlik in Kompanjiehande, het in ander hande geval. In Holland is die direkteurskap deur lede van magtige families verseker wat tevrede was om ’n inkomste te trek sonder om misbruike reg te stel, en hul invloed was genoeg om die State-Generaal te verhinder om inspeksie in die Kompanjie se sake uit te oefen. Onder daardie omstandighede het korrupsie in die openbare diens dieper uitgebrei as tevore, en die aanstelling van onafhanklike fiskale het niks gedoen om dit te stuit nie. In die Asiese besittings is rykdom op skaamlose maniere deur Kompanjiedienaars versamel, en regeringsamptenare het in ’n styl van vertoon geleef wat aan Asiese heersers herinner het. [3]
Aan die Kaap was daar minder geleentheid vir sulke wanpraktyke, want die koloniste was nie die mense om tamelik aan enige onreg te onderwerp nie; en vir baie jare ná Noodt se dood was die hoofamptenare in Suid-Afrika manne wat in algemene agting gestaan het, wie se eerlikheid nie bevraagteken is nie. Daardie gesonder atmosfeer het die nuwe goewerneur egter nie die plig gespaar om plaaslike nywerheid te dwing nie. As waarnemende hoof tussen Chavonnes se dood en Noodt se verskyning het hy al probeer om vervaardiging te kweek. Die seun van ’n syhandelaar was besonder in sy geïnteresseerd, en ’n deeglik beplande poging is aan die Kaap aangewend. ’n Franse kenner, François Guillaumet (Guillaume), is saam met kissies sywurms ingevoer; ’n fabriek is naby die Slawehuis opgerig, waaraan die dorp later sy Spinstraat te danke gehad het; en die kinders in die lodge daar naby moes almal buite skoolure sy opwin. [3] [9]
Pogings om sywurmeiers uit Indië te bring het misluk; sommige wat in goeie toestand uit Europa ontvang is, is sorgvuldig in die huise van De la Fontaine self en Nicholas Heyning versorg voordat hulle aan Guillaumet oorhandig is. Daar was volop gesonde moerbeibome, en die kenner is van watter slawearbeid hy ook al gevra het voorsien. In die eerste jaar is agt pond goeie sy verkry en na die Nederlande gestuur, ’n voorwerp van aansienlike belangstelling in Amsterdam en Middelburg. ’n Groot gebou het digby die Kompanjietuin opgegaan; etlike duisende jong moerbeibome is geplant; burgers wat die nywerheid fassineer het, is van eiers en instruksies voorsien. Tog het produksie in geen daaropvolgende jaar tien pond oorskry nie. Die oorgrote meerderheid wurms het altyd gesterf voordat hulle kokonne gemaak het. [3]
’n Ander nywerheid wat destyds probeer is, was die produksie van kirmanhaar, waarvan sjale net tweede na dié van Kasjmir gemaak is. Vier-en-twintig jong Persiese bokke is na Ceylon gestuur om na die Kaap aangestuur te word; in Februarie 1725 het agt Suid-Afrika bereik, die ander op pad gesterf. Van die agt was slegs een ’n ooi, en dié het kort ná landing gesterf. Kruisgeteelde diere is van gewone ooie verkry; burgers is oorreed om te eksperimenteer; ná ’n paar jaar het hulle die raad ingelig dat tensy die Kompanjie veertig pence per pond vir die haar sou betaal, dit nie die moeite werd sou wees om aparte troppe te hou nie. Daardie prys kon selfs vir ’n superieure artikel nie gegee word nie. Die ingevoerde bokke het nie lank oorleef nie, en toe sommige haar wel gelewer is, kon die Kompanjie nie die hoë prys bekostig nie. Hierdie en ander ondernemings was in hul mees kritieke stadium in die jare 1730–1735. Hul enigste voordeel, vir ’n pas geïnstalleerde goewerneur wat in Junie sy vrou sou verloor, moes gewees het dat hulle die swoegende regeringshoof sy verdriet laat vergeet het. [3] [9]
Koring, ten minste, het genoeg herstel om weer weggestuur te word. Ná die roesjaar van 1727, toe daar nie genoeg koring vir eie verbruik was nie, het uitvoer van 1728 hervat en deur die seisoene voortgegaan wat De la Fontaine se permanente goewerneurskap omraam het, soms tot soveel as sewe duisend muids, hoewel die oeste nie eweredig goed was nie. Die direkteure, wat die onsekerheid van Suid-Afrikaanse seisoene geleer het, het al beveel dat ’n jaar se voorraad koring altyd as reserwe weggelê moes word voordat iets na Indië gestuur word. Kalender 1730 het dus tussen ’n Kompanjie verby sy dividendtoppunt en ’n kolonie wat weer koring kon mis gelê, terwyl sy op agt tot tien pond per jaar gehang het en kirmanhaar op ’n prys gewag het wat die Kompanjie nie sou betaal nie. [3]
Dood van ds. Lambertus Slicher; Le Sueur binneland toe gestuur — Junie 1730
In Junie 1730 is ds. Lambertus Slicher oorlede. Hy is op die 2de Junie by die Paarl oorlede, nadat hy daar byna vyf jaar gedien het. Hy het die Drakenstein-diens op die 15de Julie 1725 oorgeneem, toe die raad ná Petrus van Aken se dood in Desember 1724 hom binneland toe gestuur en die Kaap aan mnr. D’Ailly alleen gelaat het totdat nog ’n predikant voorsien sou word. Vroeg die volgende jaar het D’Ailly ernstig siek geword en in Junie 1726 gesterf; mnr. Bek is toe na die Kaap verskuif, en Slicher is opgedra om by geleentheid dienste op Stellenbosch te hou. Só het sake meer as drie jaar gebly. [3] [8]
Slicher van Middelburg het in dieselfde jaar as Van Aken aan die Kaap aangekom, maar in ’n heel ander hoedanigheid. Voordat hy uitgekom het, het hy ses jaar as kapelaan van die garnisoen te Lillo gedien. Weens verskille en vyandigheid onder sy gemeente het hy vrywillig bedank en as adelbors op die ’t Vaderland Getrouw in die Kompanjie se diens getree. In daardie hoedanigheid het hy die Kaap bereik. Goed onderlê in Latyn, Grieks en Hebreeus, is hy kort daarna as rektor van die pasgestigte Hoërskool in Kaapstad aangestel en het hy koshuisleerlinge in sy huis geneem. Hy het goeie getuigskrifte van die predikante van die plekke waar hy gedien het, gehou. In 1721, terwyl hy nog rektor was, het hy deur die Kaapse goewerneur en raad verlof van die Here XVII gekry om nou en dan in die kerk in Kaapstad te preek. In Februarie 1723 is hy formeel as tweede predikant van daardie plek bevestig, en in Julie 1725 is hy na Drakenstein gestuur. Hy het met Sophia van der Byl getrou, in 1690 aan die Kaap gebore. [8]
By Slicher se dood het die raad ds. François le Sueur—wat op die 16de Oktober 1729 sy eerste Kaapse diens as tweede of assistent-predikant gehou het—opgedra om voorlopig op Drakenstein en Stellenbosch waar te neem. Die binnelandse preekstoele het dus ’n tyd lank na die pas aangekomde assistent oorgegaan terwyl Bek by die moedergemeente gebly het. Binne kalender 1730 is die kerkelike feite Slicher se dood op die 2de Junie en die raad se voorlopige binnelandse opdrag aan Le Sueur. Die volgende Europese aanstelling vir Drakenstein het nog voorgelê; die jaar self het toegemaak met die assistent wat die vallei-preekstoele op die raad se eie bevel hou. [3]
Dieselfde seisoen wat die Drakenstein-preekstoel geneem het, het ook ’n klein Franse skool in die dorp gelisensieer. Op die 9de Mei 1730 het die raad Jeremias Roux, seun van die ou koster Paul Roux, toegelaat om ’n skool oop te maak om die jeug in die Franse taal te onderrig. Die verlof het teen ’n langer druk gestaan om Frans te laat uitsterf. In 1726 het die Drakenstein-kerkraad dieselfde Jeremias Roux, toe oud-koster, al ingelig dat hy voortaan nie die dienste in Frans moes waarneem soos hy vroeër gedoen het nie; daarna verskyn daar geen verdere verwysing in die kerknotules na Franse dienste nie. Op geen stadium het die vlugtelinge een-sesde van die burgerbevolking oorskry nie, of een-agste van die hele Europese gemeenskap insluitend die Kompanjie se dienaars. Baie het al met Nederlands bekend aangekom ná jare in Holland. Die Mei-lisensie om Frans aan die jeug te leer was dus nie ’n herlewing van ’n openbare kerktaal nie maar ’n noue verlof, gedateer 9 Mei, in die laaste maande van Slicher se lewe en die eerste van Le Sueur se binnelandse opdrag. [8]
Die binnelandse kerke was jare lank kort van hande. Ná Van Aken se dood het die Drakenstein-preekstoel maande leeg gestaan voordat Slicher van die Kaap gestuur is; ná D’Ailly se dood is Bek na die moederkerk getrek en Stellenbosch aan geleentheidsbesoeke gelaat. Le Sueur se voorlopige verskuiwing in Junie 1730 was die raad se enigste beskikbare lap: een assistent, skaars agt maande in die nedersetting, wat twee plattelandse gemeentes dek terwyl die Here XVII se volgende nominasie nog op see was. Slicher se Latyn, Grieks en Hebreeus, sy Hoërskool-rektoraat en sy vyf jaar by die Paarl het op die 2de Junie geëindig; Roux se Franse skool is by resolusie van die 9de Mei oopgemaak; die twee gedateerde feite van die Franssprekende oorblyfsel en die leë valleipreekstoel het dus in dieselfde midjaar gesit. [3] [8]
Dood van goewerneur De la Fontaine se vrou — Junie 1730
In dieselfde maand van Junie 1730 is die goewerneur se vrou oorlede. In die eerste jaar van sy administrasie het die lot hom hard getref deur Maria Elizabeth weg te neem en hom as weduwenaar te laat met ’n dogter van veertien en ’n suigelingseun van twee. Hy het aanhou werk. Sy verdriet het hom nog harder laat werk, en sy gedagtes moes al na die Nederlande gedwaal het, waar onderwysgeleenthede vir sy kinders ver bo dié aan die Kaap was. [3] [9]
Die meisie, Barbara Elizabeth de la Fontaine, was al in die dorp vir haar musiekgawes bekend. Die seun, Jan Gideon, was nog ’n suigeling van twee. Hul moeder was negentien toe sy in Mei 1711 met die jong pakhuismeester getrou het, dogter van die destydse sekunde Andries de Man; sy het Jan se hele Kaapse loopbaan langs hom geleef, van junior koopman in die raad deur die waarnemende jare ná Chavonnes en die vernedering onder Noodt tot die Maart-installasie. Junie 1730 het dus van die pas gekommandeerde goewerneur sowel die Drakenstein-predikant geneem wat die vallei sedert 1725 gehou het as die vrou wat hom sedert 1711 in Tafelvallei gewortel het. [3] [9]
Inskrywings in die joernaal en ander amptelike stukke bevestig dat die goewerneur se energie ná haar dood nie afgeneem het nie. Daardie jare was moeilik vir die Kompanjie, en dit was gelukkig vir die werk. Sy, kirmanhaar en die ander gedwonge nywerhede het in hul mees kritieke stadium in 1730–1735 gestaan; hul enigste voordeel moes gewees het dat hulle die swoegende goewerneur sy verdriet laat vergeet het. Die glimlag kon ’n bietjie hartseer gewees het, maar dit het dieselfde warmte gedra. Vir die Kaapse gemeenskap was die goewerneur se verlies ’n huishoudelike feit van die regerende huis eerder as ’n beleidswysiging. Die administrasie het onder De la Fontaine en Van Kervel voortgegaan terwyl die weduwenaarskap van Junie 1730 in die latere rekord van sy loopbaan gestaan het. [3] [9]
Openbare en huishoudelike verdriet het dus midjaar onder die pas geïnstalleerde goewerneur gekenmerk. Dieselfde Junie wat Slicher van die Drakenstein-preekstoel en Maria Elizabeth van die Kasteel geneem het, het die raad ook besluit om Delagoabaai te verlaat. Drie verliese—een kerkelik, een huishoudelik, een strategies—het binne ’n enkele maand van die eerste jaar van die permanente kommissie geval. Die man wat twintig jaar vroeër van die Horstendal aangehou is, het nou as weduwenaar geregeer met ’n dogter van veertien en ’n seun van twee, terwyl die pakkette wat Fort Lydzaamheid sou leegmaak nog twee maande van vaar was. [3] [9]
Raad besluit om Delagoabaai te verlaat — 11 Junie 1730
Vroeë rampe by Delagoabaai het die Kompanjie aanvanklik nie ontmoedig nie, en lank is hoop op winsgewende handel daar gekoester. In 1725 is ’n bietjie ambergris, party aalwyn, driehonderd pond koper, meer as twee ton ivoor, vier-en-dertig slawe en ’n paar onse goudstof van die stasie ontvang. Dit was onmoontlik om betroubare inligting oor die binneland by die inboorlinge aan die baai te kry; maar by een geleentheid het twee van die kaptein Maphumbo se manne binneland toe gegaan en binne veertien dae met goudstof teruggekeer. Dit het die hoop gewek dat die goudvelde maklik bereik kon word, en op die 27ste Junie 1725 het ’n ekspedisie van een-en-dertig man onder sersant Jan Mona, met ’n klerk genaamd Frans de Kuyper as joernalis, Fort Lagoa verlaat om hulle te soek. Ná ’n swaar mars van twintig dae het ’n groep vyandige swartes verdere vordering teengestaan; etlike van die inboorlinge is geskiet, maar die pakosse is doodgemaak en al die bagasie gevat, en die ekspedisie moes omdraai. ’n Poging om die kopermyne onder die mineraloog Jan Hendrik Hoorn te soek, het ook misluk. [3]
Die direkteure het toe beveel dat pogings om die goudvelde en die ryk van Monomotapa, wat nog as ’n werklikheid geglo is, te bereik, met bote op die riviere aangewend moes word. ’n Ou skipper, Jan de Koning, is as kommandeur aangestel, en die garnisoen is met honderd soldate en matrose versterk. Einde Mei 1726 het hy by Fort Lagoa aangekom en die sekunde Jan de la Capelle, waarnemende hoof, besig gevind met proewe in suikerriet en indigo. Daar was voortdurende twiste onder die stamme om die baai, maar die Europeërs was met almal op goeie voet. Maphumbo was die magtigste kaptein; ’n ander, Manisa, byna so sterk, het sy kraale aan die oewers van die Portugese rivier Dos Reys gehad, wat die Nederlanders die Manisa genoem het. Omdat Fort Lagoa te klein was vir die versterkte garnisoen, is ’n groter oppervlakte met grondwalle omhein en Lydzaamheid genoem. Die riviere is so ver opgevaar as wat hulle met bote bevaarbaar was, maar die Nederlandse offisiere kon nooit die presiese ligging van die kopermyne of die goudvelde vasstel nie. Die goudstof wat te koop gebring is, was so met ander stowwe gemeng dat die assayers in Batavia beweer het elke stuiver se werd die Kompanjie ’n gulde gekos het. [3]
In Desember 1726 het koors die garnisoen aangeval, soos elke vorige somer, en binne ’n paar maande is agt-en-dertig man dood, onder hulle kommandeur De Koning. De la Capelle het weer waarnemende hoof geword. Versterkings is van die Kaap gestuur en binnelandse verkenning is hervat, sonder groter sukses. Aan die begin van die volgende somer het ’n groep van sestien soldate gedeserteer en oorland na Inhambane gegaan, waar die meeste van hulle omgekom het. ’n Bietjie later het twee-en-sestig man by die stasie ’n sameswering aangegaan om te rebelleer en te deserteer, maar die komplot is betyds ontdek. Die garnisoen was toe honderd ses-en-tagtig sterk. Die direkteure het eindelik besluit om die verlating of behoud van Fort Lydzaamheid aan die diskresie van die Politieke Raad aan die Kaap oor te laat. Die raad het daarop op die 11de Junie 1730 besluit dat hoe gouer dit verlaat kon word, hoe beter. Die Kaap se eie raad, nie ’n vars Nederlandse detailbevel nie, het dus die einde van die Delagoa-eksperiment vasgelê. [3]
Junie 1730 het dus ’n kerkelike dood en ’n goewerneur se private verlies met ’n strategiese besluit gepaar: Fort Lydzaamheid moes ontruim word sodra skepe gespaar kon word. Die verversingstasie op Tafelbaai sou sy manne en goedere terugeis van die suidoostelike kuspos wat nooit sy koste terugbetaal het nie. Ambergris, aalwyn, driehonderd pond koper, twee ton ivoor, vier-en-dertig slawe en ’n paar onse vervalste goud het nie koorssomers, ’n mislukte goudmars, ’n mislukte kopersoektog, sestien deserteurs op die Inhambane-pad en ’n sameswering van twee-en-sestig gebalanseer nie. Die 11 Junie-notule was die Kaap se eie rekenkunde. [3]
Pakkette vaar om Delagoa te ontruim — 12 Augustus 1730
Op die 12de Augustus 1730 het die klein vaartuie Snuffelaar, Zeepost en Feyenoord, wat as pakkette aan die Kaap gebruik is, gelaat om die manne en goedere van Delagoabaai te kom haal. Die drie klein vaartuie was die praktiese instrument van die Junie-besluit. Twee maande het verloop sedert die raad geskryf het dat hoe gouer Lydzaamheid verlaat kon word, hoe beter; middel-Augustus was die eerste oomblik wat die Kaap sy pakkette vir die suidoostelike ontruiming kon spaar. [3]
Hul vertrek in middel-Augustus het die Kaapse pakkette ’n suidoostelike ontruimingstaak gegee eerder as gewone Tafelbaai- of kuspakketwerk. Die stasie wat met honderd soldate en matrose onder De Koning versterk, met grondwalle vergroot en in die middel-1720s Lydzaamheid herdoop is, moes nou deur dieselfde klas klein vaartuie gestroop word wat die Kaap met sy buiteposte verbind het. Geen Oosindiëvaarder is aan die werk toegeken nie. Drie pakkette was volgens die raad se oordeel genoeg om ’n garnisoen te lig wat al deur koors, desertie en die wete dat die pos veroordeel is, verminder is. [3]
Totdat die pakkette aankom, het waarnemende kommandeur Jan de la Capelle en die verminderde inrigting by Fort Lydzaamheid gebly. Hy was waarnemende hoof voor De Koning se aankoms, het die suikerriet- en indigoproewe gelei, en het die bevel weer geneem toe koors die skipper doodgemaak het. Die Augustus-vaart het die horlosie vir ’n laaste seisoen aan die baai gestel voor embarkeer aan die einde van die jaar. Tussen die pakkette se vertrek uit Tafelbaai en hul verskyning voor die fort was daar nog tyd vir een ramp meer. [3]
Die Junie-notule het die tydsberekening aan skepe oorgelaat. Die Augustus-vaart was daardie tydsberekening. Vir die Kasteel het die drie name— Snuffelaar, Zeepost, Feyenoord— ’n diskresionêre verlating in ’n reis verander: bring die manne weg, bring die goedere weg, en sluit ’n baai wat Monomotapa belowe en koors gelewer het. De la Capelle sou Lydzaamheid nog moet hou totdat daardie rompe in die riviermonde staan. Kalender 1730 het die Delagoa-einde dus in ’n geskrewe besluit in Junie en ’n pakketvertrek in Augustus verdeel, met die doodmaak en die embarkeer nog voorlê in die laaste weke van die jaar. [3]
Vaandrig Mona doodgemaak; Delagoa-stasie embarkeer — 27 Desember 1730
Voor die pakkette se aankoms het nog ’n ramp by die stasie voorgekom. Vaandrig Mona en nege-en-twintig Europeërs is deur ’n groep inboorlinge verras en doodgemaak. Die slag het op ’n pos geval wat al vir verlating gemerk was en het die sterkte wat De la Capelle eindelik sou embarkeer verder verminder. Dieselfde Mona wat, as sersant, die een-en-dertig man se goudmars van 27 Junie 1725 met Frans de Kuyper as joernalis gelei het—twintig dae binneland, pakosse doodgemaak, bagasie gevat—is nou as vaandrig met nege-en-twintig man gesterf op ’n stasie wat die Kaap al gestem het om te verlaat. [3]
Op die 27ste Desember 1730 het die waarnemende kommandeur Jan de la Capelle en honderd drie-en-dertig man, waartoe die stasiemag verminder is, in die vaartuie wat vir hulle gestuur is, geëmbarkeer. Delagoabaai is daardeur as Kompanjiestasie verlaat. Van honderd ses-en-tagtig ná die sameswering tot honderd drie-en-dertig by die bote, is die rekenkunde van koors, desertie en die Mona-slagting in ’n enkele embarkeerlys geskryf. Die grondwalle genaamd Geduld—Lydzaamheid—is agtergelaat. [3]
Die Desember-embarkeer het ’n duur eksperiment toegemaak wat van die vroeë Delagoa-besetting deur koorssomers, mislukte goud- en kopersoektogte, Lydzaamheid se grondwalle, suikerriet- en indigoproewe, sestien deserteurs na Inhambane, ’n sameswering van twee-en-sestig, en die doodmaak van Mona en nege-en-twintig geloop het. Binne kalender 1730 het die Kaap se besluit van 11 Junie, die pakkette se vaart van 12 Augustus, die verrassing van Mona se groep, en die embarkeer van De la Capelle met honderd drie-en-dertig oorlewendes die volle plaaslike boog van verlating gevorm. Die skepe self sou eers middel die volgende Januarie die Kaap haal; daardie landval behoort aan die volgende kalender. Wat 1730 self gehou het, was die besluit, die vaart, die slagting en die bote. [3]
Kalender 1730 het dus toegemaak as die jaar die direkteure se depêches van die 20ste Februarie Jan de la Fontaine permanente goewerneur gemaak en Van Kervel sekunde en Van den Henghel fiskaal genoem het; die jaar hy die eed op die 8ste Maart afgelê het; die jaar Noodt se weduwee en seun met die eerste terugkerende vloot huis toe gegaan het; die jaar sy en kirmanhaar in hul mees kritieke seisoen gestaan het onder ’n Kompanjie verby sy dividendtoppunt; die jaar Jeremias Roux op die 9de Mei toegelaat is om Frans te leer en Lambertus Slicher op die 2de Junie by die Paarl gesterf het, met Le Sueur binneland in sy plek gestuur; die jaar Maria Elizabeth in dieselfde Junie gesterf het en ’n dogter van veertien en ’n seun van twee gelaat het; die jaar die raad op die 11de Junie gestem het om Fort Lydzaamheid te verlaat, die pakkette op die 12de Augustus gevaar het, vaandrig Mona en nege-en-twintig Europeërs doodgemaak is, en op die 27ste Desember De la Capelle en honderd drie-en-dertig man die baai gelaat het. Die volgende jaar sou daardie rompe in Tafelbaai bring en ’n nuwe predikant vir Drakenstein; 1730 self het op die embarkeer geëindig. [3] [8] [9]