Boer History1708 aan die Kaap die Goeie Hoop: Van Assenburgh geïnstalleer, teruggeroepte amptenare vertrek, Simons en Mauritius-ontruiming
Raad beveel Le Boucq se deportasie — 17 Januarie 1708
Die kerktwis wat op die 28ste van Augustus 1707 begin het, het nog oor Tafelvallei gehang toe die nuwe jaar aangebreek het. Ds. Engelbertus François le Boucq het reeds sy salaris en die Kaapse preekstoel verloor nadat hy ouderling Abraham Poulle en diaken Jan Oberholster afgesit het, en hy is voor die hof van justisie verslaan in ’n geding teen die teruggeroepte predikant Petrus Kalden, met dieselfde uitslag by appèl in Batavia. Deur die meer gewelddadige lede van die party wat hy aangehang het, is hy nog as ’n martelaar beskou; hy het rondgegaan en teen die regering uitgevaar en mense se drifte opgesweep lank nadat die politieke oorwinning van die Kattendyk-brief verseker het wat die burgers bepleit het. [3] [9]
In die oortuiging dat eendrag nie aan die Kaap te verwag was solank hierdie twisgierige predikant bly nie, het die politieke raad op die 17de van Januarie 1708 besluit om hom met die eerste uitgaande skip na Batavia terug te stuur. Die besluit kon eers op die 13de van September van dieselfde jaar uitgevoer word. Deur die tussenliggende maande het Le Boucq in die nedersetting gebly terwyl ’n nuwe goewerneur aangekom het, die teruggeroepte amptenare vir vertrek voorberei het, en die Kaapse kerk ’n pas aangestelde predikant uit Europa ontvang het. [3]
Die deportasiebevel van Januarie het dus die jaar omraam sonder om die onrus dadelik te beëindig: dit het die raad se oordeel gemerk dat die Augustus-preek en die nasleep daarvan ’n administratiewe probleem geword het eerder as ’n plaaslike pastoriegeskil. Le Boucq het as predikant vir Drakenstein aangekom, die pos geweier toe hy daar nóg kerk nóg pastorie nóg Nederlandse voorleser aangetref het, en daarna die Kaapse preekstoel onder die Bek–Le Boucq-dekkingsreëling beset totdat hy self dienste opgeskort het en die regering sy besoldiging opgeskort het. Die Januarie-besluit was die raad se finale administratiewe antwoord op ’n krisis wat pastoriese onderhandeling nie kon stil nie. [3] [8]
Die waarnemende hoofskap van die sekunde Johan Cornelis d’Ableing het die stemming nie verlig nie. ’n Later kasteelportret het gehou dat sy optrede tydens die kerkmoeilikhede—die dominie skors en hom toegang tot sy eie kerk weier—niks gedoen het om vertroue tussen regering en burgers te herstel nie, en dat, of die skorsing toegejuig of veroordeel is, dit juis die verkeerde ding was om te doen in ’n tyd van groeiende bewustheid van die regte wat vrymense behoort te geniet. Die Januarie-bevel om Le Boucq na Batavia te verskeep het derhalwe d’Ableing se laaste volle maand aan die hoof van sake afgesluit met ’n administratiewe uitspraak wat die nuwe goewerneur sou erf eerder as heropen. [3] [9]
Van Assenburgh kom aan en word geïnstalleer — 25 Januarie–1 Februarie 1708
Op die 25ste van Januarie 1708 het goewerneur Louis van Assenburgh in Tafelbaai aangekom. Die volgende oggend het hy ’n vergadering van die politieke raad voorgesit, alhoewel hy nie dadelik die bestuur oorgeneem het nie. Hy was agt maande onderweg uit Holland en moes by ’n hawe aan die kus van Brasilië aandoen. Die aankoms by Tafelvallei is met senuweeagtige belangstelling afgewag: wat sou hy wees—nog ’n tiran? Die vryburgers het ’n verwelkomingskomitee gevorm met ’n woordvoerder wat genoeg deur die anti-despotisme van die onlangse stryd geroer was om nie voor die nuwe man te hakkel nie. Toe daardie voorsitter die setlaars se verwagting uitgespreek het dat die kolonie nou gespaar sou bly van die onderdrukking wat dit onder Wilhem Adriaan van der Stel geken het, het geen antwoord gevolg nie. Van Assenburgh het geglimlag, en, soos die rekords dit stel, is hulle almal op die soetste, vriendelikste en aangenaamste wyse moontlik bedank. [3] [9]
Op die 1ste van Februarie 1708 is hy formeel in die amp geïnstalleer, waarmee die waarnemende administrasie van die sekunde d’Ableing beëindig is, wat vanaf die 3de van Junie 1707 geloop het—oordrag vertraag vanaf die Mei-aankoms onder die voorwendsel dat die boeke gebalanseer moes word—terwyl ’n ander datering van dieselfde waarnemende hoofskap op die 8ste van Junie 1707 as die eerste volle strek van daardie amp begin. Die seremonie is buitengewoon indrukwekkend gemaak, om gesag ná die terugroeping te herstel. Staande op die balkon van die Kasteel, geflankeer deur d’Ableing en die onafhanklike fiskaal Johan Blesius, het Van Assenburgh ’n innemende en soet toespraak gelewer. Toe hy aan die einde gevra het of hulle hom as hulle nuwe goewerneur erken, het hulle eenparig “Ja!” geskreeu en hom toegejuig tot hulle kele skor was. Drie salvo’s uit die soldate se muskette, afgewissel met die swaar kanonne van die Kasteel, het die eggo verdink; die seremonie is afgesluit met vry drink vir die vryburgers. [3] [9]
Van Assenburgh was voorheen ’n offisier in die leër van die Duitse keiser en is as ’n dapper en vaardige militêre offisier beskryf. ’n Tydgenootlike predikant-skrywer wat hom geken het, het gehou dat hy die Oostenrykse Donau-vloot aangevoer het voordat hy dié diens verlaat het en na sy broers in Amsterdam gegaan het, deur wie se invloed die Kaapse aanstelling later verklaar is. In die kolonie het hy gou ’n voorliefde vir die genot van die tafel ontwikkel wat sommige tydgenote hom as ’n wynsuiper laat noem het, tog het hy die direkteure se opdragte in letter en gees uitgevoer en die agting van die burgers verwerf. Hy het selde die kasteel verlaat. Op Nuwejaarsdag en op sy verjaardag het die vernaamste burgers met hulle vrouens tussen tien en elf die oggend kom groet, tot aandete gebly, en gewoonlik eers om nege die aand vertrek. By die jaarlikse monstering van die Kaapse distriksmilisie—een kompagnie kavallerie en twee van infanterie—is die offisiere by die kasteel onthaal. Hy was vriendelik by hierdie ontvangsgeleenthede en maklik bereikbaar, maar hy het nie die samelewing nagejaag soos Simon van der Stel in sy vroeër jare nie. [3] [9]
Die glimlag en die soet toesprake het nie beteken dat hy nie kon optree nie. Een joernaalinskrywing teken aan dat hy ’n Engelse kaptein streng berispe het wat by aankoms in Tafelbaai nie die Nederlandse vlag geëer het nie: hy sou hom van die reede af skiet omdat hy nie die kasteel gegroet het nie; eers ná die kanonne gevuur is, is die besoeker met hoflikheid en ’n glas wyn verwelkom. ’n Ander teken sy omverwerping van ’n raadsbesluit oor die aanstelling van ’n skipper. ’n Derde bewaar ’n ultimatum aan Peter Kolbe, wat ’n tyd lank niks gedoen het nie, nóg sy sterrekundige waarnemings nóg burgersdiens: as hy langer bly, moet hy as burger beskou word en laste en belastings betaal, of na Holland teruggestuur word. Die nuwe goewerneur het dus gasvryheid gemeng met ’n bereidheid om die Kompanjie se vlag, aanstellings en burgerpligte af te dwing. [9]
Die installasie het meer as ’n interim afgesluit. Sedert die Kattendyk-brief van 16 April 1707 het die nedersetting onder terugroeping geleef sonder ’n ten volle geïnstalleerde opvolger: Johannes Starrenburg huiswaarts gestuur, Kalden van die Kaapse preekstoel af, Van der Stel en Samuel Elsevier nog in die kolonie op salaris, d’Ableing in beheer van die boeke en die raad. Van Assenburgh se eerste dae—voorsitterskap op die 26ste van Januarie, installasie op die 1ste van Februarie—het daardie voorlopige orde omgeskakel in ’n permanente goewerneurskap wat belas was om die Sewentien se verbod op Kompanjiesamptenare se boerdery, die Vergelegen-bevele, en die gewone sake van vlote, graan en kerkvrede uit te voer. Die voormalige goewerneur en sy vriende het nog aan die Kaap gewoon; die tussentydse administrasie van d’Ableing, ’n bloedverwant van Wilhem Adriaan, het niks gedoen om die lelike stemming te verdryf nie. Die balkoninstallasie van Februarie was bedoel om daardie spanning te beëindig. [3] [9]
Predikant d’Ailly en Henning Huising se terugkeer — vroeg Februarie 1708
In dieselfde skip as die goewerneur was ds. Johannes Godfried d’Ailly (Johannes Godefridus), wat as predikant van die Kaap aangestel is en hier die eerste keer op die 5de van Februarie gepreek het. Die reis het meer as agt maande geduur, in ooreenstemming met die goewerneur se vertraagde oorgang via Brasilië. Sy aankoms het die pastoriese gaping gevul wat Kalden se skorsing en die ineenstorting van die Bek–Le Boucq-reëling van 1707 gelaat het, en dit het die nedersetting ’n predikant gegee wat onder die nuwe orde uitgestuur is eerder as ’n tydelike dekking van preekstoele onder manne wat reeds in die onlangse twis verstrengel was. [3] [8]
Vlugtelingelyste van dieselfde jaar teken ’n verwante Kaapse aankoms aan: Jean d’Ailly van Amsterdam, wat in 1696 te Haarlem gewoon het met sy vrou Johanna de Potter, het in 1708 by die Kaapse gemeenskap aangesluit; sy het hom later gevolg, en David (gebore 1705) en Jan Benjamin agtergelaat. Johannes Godefridus het van sy kant later Alida de Lange getrou, weduwee van die chirurg Francois Guto. Die Kaapse preekstoel van 1708 is dus deur ’n nuwe aanstelling uit Europa gevul, terwyl ’n ander d’Ailly van die Amsterdam–Haarlem-verbinding sy plek onder die vrye bevolking ingeneem het. [8]
Henning Huising (ook Huizing), een van die burgers wat na Europa gedeporteer is in die stryd teen Wilhem Adriaan van der Stel, was ook aan boord. Hy het ’n kontrak met die direkteure aangegaan vir die lewering van die helfte van die vleis wat die Kompanjie die volgende drie jaar aan die Kaap sou benodig, met die doel om mededinging te verseker deur die kontrak te verdeel. Pieter van der Byl en Ferdinandus Appel, eweneens onder dié wat huiswaarts gegaan het in die burgersaak, het die kolonie reeds sewe maande vroeër bereik. Die terugkeer van hierdie manne in 1708 het die Europese fase van die gedenkskrif-politiek van 1705–1706 teruggebring na die nedersetting as lewende persone met kontrakte en regsgedinge, nie slegs as name in Amsterdam se verseëlde brief nie. [3]
Huising se vrou, Maria Lindenhof, dogter van ’n predikant in Overyssel en tante van Adam Tas, was die vernaamste getuie wat die hof in die herfs-ondersoek na Le Boucq onder druk geplaas het, eers in haar huis opgesluit en daarna nege dae lank in ’n stel kamers in die kasteel totdat ’n petisie wat deur Tas, Grevenbroek, Van der Byl en vier-en-twintig ander onderteken is, haar vrylating verseker het. Haar man se herverskyning met ’n driejarige vleiskontrak het dus sowel kommersiële as politieke gewig gedra: die gedeporteerde gedenkskrifskrywer is as Kompanjieskontrakteur teruggekeer, terwyl die netwerk wat sy vrou verdedig het nog die landelike belang teen die teruggeroepte amptenare gehou het wat nog nie geseil het nie. [3]
Vergelegen-druiwe en Huising se geding teen Van der Stel — Februarie 1708
Toe die aankoms van die goewerneur by Vergelegen bekend geword het, het mnr. Van der Stel ’n petisie aan die politieke raad gestuur met die versoek dat hy die landgoed nog ’n paar maande mag behou, aangesien hy gehoop het dat die volgende vloot uit Europa berig sou bring dat die direkteure hulle besluit versag het. Die raad het geweier om daaraan te voldoen, en die meeste wat hy kon verkry was vergunning om die druiwe wat toe ryp geword het te pers en die helfte van die wyn vir eie rekening te verkoop, die ander helfte vir die Kompanjie. Die hoeveelheid wat gepars is, was ses-en-vyftig leggers. [3]
Daardie beperkte oesvergunning het binne die groter Vergelegen-bevele gesit wat reeds sedert die Kattendyk-jaar bekend was. Die direkteure het besit hervat van grond waarvan die toekenning deur kommissaris Wouter Valckenier nooit aan hulle gerapporteer is nie; die groot woonhuis, ingerig vir vertoon eerder as vir die gebruik van ’n boer, moes afgebreek word, met die voormalige goewerneur vry om die materiaal te verkoop; die ander geboue kon gewaardeer en betaal of na keuse afgebreek word; en die grond moes in vier plase verdeel en afsonderlik by veiling verkoop word. Die Februarie-pers van ses-en-vyftig leggers was dus nie ’n opskorting van die oordeel nie, maar ’n laaste praktiese toegewing op vrugte wat reeds ryp geword het terwyl die landgoed nog sloping en verdeling afgewag het. [3]
Op die 23ste van Februarie het Henning Huising mnr. Van der Stel voor die hof van justisie gedaag vir £8 056 bo en behalwe die waarde van negeduisend skape. Die voormalige goewerneur het toe die politieke raad versoek om hom toe te laat om nog ’n jaar in Suid-Afrika te bly ten einde getuienis te bekom om hom in dié saak te verdedig; maar toe Huising verklaar het dat hy verkies om die aksie in die Vaderland aanhangig te maak eerder as die middel te wees om Van der Stel langer in die kolonie te hou, het die raad geweier om aan die versoek te voldoen. Die Februarie-sittings het dus Vergelegen se laaste oes onder sy teruggeroepte eienaar afgesluit en die burger–goewerneur-twis omgeskakel in ’n siviele eis wat die partye na Europa sou volg. [3]
Huising se keuse van forum het eweveel as die geëiste bedrag beteken. Deur die Vaderland te verkies het hy enige voorwendsel verwyder om die teruggeroepte goewerneur se verblyf te verleng en die private geding in lyn gebring met die openbare ondersoek wat Adam Tas en Jacob van der Heiden voor die direkteure sou voer sodra die tuisvloot geseil het. Die raad se weiering van ’n verdere jaar se verblyf het die Sewentien se tydtafel gehou: Vergelegen se eienaar moes met die eerste geleentheid vertrek, nie onbepaald onder Kaapse jurisdiksie litigeer nie. [3]
Beroof van die praglandgoed, sy drome van ’n belonende aftrede in ’n pragtige land verstrooi, was die teruggeroepte “kroonprins” reeds bestem vir terugkeer na die Nederlande in 1708, om nog vyf-en-twintig jaar met die gevolge van trots en verkwisting te leef. Voor inskeepping het sy vader hom en sy broer Frans van der Stel ’n afskeidsmaal by Constantia aangebied. Simon het ook aan sy skoonseun Pieter van Rijn in Amsterdam geskryf om Adam Tas te dagvaar—duidelike bewys dat die afgetrede goewerneur nog belangstelling in Willem Adriaan se moeilikhede geneem het, selfs al het amptelike rekords min omgegee vir die verblyfplek van afgetrede uitvoerende amptenare. Die Februarie-pers en die Februarie-dagvaarding was die laaste Kaapse dade van daardie huishouding voordat die vloot van April dit weggeneem het. [3] [9]
Tuisvloot neem teruggeroepte amptenare en burgeragente — 23 April 1708
Op die 23ste van April 1708 het die tuisvloot geseil en die voormalige goewerneur, die sekunde Samuel Elsevier, en die predikant van die Kaap met hulle gesinne na Europa geneem. Negentien van die burgers het Adam Tas en Jacob van der Heiden magtig om hulle klagtes teen die teruggeroepte amptenare voort te sit, want dié, alhoewel van gesag ontneem, was nog dienaars van die Kompanjie en het hulle salarisse ontvang. Tas en Van der Heiden het derhalwe in dieselfde vloot vertrek. ’n Verdere ondersoek het in Amsterdam plaasgevind, wat tot die absolute ontslag van Van der Stel, Elsevier en Kalden uit die Kompanjie se diens gelei het. Hulle het agente in die kolonie agtergelaat om hulle boedels te verkoop en die opbrengs oor te maak. [3]
Frans van der Stel het in dieselfde vloot saam met sy broer na Europa teruggekeer en hom in Amsterdam gevestig. Sy vrou, Johanna Wessels, dogter van een van die vooraanstaande burgers van die kolonie, het agtergebly by haar ouers om die eiendom tot die beste voordeel te verkoop. Wilhem Adriaan se vrou, Maria de Hase, het haar man na die Nederlande gevolg. Wat 1708 aan die Kaap voltooi het, was die inskeepping van die teruggeroepte huishouding en die uitsending van burgeragente om die saak voor die direkteure af te handel; die fisiese opbreek van Vergelegen in vier plase het nog ná die eienaar se vertrek uitgevoer moes word. [3] [9]
Die vloot se passasierslys was dus ’n politieke balansstaat van die stryd wat met Tas se gedenkskrif begin het. Die teruggeroepte goewerneur, sekunde en Kaapse predikant het geseil onder bevele wat dateer uit die Sewentien se brief van 30 Oktober 1706; Starrenburg was reeds in 1707 weg; Frans van der Stel het die Kompanjie se sfeer verlaat soos vereis; en die burgersy het twee van sy eie gestuur—Tas, vry sedert die Mauritius-pakket se vrylating en die hernoeming van Libertas, en Van der Heiden—om die klagtes lewend te hou totdat absolute ontslag die Kompanjie se boeke oor die kliek gesluit het. Agente wat vir die boedels agtergelaat is, het verseker dat eiendomslikwidasie nie sou afhang van die teenwoordigheid van manne wat die direkteure besluit het om te verwyder nie. [3]
Simon van der Stel se belangstelling in die inskeepping was privaat eerder as amptelik. Die Constantia-ete vir die twee seuns, en die brief aan Pieter van Rijn met die versoek dat Tas in Amsterdam gedaag word, het getoon dat die vader nie sy hande van die vlek op die naam gewas het nie; tog het hy geen amp gehad vanwaar hy die vloot kon vertraag nie. Die teruggeroepte goewerneur het vertrek as ’n ontslane Kompanjiesdienaar wat nog salaris ontvang het totdat Amsterdam se tweede ondersoek die ontslag absoluut gemaak het. Vir die burgers wat die Kattendyk-brief afgedwing het, was die April-seiling die sigbare einde van die kliek se verblyf aan die Kaap. [3] [9]
Kommissaris Simons en die vrystellingsregulasie — 19 April 1708
Die tuisvloot van 1708 was onder bevel van Cornelis Joan Simons, wat die eerste onafhanklike fiskaal aan die Kaap was en hier in dié hoedanigheid van 1690 tot 1694 gewoon het. Hy was onlangs goewerneur van Ceylon, en is nou deur die goewerneur-generaal en raad van Indië gemagtig om as kommissaris op te tree tydens sy verblyf in Suid-Afrika. Hy het ’n aantal regulasies uitgevaardig, waarvan die instruksie wat latere praktyk die meeste gevorm het die vrystelling van slawe betref het. [3]
In sy instruksies aan die Kaapse regering, gedateer die 19de van April 1708, het Simons bepaal dat geen slaaf vrygestel mag word sonder dat die eienaar sekuriteit stel dat die vrygestelde nie binne tien jaar ’n las op die armefondse sou word nie, volgens die statute van Indië. Dit was voortaan die wet in Suid-Afrika. ’n Later opsomming het dieselfde wending stelliger gestel: teen 1708 het dit nodig geword om die vrystelling van slawe te verbied tensy die eienaars waarborg dat hulle nie ’n openbare las sou word nie; in sommige gevalle moes misbruik van vryheid later herstel word deur die individue weer tot slawerny te bring. Die twee weergawes pas op die waarborg; die tienjarige armefonds-sekuriteit van die statute van Indië is die Kaapse vorm van daardie reël. [3] [4]
Daar was egter een noemenswaardige uitsondering. Dames wat uit Indië na Europa teruggekeer het, het dikwels slavinne as kamermeisies saamgeneem, en here is soms deur hulle bediendes vergesel; dié slawe is byna altyd weer teruggestuur, aangesien hulle in die Nederlande van geen nut kon wees nie. Die direkteure het beveel dat sulke persone as vrymense behandel moes word, met bewys dat hulle op die grondgebied van die republiek was gelykstaande aan vrystellingsbriewe. [3]
Die regulasie het ’n langer verskuiwing in Europese praktyk aan die Kaap en in die Indië weerspieël. Vroeë regverdigings van Afrikaanse slawerny het op heidense status berus, en ’n belydenis van die Christendom—tesame, in sommige stellings, met die vermoë om Nederlands te praat—was eens genoeg om ’n persoon vry te stel en hom op gelyke siviele voet met sy voormalige meesters te plaas. Met verloop van tyd is vrystelling minder geredelik toegestaan; koloniale owerhede het vrygestelde status toenemend as ’n armwet-risiko sowel as ’n siviele verandering behandel, en het na swerwery, wanorde en roof onder sommige van die vrygesteldes as rede vir die borg gewys. Simons se sekuriteitsvereiste en die direkteure se uitsondering vir slawe wat Nederlandse grond betree het, het saam die Kaapse reël vir die jare wat gevolg het vasgelê: vrystelling het moontlik gebly, maar slegs onder sekuriteit wat die diakonie-fondse beskerm het, behalwe waar teenwoordigheid in die republiek self as voltooiing van vryheid gehou is. [3] [4]
Simons se kommissarisskap was kort en vlootgebonde, tog het die vrystellingsklousule die besoek oorleef. Uitgevaardig vier dae voor die tuisvloot met die teruggeroepte amptenare geseil het, het dit langs die politieke skoonmaak van 1708 gestaan as ’n administratiewe skikking van ’n ander orde: nie die straf van ’n goewerneur se kliek nie, maar die kodifisering van hoe vrye status verleen kon word sonder om die koste van armoede op die kerk se armefondse te skuif. Later Kaapse praktyk sou nog met uitsonderings en afdwinging worstel; die statute-van-Indië-sekuriteitsreël dateer uit hierdie April-instruksie. [3]
Drakenstein-kerkraad se nominasies moet in Nederlands wees — 1708
Dit was die laaste jaar waarin nominasies van die Drakenstein-kerkraad in die Franse taal ingestuur is. By ontvangs van die gewone dokumente, in Frans geskryf, het die politieke raad bepaal dat die nominasies van kerkamptenare en briewe aan die regering voortaan in Nederlands moes wees. Die bevel het ’n geslag van Franse administratiewe papier in die Hugenote-distrik afgesluit en Drakenstein se formele korrespondensie in lyn gebring met die taal wat reeds dominant was in Kaapse en Stellenbosse kerksake. [3]
Die verskuiwing het tot ’n langer veldtog behoort. In 1701 het die direkteure die Drakenstein-predikant reeds verbied om in Frans te preek en beveel dat skole nie meer van dié tong as nodig sou leer om die jeug te help om Nederlands aan te leer nie, “sodat die Franse taal met verloop van tyd mag uitsterf.” Kaapse antwoorde het belowe dat Nederlands in kerk en skool die inonbruik sou bespoedig. Tog het Franse dienste en Franse papier nie dadelik verdwyn nie: petisies het nog tweeweeklikse preke in die moedertaal gevra; Paul Roux het Franse gemeente-werk voortgesit. Die raad se aandrang op Nederlandse nominasies en amptelike briewe was derhalwe nog ’n administratiewe draai van dieselfde skroef—eers papier, preekstoele en skole reeds onder druk. [3] [8]
Materiële nood het die taalvraag verskerp. In 1708 het die Kaap aan die Sewentien te Amsterdam geskryf, in ’n brief van die 18de van April, om magtiging om, indien nie ’n volle kerk nie, ten minste ’n fatsoenlike aanbiddingsplek en ’n betaamlike huis vir die predikant te Drakenstein te bou. Dienste is nog gehou “in ’n skuur of skuur van baie eenvoudige aansien” (en werd thans de godsdienst daar in een hok of schuur van zeer sober aansien nog verrigt). Le Boucq, toe hy eers vir die gemeente aangestel is, het die pos geweier nadat hy geen pastorie, sieketrooster, Nederlandse voorleser of behoorlike begraafplaas aangetref het nie; Hermanus Bosman, op die 8ste van Junie 1707 as sieketrooster van die Overryp aangestel “om nuwe twiste te vermy,” het Nederlandse dienste in boerehuise gehou terwyl Roux die Frans behou het. Die nominasie-taalbevel van 1708 het dus op ’n gemeente geval wat nog sonder behoorlike kerkgebou was en nog in sy weeklikse aanbidding tussen tale verdeel was. [8]
Die Hugenote-platteland rondom Stellenbosch en Drakenstein het in dieselfde jaar sy eie siviele feite aangeteken. Pierre Rochefort van Grenoble, houer van die Vlottenburg-toekenning, was in 1708 ’n diaken van die Stellenbosse kerk. Esaias Costeux, ’n landbouer in die Stellenbosse distrik, is in 1708 oorlede en het ’n weduwee, Anna van Marseveen (van Marcevene), maar geen nageslag nagelaat nie, sy broer en suster sy erfgename. Daniel Bouvat (ook Boat of Couvat), ’n vrye landbouer woonagtig te Drakenstein, het in 1708 vergunning ontvang om na Europa terug te keer. Susanne de Vos, weduwee van Pierre Jacob en vrou van Nicolas de Lanoy, is in 1708 oorlede en het geen nageslag by hom nagelaat nie. Die Nederlandse-nominasiebevel het dus op ’n distrik geval wat nog sy oorspronklike vlugtelingegeslag begrawe en gelisensieer het selfs terwyl sy amptelike papier Nederlands moes praat. [8]
Koringuitvoer en die kennisgewing teen rog en bone — 1708
In 1705 het ’n reeks goeie seisoene begin, en elke jaar is nou ’n aansienlike hoeveelheid koring na Batavia gestuur. Van 1706 tot 1711, albei jare ingesluit, was die gemiddelde uitvoer ietwat meer as vierduisend muids. Die Kompanjie het ietwat minder as twaalf sjielings Engelse geld per muid daarvoor by die pakhuise betaal. Rog, gars, bone en ertjies is ook in hoeveelhede verbou wat voldoende was om die behoeftes van die skeepvaart en van die Indiese regering te voorsien. Daar was egter ’n baie beperkte mark vir hierdie produkte in Indië. In 1708 was die hoeveelheid rog en bone wat verbou is so grootliks bo die vraag dat ’n kennisgewing uitgevaardig is wat hulle verbouing ontmoedig en verklaar het dat die Kompanjie nie meer van enigeen van die twee sou aankoop nie. [3]
Die kennisgewing het nie die koringhandel omgekeer wat die goeie seisoene geopen het nie; dit het die sekondêre gewasse wat die Kompanjie bereid was om te absorbeer, vernou. Vir vryburgers wat rog- en boonaanplantings uitgebrei het bo skip- en hospitaalbehoefte, het 1708 ’n duidelike sein gebring dat die Batavia-mark nie onbeperkte diversifikasie van graan sou onderskryf nie. Koring het die stapelproduk gebly wat die pakhuise teen ’n gepubliseerde prys sou neem; rog en bone het teruggeval tot plaaslike en skeepvaartverbruik sonder ’n gewaarborgde Kompanjieskoper. [3]
Daardie goeie seisoene het ook die politieke skikking van die jaar omraam. ’n Kolonie wat meer as vierduisend muids koring per jaar vir Batavia kon gemiddeld was nie meer die honger pos van die 1650’s nie; dieselfde vrymense wat die terugroeping van Van der Stel afgedwing het, het die Indiese roete gevoed. Die rog-en-bone-kennisgewing was ’n instrument van markdissipline, nie van skaarste nie: dit het produsente gesê waar die Kompanjie se vraag ophou, terwyl koring voortgegaan het om deur die pakhuise te beweeg teen ietwat minder as twaalf sjielings per muid. [3]
Carthago en Mercurius begin die Mauritius-ontruiming — September 1708
Die eiland Mauritius, tot dusver ’n afhanklikheid van die Kaapkolonie, is in dié tyd deur die Oos-Indiese Kompanjie verlaat. Dit was nouliks van enige nut as verversingstasie, en buiten ’n bietjie ebbenhout en ambergris het dit niks tot die handel bygedra nie. Die direkteure het tot die slotsom gekom dat dit nie die koste van ’n groot garnisoen werd was nie, en dat dit met ’n klein garnisoen nie veilig was nie. [3]
In die onlangse jare het die Kompanjie swaar verliese daar gely. In die nag van die 9de van Februarie 1695 is die residensie en pakhuise deur ’n geweldige orkaan vernietig. In 1701 het ’n seerowerskip naby die nedersetting vergaan en tweehonderd gewapende manne aan wal gesit, tesame met twaalf Engelse en dertig Indiese gevangenes uit buitgemaakte vaartuie. Die meester van die seerowers was ’n ou kennis van die Nederlandse Kompanjie, aangesien hy in die Amy was toe sy in 1698 in Saldanhabaai gevat is. Die koloniste het dit raadsaam geag om in die fort skuiling te soek. Kommandeur Roelof Diodati was, om van die onwelkome besoekers ontslae te raak, verplig om hulle die Kompanjie se pakket teen halfprys te verkoop (£167 uit geld wat uit die wrak gered is). Op die 15de van November 1707 is die Kompanjie se persele op die eiland heeltemal deur brand vernietig, met die boeke, rekords en goedere in die pakhuis saam met alles anders. [3]
Instruksies om die garnisoen te onttrek het die Kaap in Februarie 1707 bereik. Die koloniste moes die keuse hê tussen verwydering na Java of die Kaap. Toe die berig van onttrekking die eiland bereik, is bevind dat die burgers baie onwillig was om hulle huise op te breek, maar as ’n saak van noodsaaklikheid het nege gesinshoofde verkies om na die Kaap te kom, terwyl die res Batavia verkies het. In September 1708 is twee vaartuie, die Carthago en die Mercurius, gestuur om te begin om die mense en hulle besittings te vervoer. Die Carthago het na Batavia deurgegaan; die Mercurius was geskeduleer om vrymense en hulle besittings na Tafelbaai terug te bring. Onder dié wat later uit daardie opheffing genoem is, was Daniel Zaaiman, Gerrit Romond en Hendrik de Vries met hulle gesinne. Die name van die ander word nie in die narratiewe bronne gegee nie. [3]
Wat 1708 bewerkstellig het, was die eerste georganiseerde opheffing van setlaars onder die Kaap se ontruimingsbevel: twee skepe uitwaarts in September, een gebonde deur na Batavia, een geskeduleer om vrymense en hulle besittings na Tafelbaai terug te bring. Die garnisoen onder kommandeur Abraham Momber het nog vir ’n later skip gebly. Die September-uitsending van die Carthago en Mercurius het die Februarie 1707-onttrekkingsopdrag van ’n papierbevel in die begin van ’n werklike verwydering omgeskakel. [3]
Le Boucq eindelik na Batavia verskeep — 13 September 1708
Die Januarie-besluit teen Le Boucq is op die 13de van September 1708 uitgevoer, toe die twisgierige predikant eindelik met ’n uitgaande skip na Batavia teruggestuur is. Agt maande het verloop sedert die raad geoordeel het dat eendrag nie te verwag was solank hy bly nie; in daardie tussentyd is Van Assenburgh geïnstalleer, het d’Ailly die Kaapse preekstoel oorgeneem, en het die teruggeroepte amptenare na Europa geseil. Die September-deportasie het die oop fase van die kerkrisis afgesluit wat met die Spreuke-preek van Augustus 1707 begin het. [3]
Tydsberekening het die deportasie in dieselfde herfsmaand as die Mauritius-ontruimingskepe geplaas. Terwyl die Carthago en Mercurius voorberei het om vrymense en besittings van ’n afhanklikheid op te lig wat die Kompanjie nie meer gewaardeer het nie, het Tafelvallei eindelik die predikant verwyder wie se afsetting van Poulle en Oberholster, geding teen Kalden, en openbare uitbarstings die Kaapse kerk in beroering gehou het ná die politieke skikking. Batavia, wat Kalden se oorwinning by appèl reeds bevestig het en wat oorspronklik bly was om ’n twisgierige Portugeessprekende predikant na die Kaap te stuur eerder as hom in Indië te hou, het hom terug ontvang onder ’n Kaapse raadbesluit eerder as ’n pastoriese beroep. Die vroeër weiering van toegang tot sy kerk onder d’Ableing het die onrus nie beëindig nie; slegs die uitgaande skip van September het dit gedoen. [3] [9]
Met Le Boucq weg en d’Ailly in die Kaapse preekstoel het Drakenstein die swakker kerkpos gebly: nog sonder ’n permanente predikant ná Bek se verwydering na Stellenbosch, nog afhanklik van Bosman en Roux in boerehuise en skure, en nog onder druk om sy amptelike korrespondensie in Nederlands te voer. Die jaar se kerkskikking was derhalwe ongelyk—vrede by die Kasteelkerk herstel deur deportasie en ’n nuwe aanstelling; die Hugenote-distrik gelaat om sy tweetalige noodoplossing voort te sit tot later bouwerk en later predikante. [3] [8]
Bul-en-hond-geveg by die kasteel — 11 November 1708
Daar was slegs een aangetekende geval waarin Van Assenburgh se gewone sosiale terughoudendheid op ’n wyse wyk gemaak het wat die standvastige burgers van die Kaap ontstel het. Toe die middagdiens op Sondag die 11de van November 1708 afgehandel is, het die goewerneur die vernaamste stadsmense na die kasteel genooi en ’n poging aangewend om hulle met ’n geveg tussen bulle en honde te vermaak. ’n Later kasteelportret noem hom ook as die man wat die eerste hond-en-bul-gevegte op die Wapen Pleyn aangebied het, en wat poppespele en vuurwerkvertonings bevorder het. Die November-Sondag het apart gestaan van die formele Nuwejaars- en verjaarsdagontvangste en van die milisie-ete; dit is onthou as ’n eiesoortige afwyking van die gewoontes van ’n goewerneur wat andersins min met die stad gemeng het buite dié vaste geleenthede. [3] [9]
Dieselfde karakterskets wat die bul-en-hond-geveg bewaar, verduidelik ook waarom dit saak gemaak het. Van Assenburgh het nooit met die boere se bedrywighede ingemeng nie en het die koloniste die beskerming gegee waarop hulle geregtig was, sodat hy redelik goed in hulle agting gestaan het; tog het hy nie met hulle gemeng of hom in hulle persoonlike sake interesseer soos Simon van der Stel in sy vroeër jare gedoen het nie, en daar was nie daardie genegenheid vir hom wat daar eens vir die ander was nie. Hy was vriendelik by die kasteelontvangste en maklik bereikbaar, maar hy het nie die samelewing nagejaag nie. Teen daardie agtergrond was ’n Sondagmiddag van bulle en honde na die kerk nie ’n triviale anekdote nie: dit was die een oomblik wat tydgenote uitgesonder het toe die wynsuipende militêre offisier sy eie patroon van terughoudendheid deurbreek het. [3]
Hy is gestuur om opstandige burgers terug in die vou van die Kompanjie te lei ná ’n outokraat wat, in die kasteelportret se frase, probeer het om die vryburgers van die voorvoegsel “vry” te beroof. Die November-vermaak het tot daardie sagter styl behoort: brood reeds verseker deur die terugroeping en die vleiskontrak, en spele by die kasteel aangebied ná die Sondagsdiens. Die burgers wat hom in Februarie van die balkon toegejuig het, het in November bulle en honde dopgehou. Die goewerneur wat selde die kasteel verlaat het, het vir eers ’n vertoning aangebied. [3] [9]