Boer History1775 aan die Kaap die Goeie Hoop: Visrivier-distrikslyn, plaasvakleerlingskappe en Cook tuiswaarts
Eerste volle jaar: Kasteelkontinuïteit — 1775
Kalender 1775 het oopgegaan in die bevestigde stoele. Joachim van Plettenberg het die eerste stoel by die Prins se kommissie gesit sedert die 18de van Mei 1774. ’n Frieslandse baron, gebore te Leeuwarden op die 8ste van Maart 1739, seun van Hendrik Casimir Baron van Plettenberg en Agatha Petronella van Ammema, het hy van die Latynse skool na Utrecht gegaan, op die 8ste van Mei 1764 as adjunk-fiskaal op vyf-en-twintig met die Amerongen na Batavia vertrek, en op die tweede dag van 1765 in die koloniale hoofstad aangekom. In 1767 het hy met Cornelia Charlotte Feith getrou, weduwee van Louis Taillefer, direkteur van Bengale. Daardie selfde jaar het die Van Plettenbergs aan die Kaap gekom, waar Joachim as fiskaal-onafhanklik aangestel is. Van die 30ste van Mei 1770 het hy die tweede stoel sowel as die fiskaal se pligte gesit; van die 12de van Augustus 1771, die oggend ná Ryk Tulbagh se dood, het hy beide gesit. Geroep om ’n modelgoewerneur op te volg, was hy van die eerste oomblik af in ’n nadeel. Januarie 1773 het die benoemde goewerneur Pieter van Reede van Oudtshoorn onder dieselfde plaveisel as die landsvader begrawe. Die Prins van Oranje het toe, op nominasie van die bewindhebbers, Van Plettenberg as goewerneur benoem, Otto Luder Hemmy as sekunde, en advokaat Willem Cornelis Boers as fiskaal. Daardie drie name was al op die grond sedert Desember. Kalender 1775 was die eerste volle jaar waarin hulle saam gesit het. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die burgerlike feit van die eerste volle bevestigde jaar net soveel as nuutheid van ’n eerste stoel op papier gevul. Marthinus Adriaan Bergh het Stellenbosch gesit, die stoel wat Lucas Sigismundus Faber in Augustus 1773 gelaat het, nadat Abraham Faure deur September waargeneem het. Joachim Frederik Mentz het nog die gehuggie gesit wat Horak gelaat het. Christoffel Brand het die winterhawe gesit, die stoel wat Jan Frederik Kirsten in Mei 1774 gelaat het, met ’n klippier. Damien Hugo Staring het die vlootinstelling gesit, bevestig deur die opperowerhede ná ’n voorlopige aanhouding. Ds. Hendrik Kroonenburg, ds. Johannes Frederik Bode, en ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau het nog die Kaapse preekstoel drie diep gesit, soos Amsterdam in 1761 beveel het. Stellenbosch se preekstoel, leeggemaak deur ds. Johannes Appeldoorn in September 1772, het nog ’n konsulent gesit. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit, en dit binne-in die ouderlingtwis wat Januarie 1772 oor Thomas Arnoldus Theron oopgemaak het. Waveren, in Junie 1774 leeggemaak toe Remmerus Harders op pensioen afgetree het, het nog sonder ’n predikant gesit. Ds. Daniel Goldbach het Zwartland gesit, die betrekking wat hy in April 1774 oorgeneem het. Gesamentlike kerkrade het al in 1759 opgehou. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste gelde, geen private handel deur amptenare—was die landsvader se gewoonte. Die eerste volle bevestigde jaar het die gewoonte geërf, twee doodkiste onder die kerkplaveisel, ’n hospitaal wat nog op ’n November-steen styg, ’n Haagse advokaat in sy eerste volle fiskaaljaar, en ’n eerste stoel wat Mei 1774 eindelik met seremonie gevul het. [3] [8] [9]
Uitwaarts het die grondregime nog op die 18 Februarie 1770-name oopgegaan. Die oosgrens van die kolonie, volgens die resolusie van die politieke raad, het Bruintjes Hoogte en die Gamtoosrivier gebly; maar, in weerwil van daardie verbod, was Europeërs langs die hoë lande tot sover as die Klein-Visrivier gevestig. Veeposte van vyf of ses duisend akker het nog land genoeg gelyk. Jaarlikse huur, wanneer dit verhaal kon word, het £5 gebly ná die vyftienjarige erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in kompakte groepe saamgehou het, het hulle eie regering behou, met kapteins wat prakties deur die Hollandse owerhede aangestel is. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere gewoon, of rondgeswerf en diens geneem soos hulle lus was. Die howe was oop vir hulle beskerming. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendelike voet saamgeleef, maar by tye is die vrede versteur deur San-roewers. Omstreeks die jaar 1770 het veediefstalle en slagtings van inheemse veewagters, en selfs van blanke koloniste, gebeurtenisse van so gereelde voorkoms geword dat plase langs die Nieuwveld, die Sneeuwberg en die Winterberg onveilig was. Die somerkommando van 1774 onder Godlieb Rudolph Opperman het vyfhonderd-en-drie San dood en tweehonderd-nege-en-dertig gevange gerapporteer. Dit het nie die uitwerking gehad wat gehoop is nie. Hulle het selfs lastiger as tevore geword. Kalender 1775 het daardie noordelike papier geërf, daardie oostelike lyn nog Bruintjes Hoogte en die Gamtoos genoem, ’n jagter wat ’n Oktober 1772-lasbrief ontduik het, ’n hospitaalsteen van die 2de van November 1772, en ’n eerste stoel wat Mei al gevul het. [3] [4] [7]
In die Republiek het Prins Willem V nog as stadhouer gesit, mondig sedert 1766. Die Kaap het nog onder die Sewentien en ’n bevestigde baron gesit. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dankseggingdag vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. Die eerste volle bevestigde jaar het honderd drie-en-twintig jaar van daardie tuine gesit, met ’n eerste stoel in Augustus 1771 leeggemaak, ’n benoemde goewerneur in Januarie 1773 onder die kerk begrawe, ’n hospitaalgrond wat van November 1772 ’n steen gehou het, en ’n ree dat van 1772 sy sewentig-’n-jaar-telling oorgespring het. Gedurende die een-en-twintig jaar 1751–1771 was die gemiddelde jaarlikse getal skepe by die twee hawens 70. Vreemdelinge het gekry wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van sulke artikels as die Kompanjie nodig gehad het, te verbied. Op die oppervlak het die eerste jare van Van Plettenberg se administrasie—ná die twee waarin hy die teuels as waarnemende goewerneur gehou het—geen duidelike aanduiding gegee van die ontplofbare toestand waarin die nedersetting later sou beland nie. Die ekonomiese toestande was nie sleg nie. Vreemde skeepvaart het grootliks toegeneem. Nie net Tafelbaai nie, maar ook die ree van Simonstad was vol Hollandse, Franse, Engelse, Skandinawiese en selfs Oostenrykse vaartuie, almal vars produkte nodig. Kalender 1775 het binne daardie gemiddeldes as die vierde produktejaar en die vierde jaar van die skeepvaartsprong gesit, met ’n Haagse advokaat al sedert Desember in die fiskaal se stoel, en ’n oostelike papier wat Julie eindelik sou hernoem. [3] [9]
Die dorp in Tafelvallei was al aansienlik vergroot. Vreemdelinge het begin om dit onder die naam Kaapstad te ken, hoewel die koloniste dit nog die Kaap genoem het. Verskeie nuwe strate is uitgelê. Die paradeterrein is weer gelykgemaak, en ’n eikeheining daarom geplant. Die kunsmatige fonteine is hernu. Die stadhuis is deur die burgerraad gebou. Die vestingwerke is herstel, en ’n nuwe battery naby die mond van die Soutrivier opgerig. Die toring van die kerk is ’n paar voet verhoog, en ’n horlosie daarin geplaas wat van die 25ste van November 1771 eindelik die tyd aangedui het. Die kerkhof om die kerk is gesluit; die begraafplaas tussen die Leeukop se romp en die strand van die baai is vroeg in 1770 oopgemaak. Twee goewerneurs het nog onder die plaveisel van die kerk gelê, nie in die nuwe begraafplaas nie: Tulbagh sedert die 17de van Augustus 1771, Oudtshoorn sedert ’n paar dae ná die Asia se aankoms. Die hospitaal in Tafelvallei was tot puin verval; die bewindhebbers het besluit om ’n nuwe een te bou; die grond is voor Tulbagh se dood voorberei; die hoeksteen is deur Van Plettenberg op die 2de van November 1772 gelê, ontwerp vir eenduisend vierhonderd-en-vyftig pasiënte, met kwartiere vir die geneeshere en bediendes, en ruim store. Die meeste van die materiale het uit Nederland gekom. Januarie het dus oopgegaan op ’n bevestigde nedersetting, ’n betalende ree, ’n horlosie wat die uur gesê het, ’n steen in die hospitaalgrond wat nog styg, twee doodkiste onder die kerk, en ’n eerste stoel wat Mei al gevul het. [3] [9]
Cook tuiswaarts — Maart 1775
Die Engelse ontdekker kaptein James Cook het Tafelbaai met die Resolution en Adventure op die tuisvaart in Maart 1775 aangedoen. Hy het dieselfde ree uitwaarts in November 1772 aangedoen. Die eerste volle bevestigde jaar het dus ’n terugkeer gesit wat die waarnemende jare sien vertrek het. Die twee skepe het vars proviand nodig gehad, soos elke vreemdeling op daardie ree dit nodig gehad het. Die bewindhebbers het erken dat sulke aandoeners aangemoedig moes word, want hulle het kontant in die land gebring en die inkomste vermeerder. Maart het daardie aanmoediging in Engelse eikehout gesit, op ’n tuiskoers van die Suidpoolsee. [3]
Terwyl Van Plettenberg goewerneur was, is die kolonie besoek deur vooraanstaande reisigers van verskillende nasies, wat indrukke van wat hulle gesien het in verskeie volumes nagelaat het. Eerste onder hulle het die Sweedse natuurkundige Sparrman gestaan. Dr. Thunberg, ook ’n Sweed, kaptein Stavorinus, ’n Seelander, luitenant Paterson, ’n Engelsman, en M. Le Vaillant, ’n Fransman, het verslae van die land van groter of geringer waarde gegee. Kalender 1775 het Cook se tuisvaart binne daardie reisdekade gesit, nie as ’n wrak en nie as ’n nuwe battery nie, maar as twee Engelse skepe in Tafelbaai in Maart, op ’n ree wat van 1772 sy sewentig-’n-jaar-telling oorgespring het, en wat gedurende die nege jaar 1772–1780 gemiddeld twee-en-vyftig Hollandse skepe en vyf-en-sestig onder verskillende ander vlagge jaarliks by die twee hawens sou aandoen. [3] [9]
Maart het die ree dus gesit soos die taverne van die seë dit nog gesit het: Hollandse, Franse, Engelse, Skandinawiese en selfs Oostenrykse rompe wat meel, vleis en wyn wou hê, ’n kontraktant wat vreemdelinge twintig pennies meer as die Kompanjie se vleis gevra het, en ’n fiskaal wie se verlof nodig was voordat ’n muid graan oor ’n vreemdeling se reling gegaan het. Cook se tuispaar het daardie som nie verander nie. Hulle het daarbinne gesit, twee Engelse skepe meer in die vierde jaar van die sprong, op ’n Tafelbaai wat vreemdelinge begin Kaapstad noem het. [3] [9]
Die winterhawe het Brand gesit. Kirsten is in Mei 1774 bevorder; die boekhouer Christoffel Brand is aangestel om hom op te volg. Simonbaai het al Kerguelen se Rolland en Oiseau in Mei 1773 ingeneem, en hulle ’n jaar later weer op die terugtog na Brest. Tafelbaai in Maart het Cook ingeneem. Die twee oop hawens van die eerste volle bevestigde jaar het dus beide ’n Engelse tuisvaart-ontdekker in die somerree en ’n Hollandse resident in die wintereen gesit, met Staring bevestig oor die vlootinstelling en ’n hospitaal wat nog op Hollandse materiale vir eenduisend vierhonderd-en-vyftig styg. Maart het nie ’n oostelike rivier hernoem nie. Dit het ’n Tafelbaai-lêplek gevul wat November 1772 leeggemaak het. [3]
Plaasvakleerlingskappe — 1775
Die getal manlike slawe wat ingevoer is, was altyd veel groter as dié van vroulikes, en gevolglik het baie van daardie mans wat nie vroue van hulle eie kleur kon kry nie, verbintenisse met Khoikhoi-vroue gevorm. ’n Groot klas halfbloede het uit sulke unies voortgekom. Van vroeg af is opgemerk dat Khoikhoi-vroue wat verbintenisse met òf Europeërs òf slawe gevorm het, baie meer kinders gehad het as dié wat mans van hulle eie ras geneem het. Die boere kon hulle unie met slawe nie verhinder nie, want as hulle dit probeer doen het, was die slawe seker om weg te loop. En as hulle die vroue op die plase laat bly het, was hulle direk of indirek verplig om hulle en hulle nageslag te onderhou, sonder enige opbrengs in arbeid. Kalender 1774 het daardie plaasfeit as ’n geërfde papier gesit, nog nie as ’n nuwe regulasie nie. Kalender 1775 het dit as ’n regulasie gesit wat eers in werking getree het. [3]
Hierdie omstandighede het aanleiding gegee tot ’n regulasie wat eers in 1775 in werking getree het, en wat bepaal het dat kinders gebore van Khoikhoi-moeders by slawvaders, by die bereiking van die ouderdom van agtien maande, tot vyf-en-twintig jaar by die eienaar van die plaas waarop hulle woonagtig was, vakleerlinge moes wees. In elke geval moes ’n formele aansoek aan die raad van landdros en heemrade van die distrik deur die eienaar van die plaas gerig word, en ’n register van alle vakleerlingskappe moes deur die sekretaris van die raad gehou word. Khoikhoi-moeders moes vry wees om hulle kinders onder agtien maande weg te neem. Die vakleerlinge moes behoorlik gevoed en geklee word, en andersins goed behandel word. Bergh se Stellenbosch-raad en Mentz se Swellendam-raad het dus ’n nuwe register in dieselfde jaar gesit dat die raad ’n nuwe oostelike lyn gesit het. Die plaaskind se papier en die distriksrivier se papier was die jaar se twee huishoudelike dekrete. [3]
Die noordelike kommando van die vorige somer het al van die tweehonderd-nege-en-dertig San wat geneem is, vir ’n termyn van jare vakleerlinge gemaak; ander is vrygelaat. Die 1775-plaasregulasie was ’n ander papier. Dit het nie op ’n driehonderd-myl-deursoeking gevolg nie. Dit het op ’n plaassom gevolg wat die Kompanjie van vroeg af dopgehou het: meer manlike slawe as vroulike, Khoikhoi-vroue op die plekke, kinders sonder ’n opbrengs in arbeid. Aansoek het na landdros en heemrade gegaan; ’n sekretaris het die boek gehou; ’n moeder kon nog ’n kind onder agtien maande wegneem. Van agtien maande tot vyf-en-twintig het die kind die plaas gesit. Kalender 1775 het dus twee vakleerlingskappe gesit—die San van 1774 geneem, al op termyne van jare, en die gemengde kinders van die ou distrikte, nou op ’n raadsregister tot vyf-en-twintig. [3] [4]
Visrivier en Boesmansrivier — 11 Julie 1775
Willem Prinsloo en ander het al anderkant Bruintjes Hoogte gewoon. In Junie 1771 het die ou olifantjagter van Tulbagh verlof gekry om twee plase binne die koloniale perke te kies, maar het daaranderkant gegaan en die terrein van die latere dorp Somerset-Oos, op die walle van die Klein-Visrivier, beset. In Oktober 1772 het die waarnemende goewerneur te hore gekom dat Prinsloo anderkant die grens woon, en die landdros van Stellenbosch opdrag gegee om hom te laat verwyder; hy het die lasbrief ontduik. Verskeie ander het hom gou gevolg. Hierdie setlaars het ’n versoekskrif gestuur dat hulle gemagtig mag word om te bly waar hulle was. Kalender 1774 het daardie versoekskrif nie met ’n nuwe oostelike lyn beantwoord nie. Dit het die 18 Februarie 1770-name gesit—Bruintjes Hoogte en die Gamtoos—en dit het Europeërs langs die hoë lande tot die Klein-Visrivier gesit, plakkate kragteloos, Bergh se eerste volle jaar as landdros nie meer in staat om die jagter terug te trek as Faber se laaste maande nie. Kalender 1775 het die versoekskrif met huur beantwoord. [3] [4] [4]
Om die grondhuur te verseker, het die politieke raad op die 11de van Julie 1775 die uitbreiding van die distrik Stellenbosch ooswaarts tot die Visrivier en dié van Swellendam tot die Boesmansrivier bepaal. Die Gamtoos-naam van 18 Februarie 1770 het dus opgehou om Swellendam se oostelike papier te wees. Bruintjes Hoogte het opgehou om Stellenbosch se oostelike papier te wees. Die Klein-Visrivier-plase, die Boschberg, die hoë lande al beset, het eindelik binne-in ’n distrik gesit, sodat ’n landdros kon vorder wat die 1732-erfpag op vyf pond ’n jaar genoem het wanneer dit verhaal kon word. Die verbod van 1770 het Prinsloo nie teruggetrek nie. Die dekreet van Julie 1775 het die distrikslyn vorentoe getrek tot waar die jagters al gesit het. [3] [4] [7]
Die grens tussen die nuwe dele van die twee distrikte is vir skikking na die gesamentlike landdroste en heemrade verwys, wat die bergreeks ooreenstemmend met die Zwartberg en ewewydig met die kus vasgelê het. Die distrik Swellendam was sodoende aan alle kante duidelik omskryf, maar Stellenbosch het geen vaste perk in die noorde gehad nie. In daardie rigting is die Kamiesberg, die Hantamberg in die latere distrik Calvinia, die land om die bronne van die Zakrivier in die Nieuwveldberge, en die Sneeuwberg al etlike jare beset. Gesamentlike landdroste en heemrade het al in Desember 1769 ’n Zwartberg-lyn tussen Stellenbosch en Swellendam in die ou dele gebruik. Julie 1775 het hulle gevra om daardie ewewydige weer te trek, oos van die Gamtoos, deur die nuwe dele, sodat Bergh se raad en Mentz se raad sou weet waar die een distrik eindig en die ander begin, nou dat Stellenbosch tot die Visrivier geloop het en Swellendam tot die Boesmansrivier. [3]
Die seuns van die wingerd- en vrugteplanters van die westelike distrikte het die grensboere van die oostelike geword, wat die perke uitgebrei het totdat ’n goewerneur die limiete op die walle van die Visrivier kon vaslê, en noordwaarts byna tot by die Oranje. Die Tulbagh-kloof het die poort gevorm. Namate die uitbreiding noord- en ooswaarts gevorder het, is groot troppe beeste en skape in die hoogland-plato-distrikte aangehou. Die San wat die groot bergstreke van die binneland bewoon het, het voortdurend oorlog teen die veeboere en trekkers gevoer. Ná die 1774-veldtog het die veeboere hulle troppe anderkant die groot bergreekse geneem, en deel van die hoogland-vlakteland suid van die Oranjerivier beset. Julie 1775 het nie die Oranje genoem nie. Dit het die Visrivier en die Boesmansrivier genoem, sodat huur geneem kon word waar plakkate misluk het. Die noordelike besetting van Kamiesberg, Hantam, Zakbronne en Sneeuwberg het sonder ’n vaste Stellenbosch-perk gebly. Die oostelike besetting het eindelik binne twee distrikte gesit. [3] [7]
Oostelike bure en die noordgrens — 1775
Oos van die nuwe Stellenbosch-lyn het die westelike Xhosa-stamme van Rarabe se huis gesit. Die verkenningstog van 1752 het die Keiskama as skeidslyn tussen die Bantoe en die Khoikhoi gevind, maar in 1756 het die jagter Dirk Marx berig dat hy hulle so ver weswaarts as die Groot-Visrivier ontmoet het. Rarabe, vir ’n man van sy tyd, het sy mense met bekwaamheid geregeer, en is so hoog geag dat sy naam deur die Ciskeise stamme oorgeneem is. Hy was die gunstelingseun van sy vader Palo, wat die rivier oorgesteek het en naby hom bly woon het tot die dood van die ou kaptein, wat omstreeks die jaar 1770 ingetree het. In dié tyd is Rarabe se oppergesag deur die hele streek tussen die Groot-Visrivier en die Kei erken. Maar elke stam het sy eie hoof gehad, en dié het dikwels in belangrike sake sonder om hom te raadpleeg opgetree. Die Imidange-stam, onder die kaptein Mahuta, was toe die verste westelike buitepos van die volk, en het die land langs die regteroewer van die Koonap beset. Galeka, wat gewoonlik anderkant die Kei gewoon het, is in naam as hoof van die hele Xhosa-volk erken; maar prakties was Rarabe se aanhangers geensins aan sy gesag onderworpe nie. Julie 1775 het dus ’n Kompanjies-distrikslyn langs ’n rivier getrek wat Rarabe se mense al as ’n westelike rand behandel het, en wat Prinsloo se mense al as ’n tuiste behandel het. [3] [4]
Die koloniste op die oosgrens moes met daardie voorste stamme te doen hê, ’n volk wat gevestig genoem kon word in vergelyking met San, maar wat byna ewe knap veelifters was. Kalender 1775 het nog nie ’n oorgang van die Visrivier deur Mahuta se Imidange gesit nie, en ook nie ’n eerste oorlog nie. Dit het ’n distrikspapier gesit wat die Visrivier as Stellenbosch se oostelike perk genoem het, en dit het Rarabe se mense op die oorkantste oewer gesit, met Imidange op die Koonap, en ’n jagter op die Klein-Visrivier wie se versoekskrif Julie met huur beantwoord het. Die twee uitbreidings—weswaarts van Rarabe se huis, ooswaarts van die Stellenbosch-veeboere—het ’n geslag lank na dieselfde rivier beweeg. Die raad se Julie-dekreet het Rarabe nie gevra om dit te teken nie. Dit het Bergh gevra om aan hierdie kant daarvan te vorder. [3] [4]
Noordwaarts het die straf wat Opperman, Van der Merwe en Van Wyk die vorige somer toegedien het, die San nie van verdere vyandelikhede afgeskrik nie. Hulle het selfs lastiger as tevore geword. Ten spyte van daardie regeringskommandos was daar geen vermindering in die loopbaan van roof nie. Rooftoë het in omvang, frekwensie, vermetelheid en geweld toegeneem—só dat boere in sommige distrikte verplig was om hulle wonings te verlaat en na veiliger streke te trek. Jaar ná jaar sou dit nodig wees om kommandos teen hulle uit te roep. Só het dit dikwels gebeur dat die burgers nie die monsterings vir oefening kon bywoon wat vroeg in Oktober by die drosdye plaasgevind het nie. Hulle het genoeg gehad om hulle eie wonings te verdedig. Die manne van die noordgrens het hulle eerste plig as die beskerming van hulle gesinne teen roewers beskou, en skaars ’n gedagte aan die Kompanjie se belang in die dorp gegee wanneer ’n kommandant geroep het. Ná die 1774-veldtog het die veeboere hulle troppe anderkant die groot bergreekse geneem. Kalender 1775 het beide daardie besetting en die feit dat die driehonderd-myl-deursoeking die grens nie gesluit het nie, gesit. [3] [4] [7]
Sommige Khoikhoi het nog in reservate gewoon, onder kapteins wat deur die Kaapse regering erken is, en was nie aan koloniale howe onderworpe nie behalwe in sake wat blankes geraak het. Die stuk grond genaamd Lily Fontein, in die Kamiesberg, het ’n reservaat gebly wat Van Plettenberg in 1772 aan die Khoikhoi-kaptein Wildschut en sy mense verseker het. Ander van hierdie volk het by die koloniste gewoon, òf in bevel van veetroppe òf as huisbediendes. Soveel as nodig was, het die burgers op die 1774-tog teen die gemeenskaplike vyand vergesel, en is van vuurwapens en ammunisie voorsien. Die Hottentotte en halfbloede was net so gretig as die koloniste om die San te tugtig, want hulle het ewe veel onder hulle aanvalle gely. Kalender 1775 het Wildschut se reservaat, Opperman se noordelike bevel, Bergh se nuwe oostelike perk by die Visrivier, Mentz se nuwe oostelike perk by die Boesmansrivier, en ’n San-grens wat die vorige somer se telling van vyfhonderd-en-drie nie gesluit het nie, gesit. [3]
Produkte, vreemde vraag en fiskaal Boers — 1775
Die toename van uitvoere bo dié van vorige jare het nie verhoogde voorspoed vir die koloniste veroorsaak nie. Die pryse wat die Kompanjie betaal het, was ruïneus laag. Vir die koring na Indië het die boere slegs 8s. 9¾d. ontvang en vir dié na Europa slegs 5s. 11½d. ’n muid, ná aftrek van die regeringsheffings. Die botter is teen 6d. tot 8d. gekoop, en die talg teen omtrent 2d. ’n pond. Terselfdertyd was daar ’n standhoudende vraag na alle soorte plaasprodukte teen meer as dubbel die pryse wat die Kompanjie gegee het. In die jaar 1772 was daar ’n skielike en groot toename in die vreemde skeepvaart wat Suid-Afrikaanse hawens aangedoen het, en die getal vaartuie het nie weer afgeneem nie. Gedurende die nege jaar 1772–1780 het Tafelbaai 418 Hollandse skepe, 159 Engelse, 192 Franse, 41 Deense, 7 Sweedse, 16 Spaanse, 9 Portugese en 3 Oostenrykse aangedoen; en Simonbaai 47 Hollandse, 85 Engelse, 46 Franse, 17 Deense, 1 Oostenrykse en 6 Sweedse skepe; of, gemiddeld, 52 Hollandse skepe en 65 onder verskillende ander vlagge jaarliks by die twee hawens. Kalender 1775 het binne daardie gemiddeldes as die vierde produktejaar en die vierde jaar van die skeepvaartsprong gesit, met Cook se Resolution en Adventure onder die Engelse van Tafelbaai in Maart. [3] [9]
Al die vreemde skepe het vars proviand nodig gehad. Sommige van die Franse vaartuie is van Mauritius gestuur juis om ladings graan, vleis en wyn te verkry; en by tye het ’n Engelse vaartuig van Sint Helena vir dieselfde doel aangekom. Die bewindhebbers het erken dat hulle aangemoedig moes word om aan te doen, want hulle het kontant in die land gebring en die inkomste vermeerder. Danksy hulle kon die kontrak vir die vleisvoorsiening aan die Kompanjie nou teen minder as 4d. ’n pond geneem word, want die kontraktant het die voorreg gehad om vreemdelinge 2d. meer te vra. Die pachter van die heffing van £1 ’n legger op wyn en drank aan vreemdelinge vir uitvoer verkoop, kon nou byna £1,000 ’n jaar daarvoor betaal. Die gelisensieerde kleinhandelaar in wyne en drank kon £1,000 ’n jaar meer vir sy monopolie bied. Die gemiddelde wynproduksie was 8,244 leggers, en die Kompanjie het slegs 945 nodig gehad. Die bewindhebbers was dus maar te bly om te weet dat die surplus teen hoë tariewe aan die Kaap verkoop kon word. Met graan was dit anders. Soveel hiervan as geproduseer kon word, kon met wins verkoop word, en dit het dus ’n saak van berekening geword om so groot ’n hoeveelheid as moontlik te kry sonder om vreemdelinge weg te dryf. Die fiskaal het beheer van die handel oorgeneem, en niks aan vreemdelinge sonder sy verlof laat verkoop nie. Die burgers het teen hierdie inbreuk op hulle regte geprotesteer, maar tevergeefs. Van Desember 1774 was daardie fiskaal Boers. Kalender 1775 was sy eerste volle jaar oor die graanverlof. [3]
Van 1772 tot die aanvang van die oorlog met Engeland is jaarliks ’n hoeveelheid Kaapse produkte na Nederland gestuur. Die gemiddelde uitvoer na Europa gedurende hierdie nege jaar, 1772–1780, was 15 leggers Constantia-wyn, 98 leggers gewone wyne, 10,714 muids koring, 28,800 pond talg, en 8,614 pond aalwyn. Klein hoeveelhede brandewyn, rog, gars, plantwas, ossevelle, skaapvelle, growwe wol, velle van wilde diere, en leer is ook na Europa gestuur. Gedurende hierdie nege jaar was die gemiddelde uitvoer na Indië 14,419 muids koring, 180 rog, 66 gars, 87 bone, 100 ertjies, 296 leggers wyn, 18,618 pond botter, 11,555 pond talg, en 1,183 pond ivoor. Sommige gedroogde en ingemaakte vrugte, mosterdsaad, pelse en leer, hoewel nie van groot waarde nie, is ook na Indië uitgevoer. Die een-en-twintig jaar 1751–1771 het gemiddeld 11,791 muids koring, 202 rog, 68 gars, 202 ertjies, 174 bone, en 346 leggers gewone wyn na Indië gehad, met botter van 1754 gemiddeld 22,322 pond ’n jaar. Kalender 1775 het binne die nuwe gemiddeldes as die vierde jaar van die produkteladings gesit, ’n hospitaal wat nog op Hollandse materiale styg, en ’n pakketpapier al deur die Zon bewys. [3] [9]
In 1774, toe fiskaal Boers sy Kaapse loopbaan begin het, het ontevredenheid versnel. Die gesofistikeerde regsgeleerde, gewoond daaraan om in die beste kringe by die Haag te beweeg, het soos ’n vis uit die water in die kolonie gevoel, en hom so gedra. Sy minagting vir die vryburgers was so groot en uitgesproke dat hy hulle aanklaer geword het, selfs in die letterlike sin van die woord. Hy het nog gedink aan die terme waarop kommissaris Ryklof van Goens aan Jan van Riebeeck toegelaat het om die eerste vryburgers in 1657 te skep. Hy het hulle gesien as mense uit die Kompanjie se diens vrygelaat by die guns van ’n welwillende regering, en moreel gebonde in hulle nuutverkrygde vryheid om uitsluitlik vir hulle voormalige meesters te sweet, teen die kosprys van hulle produkte. Die tyd het nie stilgestaan nie. Die tuine van 1652 het ’n betalende ree van vreemdelinge geword; die eerste vryburgers se erfgename het veeposte van vyf of ses duisend akker tot by die Visrivier gesit. Die fiskaal wat in Desember 1774 aan wal gekom het, het nog ’n 1657-papier oor ’n 1775-kolonie gesit. Goewerneur en fiskaal het dieselfde taal gepraat. Hulle kon selfs dieselfde grappe deel, of dié in Hollands, Frans of Latyn vertel is. ’n Bykomende nadeel vir die koloniste was dat Boers se ken veel fermer as dié van baron van Plettenberg was. Kalender 1775 was die eerste volle jaar van daardie paar oor graanverlof, wynsurplus, en ’n distrikslyn getrek om huur te vorder. [3] [9]
Kerk, drosdye en burgerlike werke — 1775
Die kerk in Kaapstad het voortgegaan om deur drie predikante bedien te word. Kroonenburg, Bode en Serrurier van Hanau het nog daardie preekstoel drie diep gesit, soos die bewindhebbers in 1761 beveel het. Te Stellenbosch het Appeldoorn se dood in September 1772 die gemeente nog sonder ander bediening as dié van ’n konsulent gelaat. Die pos het deur die hele 1775 vakant gebly. Die kerk te Zwartland het Goldbach gesit, in April 1774 aangestel. Waveren, in Junie 1774 sonder ’n predikant gelaat deur die mislukking van Harders se gesondheid en sy aftrede op pensioen, het nog leeg gesit. Twee landelike preekstoele sonder residente; een landelike preekstoel die vorige April gevul; die Kaapse drie nog drie. Gesamentlike kerkrade het in 1759 opgehou. Die binne-stoele het in 1774 gevul. Die buitenste preekstoele het nie. [3] [8]
Die kerk te Drakenstein was ’n arena van twis gedurende die vroeë jare van hierdie tydperk. Die verkiesing in Januarie 1772 van Thomas Arnoldus Theron as ouderling is deur ’n aansienlike deel van die gemeente betwis, op grond dat hy nie behoorlik bevoeg was nie, en die twis het gou gewelddadig geword. Vier van die teenoorgestelde faksie is deur die kerkraad geëkskommunikeer. Teen 1775 was die twis só groot dat baie persone geweier het om die dienste by te woon, en die ontevrede party het Pieter Marais en Jan Roos na Holland gestuur, om hulle saak voor die bewindhebbers en die classis van Amsterdam te bring. Marais is gou ná sy aankoms in Nederland oorlede. Die bewindhebbers het geweier om in die saak in te meng, maar die classis het die geskil ondersoek en probeer om die teenoorgestelde faksies te versoen. Die tweespalt in die gemeente het voortgeduur. Van der Spuy het nog die preekstoel gesit. Theron se papier het nog die kerkraad gesit. Kalender 1775 het dus ’n Drakenstein gesit wat nie kerk toe sou kom nie, en twee manne op ’n skip na Amsterdam met ’n ouderlingtwis wat Januarie 1772 oopgemaak het. [3] [8]
Die Hugenote-vanne van daardie vallei het nog die twis gesit. Philippe Jacob Naudé van Berlyn, seun van ds. Roget David Naudé, het op die 4de van Augustus 1774 met Johanna Elizabeth du Plessis getrou en nog te Drakenstein gewoon. Serrurier van Hanau het nog die Kaapse drie gesit. Die ontevrede party se Roos was nie die enigste Roos in die Franse boeke nie; die kerkraad se ekskommunikasies het al vier genoem. Kalender 1775 het Marais en Roos na Holland gestuur met ’n Drakenstein-papier al Theron teen Roos genoem, wat Amsterdam se classis sou probeer versoen sonder die bewindhebbers se inmenging. [3] [8]
In die amptenarekorps van die landdistrikte het Bergh nog Stellenbosch en Drakenstein gesit, die stoel wat hy in Oktober 1773 ná Faber se dood en Faure se waarnemende maande oorgeneem het. Mentz het nog Swellendam gesit. Brand het nog Simonstad gesit. Staring het nog die vlootinstelling gesit. Die buiteposte by Saldanhabaai, Groenkloof, Klapmuts, Zonder End en Buffeljagtsrivier is nog onderhou. Julie het Bergh en Mentz, met hulle heemrade gesamentlik, gevra om ’n Zwartberg-ewewydige deur die nuwe dele te trek, nou dat Stellenbosch tot die Visrivier geloop het en Swellendam tot die Boesmansrivier. Dieselfde rade het die nuwe vakleerlingskapregister gesit. Die plaaskind se papier en die distriksrivier se papier het albei deur landdros en heemrade in die eerste volle bevestigde jaar gegaan. [3]
Die horlosie in die verhoogde toring het die tyd aangedui sedert die 25ste van November 1771. Die eerste volle bevestigde jaar het sy burgerlike papier nie met ’n nuwe straat en nie met ’n nuwe battery gesit nie, maar met ’n hospitaal wat nog op die November-steen styg, ’n horlosie wat al die uur oor ’n plaveisel gesê het wat die landsvader en ’n benoemde goewerneur gehou het, en ’n begraafplaas tussen die Leeukop se romp en die strand wat vroeg in 1770 oopgemaak is. Die Wapen Pleyn is weer gelykgemaak en van ’n heining van eikebome voorsien. Die hele aansig van die Caabse Vlek het vinnig verander, en die naam Kaapstad het nie meer eufemisties geklink nie. Cook het Tafelbaai in Maart gesit. Brand het die winterhawe gesit. Goldbach het Zwartland gesit. Harders se Waveren het nog leeg gesit. Boers het die fiskaal se stoel deur sy eerste volle jaar gesit. Bergh het ’n Stellenbosch gesit wat van die 11de van Julie tot die Visrivier geloop het. Mentz het ’n Swellendam gesit wat van die 11de van Julie tot die Boesmansrivier geloop het. Drakenstein het Theron se twis só groot gesit dat Marais en Roos Holland toe is. Opperman se noordelike papier het nog ’n grens gesit wat vyfhonderd-en-drie nie gesluit het nie. Oudtshoorn se doodkis het nog die kerkplaveisel gesit, en Plettenberg het die eerste stoel by kommissie gesit, in die eerste volle jaar wat daardie kommissie besit het. [3] [9]
Noord en suid het die jaar die kolonie se restant, sy bank, sy riviere, sy grafte en sy winterhawe uitgestrek: in Maart het kaptein Cook Tafelbaai met die Resolution en Adventure op die tuisvaart aangedoen; ’n regulasie wat eers in 1775 in werking getree het, het kinders van Khoikhoi-moeders by slawvaders van agtien maande tot vyf-en-twintig vakleerlinge gemaak, op aansoek aan landdros en heemrade, met ’n register deur die sekretaris gehou; op die 11de van Julie het die politieke raad Stellenbosch ooswaarts tot die Visrivier en Swellendam tot die Boesmansrivier uitgebrei, om die grondhuur te verseker, en gesamentlike landdroste en heemrade het later die Zwartberg-ewewydige as lyn tussen daardie nuwe dele vasgelê; teen 1775 was Drakenstein se ouderlingtwis só groot dat baie geweier het om by te woon, en Pieter Marais en Jan Roos is Holland toe. Stellenbosch se preekstoel het nog ’n konsulent gesit; Waveren het nog leeg gesit; Goldbach het nog Zwartland gesit; Brand het nog Simonstad gesit; Prinsloo het nog die Klein-Visrivier gesit, nou binne-in ’n distrik; Lily Fontein het nog Wildschut gesit; die hospitaal het op Hollandse materiale gestyg; vreemde skepe het nog meer as die Kompanjie betaal; Boers het nog die graanverlof gesit. Onder die bevestigde baron was 1775 die jaar dat die distrikslyn die jagters ingehaal het, die plaaskind se papier die raad ingehaal het, ’n Engelse ontdekker tuis deur Tafelbaai gekom het, en Drakenstein twee manne na Amsterdam gestuur het met ’n ouderlingtwis wat nie stil sou sit nie. [3] [4] [7] [8] [9]