Boer History1756 aan die Kaap die Goeie Hoop: Happy Deliverance, melaatsheid, wynbelasting en droogte
Ná die pokke: sensus en die sesde jaar — 1756
Kalender 1756 het oopgegaan in die sesde jaar van Ryk Tulbagh in die eerste stoel. Hy was nog nie heeltemal twee-en-vyftig nie toe hy op die 27ste van Februarie 1751 goewerneur geword het; die openbare voorstelling aan die burgers en die belofte van getrouheid van die amptelike borde het op die 15de van April gevolg. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dag van danksegging vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. In 1753 is sy vrou Elizabeth Swellengrebel ná ’n ernstige verkoue dood ná sewentien jaar van huwelik en het hom as kinderlose weduwenaar gelaat. Maart 1755 het hom tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef, ’n rang hoër as goewerneur sonder om by sy pligte te voeg. Hy was die tweede Kaapse goewerneur wat tot daardie derde topstoel in die Kompanjie se handelsryk verhef is. Onafhanklike fiskaal Pieter van Reede van Oudtshoorn het nog sy amp beklee. Die sekunde Swellengrebel het nog die tweede stoel gesit. Landdros Jan Andries Horak het nog Swellendam gesit. Adriaan van Schoor het nog Stellenbosch en Drakenstein gesit. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was ’n sesde jaar se gewoonte. Die somptuositeitswette wat op die 25ste van Maart 1755 aangepas is, het nog gestaan: geen vergulde koets behalwe die goewerneur s’n nie, geen livrei behalwe ’n raadslid se koetsier nie, geen groot sambreel behalwe ’n opperkoopman of ’n borddame s’n nie. Ná die leë strate van die pokkemaande het daardie reëls minder werk gehad. [3] [7] [9]
As goewerneur was hy sonder die minste moeite toeganklik vir almal wat hom wou sien. Die nederigste individu kon griewe in die ore van die vader van die land uitstort en seker wees van ’n geduldige gehoor. As die klagtes gegrond was, het hy spoedige regstelling gekry; in elk geval was hy seker van goeie raad. Daardie hoedanigheid meer as enige ander het hom by die mense bemind gemaak. Sy eerlikheid was bo verdenking in ’n tyd toe eerlikheid skaars van manne in sulke poste verwag is. Kompanjiesalarisse was klein, en dit is amper as vanselfsprekend aanvaar dat amptenare hul inkomste op enige wyse sou aanvul wat nie strafbaar was nie. Tulbagh het sy gesig ferm teen daardie gewoonte gekeer. Hy het nie self handel gedryf nie, en hy sou ook nie toelaat dat enige ander regeringsamptenaar dit doen nie. Die fooie wat hulle in sekere transaksies mag ontvang het, was vasgestel, en hulle is beperk om nie meer te neem nie. Hy het sy eie uitgawes so gereël dat hy goed binne sy inkomste en toelaes geleef het, en wat hy oor gehad het, gebruik om ander se nood te verlig. Onder sy administrasie was elke man seker om sy toekomste te kry. Geen man is aan onnodige versuim onderwerp nie; geen omkopery is ontvang nie; geen valse rekeninge is gelewer nie. Ewewig en ’n gebrek aan swaaiende durf het nie ’n onewevolle stoel beteken nie. Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Sagmoedig en verdraagsaam het hy gebly; sterk wanneer die goewerneur se gesag getrotseer is. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die punt van die sesde jaar net soveel as nuutheid van plakkaat. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendelike voet saamgeleef, maar by geleentheid is die vrede deur San-rowers versteur. Grond is steeds aan koloniste toegeken sonder om Khoikhoi-stamme te raadpleeg. Daar het nog volop grond oorgelyk. Veelopies in die buitedistrikte was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akkers nie, waarvoor, wanneer dit verhaal kon word, ’n jaarlikse huur betaal is—£2 10s. tot 1732 en £5 daarna. Die oostelike gehuggie Swellendam het ’n gehuggie gebly. Die Franse sterrekundige abbé Nicolas Louis de la Caille, wat op die 19de van April 1751 met ’n brief van die Prins van Oranje aangekom het, was nog besig om te meet. Van Tulbagh, wat ’n warme belangstelling in sy arbeid getoon het, het hy al die hulp ontvang wat moontlik was om te gee. Philippe Jacob Naudé van Berlyn, wat in 1754 in die Kompanjie se diens aangekom het, was nog ’n Kompanjiesdienaar. Ds. Hendrik Kroonenburg het nog die Kaapse preekstoel gesit. Ds. Gerhardus Croeser, wat in November 1755 onder ’n reëling wat die regering goedgekeur het na Zwartland gegaan het, het nog daardie plattelandse kerk gesit. Ds. Voltelen, wat in dieselfde ruil na die Kaap gekom het, het nog die dorpsamp gedeel. Ds. Johannes Appeldoorn het nog Stellenbosch gesit. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Ds. Meyring het nog Waveren gesit. [3] [4] [8]
In die sensusopgawes van 1754 is die getal koloniste van albei geslagte en alle ouderdomme as 5,510 aangegee, en die getal slawe wat hulle besit het as 6,279. In dié van 1756 word die getal koloniste as 5,128 aangegee, en van hul slawe as 5,787. In gewone jare het die getal sterftes tot dope grofweg as 100 tot 261 gestaan, en daar was ’n voortdurende aanwas tot die koloniale bevolking deur Kompanjiesdienaars wat hul ontslag geneem het. Die syfers, hoewel hulle nie as volkome akkuraat beskou kan word nie, gee ’n idee van die swaar lewensverlies deur die pokke. Tafelvallei het tussen die 1ste van Mei en die 31ste van Oktober 1755 963 Europeërs en 1,109 swartes begrawe. In Julie van daardie jaar, kouer as gewoonlik, het 489 Europeërs, 33 vryswartes en 580 slawe in die hoofstad gesterf. Onder die Khoikhoi het die siekte groot verwoesting aangerig, verder binneland toe as in 1713: die ravings is in Groot-Namakwaland minstens tot die ses-en-twintigste breedtegraad gevoel, en in die ooste tot die Groot-Visrivier. Voor midsummer het dit heeltemal uitgesterf. Die 1756-telling is die eerste volle demografiese skaduwee van daardie winter: minder vrye huishoudings, minder slawe, en ’n kolonie wat nog graan uit reserwes uitvoer terwyl die hoofstad se arbeidskrag dun gebly het. [3] [9]
Die sesde jaar was dus ’n jaar van tel en van stil herstel. Waens wat in die afsonderingsmaande nie ingekom het nie, kon weer beweeg. Militiasametrekking, verskoon terwyl die siekte geloop het, kon geroep word. Veraf geleë banke, leeg terwyl mense op hul plase gebly het, kon vol word. Die onlangs ingevoerde somptuositeitswette het in die ergste weke byna futiel geword: niemand het koetse, sy of sambrele gebruik nie, en openbare veilings is gestaak. Nou moes die dorp met leë huise, uitgewiste gesinne en eiendom wat sy waarde verloor het, leef, en nogtans ’n verversingstasie onder ’n Nederlandse vlag sit. Frankryk en Engeland was weer eens in oorlog. Daardie internasionale feit het Tafelbaai nog nie met betalende vloote volgemaak nie. Dit het ’n jaar omraam waarin die Kasteel aan rehabilitasie geswoeg het terwyl die ree dun gebly het. [3] [9]
Reeds in 1755–56 is ’n nuwe gebou vir die ratelwag op die teenswoordige Groentemarkplein opgerig, waar dit nog staan, hoewel later herstel. Die Wapenplein is in hierdie jare weer gelykgemaak en van ’n heining van eikebome voorsien; nuwe strate is uitgelê. Die hele aansig van die Kaapse Vlek het verander namate die klein dorp ná die leë pleine van die pokkewinter weer soos ’n dorp wou lyk. Die naam Kaapstad het nie meer eufemisties geklink nie. Daardie burgerlike werk is die sesde jaar se plaaslike gesig: nie ’n nuwe drostdy nie, nie ’n nuwe gemeente nie, maar ’n waghuis en ’n gelyk gemaakte plein in ’n hoofstad wat die vorige jaar meer as twee duisend mense begrawe het. [9]
Happy Deliverance te water gelaat — Februarie 1756
Op die 5de van Februarie 1756 is nog ’n Engelse begrafnis in die Nederlandse kerk in Tafelvallei gehou. ’n Engelse offisier van rang— kommandeur Lisle— is onder die plaveisel van die kerk begrawe, met die chirurgyn van die Vigilant wat die begrafnisdiens gelees het. Daar was ’n presedent. Op die 20ste van April 1749 is godsdienstige diens volgens die rites van die kerk van Engeland in daardie gebou gehou toe Engelse van terugkerende skepe van Boscawen se vloot aan wal was. Op die 9de van Februarie 1751 is mnr. William Wake, onlangs goewerneur van Bombay, wat hier op sy tuisreis gesterf het, met die staatsie wat sy rang toekom in die kerk begrawe: Nederlandse offisiere in die stoet, die kasteelvlag laat sak, die klok gelui, minutskote van die batterye, die chirurgyn van die Boscawen wat die Engelse begrafnisdiens gelees het, die liggaam in ’n grafkelder onder die vloer. Lisle se Februarie-begrafnis was nog so ’n geval. Die sesde jaar het dus oopgegaan met ’n Engelse diens onder ’n Nederlandse dak, in ’n dorp wat nog sy pokkedodes getel het. [3]
Elf dae later, ver oos van Algoabaai, het die vergane mense van die Engelse Oos-Indiese Kompanjie se skip Doddington die sloep wat hulle op ’n kaal eilandjie gebou het, te water gelaat en haar die Happy Deliverance genoem. Die Doddington het op die 23ste van April 1755 van die Downs vertrek. Om kwart voor een die oggend van Donderdag die 17de van Julie, terwyl niemand aan boord gevaar vermoed het nie, het sy op ’n rots aan die oostekant van Algoabaai geslaan en dadelik stukkend gegaan. Van tweehonderd-en-sewentig siele aan boord het almal behalwe drie-en-twintig vergaan. Die gereddes het hulself op ’n kaal eilandjie bevind wat net deur seevoëls besoek is. ’n Hoeveelheid proviand, ’n klein boot, ’n smidsblaasbalk, baie hout, en talle ander nuttige artikels het van die wrak uitgespoel. Hulle het dadelik begin om ’n sloep van twaalf voet dwarsbalk en dertig voet kiel te bou waarmee hulle kon ontsnap. Hulle het geen spykers gehad nie; ’n Sweedse matroos wat eens ’n smid was, het ’n smee opgeslaan en, met yster uit stukke van die wrak, soveel gemaak as wat nodig was. [3]
Omdat rook dikwels op die vasteland gesien is, het op die 3de van September 1755 drie manne in die klein boot vertrek om iets van die land en sy mense te wete te kom. Hulle het op ’n punt ongeveer nege of tien myl oos van die eilandjie afgestuur, maar toe hulle probeer land, is die boot in die branding omgekeer, en een man het verdrink. Die ander twee het die nag op die strand deurgebring. Die volgende dag het hulle die boot gevind en dit op die strand opgetrek. Daardie nag, moeg en amper uitgeput van honger, het hulle die boot omgedraai en daaronder gaan slaap, maar is deur wilde diere wat rondgeswerf het, gesteur. Die volgende oggend het ’n party Khoikhoi verskyn, wat ’n pistool en die grootste deel van hul klere van hulle geneem het, hoewel die mense andersins vriendelik was en, toe hulle hul nood van honger sien, vir hulle wortels gegee het om te eet. Die wind was daardie dag teen, en hulle moes nog ’n nag onder die boot deurbring, maar die volgende oggend is hulle na die eilandjie terug. Gedurende die laaste maande van 1755 het die vergane mense soveel seevoëleiers gehad as wat hulle wou versamel, en te alle tye kon vis verkry word, sodat hulle nie honger gely het terwyl die smee en kiel vorm aangeneem het nie. [3]
Twee burgers—Andries du Pré en Pieter Ferreira—wat olifante langs die Boesmans- en Sondagsrivier gejag het, het van sommige Khoikhoi gerugte van die landing van die boot gehoor, en ’n verslag aan die landdros van Swellendam gestuur. Horak het daarop die boere Nicholas Haarhof en Pieter van Vuuren opdrag gegee om onder die inboorlinge navraag te doen, en hulle het die pistool gekry wat van die Engelse matrose geneem is, maar niks van ’n wrak kon te wete kom nie. Vir enigiets wat hulle kon versamel, kon die boot aan ’n verbygaande skip behoort het. In Desember 1755 het die landdros, op bevel van die regering, Dirk Marx, ’n jagter wat die land goed geken het, gestuur om na enige blankes te soek wat in nood mag wees; maar hy kon van geen een hoor nie, en hy kon ook geen spoor van ’n wrak vind nie. Hy het berig dat hy Xhosa so ver wes as die Groot-Visrivier teëgekom het. Die verkenningsekspedisie van 1752 het die Keiskama as die skeidslyn tussen die Xhosa en die Khoikhoi gevind; Marx se berig in 1756 het Xhosa so ver weswaarts as die Visrivier geplaas. Die Kaap se jagters en landdros het nooit die drie-en-twintig gevind nie. Hul ywer op ’n kaal rots het die beroemde nasleep van die Julie-wrak geword. [3]
Op die 16de van Februarie 1756 het hulle hul sloep te water gelaat en haar die Happy Deliverance genoem. Twee dae later het hulle van die rots vertrek, waaraan hulle die naam Bird Island gegee het, wat dit nog dra. Hulle het Delagoabaai veilig bereik, en daar ’n skip gevind waarin sommige van hulle ’n tuisreis verkry het. Die ander het in hul sloep na Bombay voortgegaan. Die verhaal het ver van Tafelvallei se pokkehospitale en ver van Lisle se grafkelder onder die kerkvloer gesluit. Drie-en-twintig mense het die winter op ’n eilandjie deurgebring, ’n vaartuig gebou sonder spykers behalwe dié wat hulle gesmee het, en sonder koloniale redding vertrek. Bird Island het die Engelse en Kaapse rekord binnegegaan as ’n naam wat deur oorlewendes gemaak is, nie deur ’n opmetende vaandrig nie. Kalender 1756 hou dus én ’n Engelse begrafnis in die Kasteel se kerk én ’n Engelse ontsnapping wat die drostdy nooit bereik het nie. [3]
Cybells vergaan bo Blueberg — 19 Maart 1756
Op die 19de van Maart 1756 het die Franse skip Cybells, op pad na Mauritius van die kus van Guinee met slawe, in ’n poging om Tafelbaai in te slaan, ’n entjie bo Blueberg aan die strand geloop, en kort daarna stukkend gegaan. Haar bemanning, met die slawe, het veilig aan boord van ’n ander Franse skip gekom wat in die baai voor anker gelê het. Die wrak was nie ’n winter-noordwester op die kasteelstrand nie. Dit was ’n herfspoging om in te slaan, ’n Franse slaweskip van Guinee op pad na Mauritius, en ’n tweede Franse romp al in die ree wat die mense kon afneem. Die Kasteel se jaar van dun vreemde handel het nogtans Franse seildoek daarin gehad. [3]
Tafelbaai was lankal ’n graf van skepe. In die nag tussen die 5de en 6de van Mei 1740 het die Kompanjie se uitgaande Visch, in ’n poging om in ’n stywe storm voor anker te kom, bo die kasteel aan die strand geloop. Op die 25ste van Oktober 1747 het die uitgaande Reygersdaal tussen Dassen- en Robbeneiland stukkend gegaan. Teen dagbreek van die 19de van Januarie 1750 het die Franse Centaur, tuiswaarts van Mauritius, naby Kaap Agulhas in mooi weer aan die strand geloop. Daardie wrakke het aan vroeër kalenders behoort. Die Cybells is die sesde jaar se Franse ramp in die baai self: nie Agulhas nie, nie die kasteelstrand nie, maar Blueberg, en nie ’n tuiswaartse Indiëvaarder nie maar ’n Guinese slaweskip op pad na die eilande. [3]
Die slawe wat die tweede Franse skip bereik het, het nie ’n Kaapse sensusitem geword nie. Hulle was vrag vir Mauritius, van ’n romp afgeneem wat stukkend gegaan het, en hulle het die ree verlaat soos hulle dit moes verlaat—voortgebind, nie vir die Kompanjie se tuine geland nie. Die Kaap se eie slawe-meerderheid, in hierdie jaar se opgawes op 5,787 in burgerhande getel, het onder die wet gesit wat in September 1754 aangeplak is. Die Cybells-mense het deur die baai gegaan as ’n wrak se oorlewendes, nie as ’n nuwe arbeidsending nie. Daardie onderskeid is die Maart-nota: ’n Franse ramp sonder ’n Kaapse landing van die Guinese vrag. [3]
Frankryk en Engeland was in 1756 weer eens in oorlog. ’n Franse slaweskip wat in Maart bo Blueberg vergaan, met ’n ander Franse skip al voor anker om haar mense te ontvang, wys dat die baai nog nie van Franse besoeke leeggemaak is nie. Wat dit nie gewys het nie, was ’n oorlogstydse oplewing. Wynboere was al wanhopig van te veel aanbod en te min vraag. Die Cybells het nie ’n legger gekoop nie. Sy het ’n plek op ’n susterromp gekoop en haar bene bo Blueberg gelaat. Die jaar se Franse verhaal in die baai is ’n wrak en ’n redding, nie ’n vloot waarna straatseuns op die wal gestaar het nie. [3] [9]
Melaatsheidskommissie — Mei 1756
Die gekleurde rasse van Suid-Afrika, hoewel merkwaardig vry van baie siektes, was aan melaatsheid onderhewig. Daar is geen middele om die ravings daarvan onder Khoikhoi vas te stel nie, maar dit is redelik seker dat hoewel hulle die siekte geken het, die getal individue wat daaraan gely het, baie klein was. Dit word nie een keer in die vroegste rekords genoem nie, en dit is slegs uit oorlewering bekend dat dit onder hierdie mense bestaan het voor hul omgang met vreemdelinge. Of die San daaraan onderhewig was, is onseker. Onder Nguni-gemeenskappe was dit geensins skaars nie, en slawe van alle nasionaliteite wat in die kolonie ingebring is, was daaraan onderhewig. Die pokkewinter het pas gewys wat ’n aansteeklike siekte in Tafelvallei kon doen. Melaatsheid was ’n ander kwaal, stadiger, en tot hierdie jaar nie onder Europeërs aan die Kaap bewys nie. [3]
Dit is nou bewys dat Europeërs ook aan sy aanvalle onderhewig was. Sommige gevalle is verdink, en in Mei 1756 is ’n kommissie van geneeshere aangestel, wat die lyers ondersoek het, en berig het dat een man, wat agtien jaar siek was, aan melaatsheid gely het, dat sy oudste dogter simptome toon, en dat ’n ander man, wat nege jaar siek was, aan dieselfde siekte gely het. Die regering het afsondering van die lyers aanbeveel, maar niks meer gedoen nie—geen hospitaalstigting nie, geen verwyderingsstatuut nie, net advies. Twee groot hospitale het die vorige jaar vir pokke geloop: een vir arme Europeërs, ondersteun deur die diakensbord; die ander vir swartes, teen die eienaar se 1s. 4d. per dag. Daardie skure was vir ’n epidemie wat by die honderd in ’n maand doodgemaak het. Melaatsheid, bewys in twee manne en ’n dogter, het ’n aanbeveling gekry en geen gebou nie. [3]
Agtien jaar en nege jaar van siekte het beteken die siekte het in Europese huishoudings gesit deur die grootste deel van Tulbagh se openbare lewe en deur die jare voordat hy die eerste stoel geneem het. Die kommissie het nie ’n nuwe infeksie ontdek wat in ’n 1756-romp ingebring is nie. Dit het genoem wat al daar was. Afsondering, aanbeveel en nie deur ’n nuwe plakkaat afgedwing nie, het die lyers gelaat waar hulle was tensy gesinne gekies het om hulle te skei. Die Kasteel wat in 1754 ’n slawewet met die groot seël aangeplak het en in 1755 somptuositeitsreëls, het in 1756 nie ’n melaatsheidswet aangeplak nie. Advies was die hele Mei-besluit. [3]
In ’n jaar wat 5,128 koloniste teen 5,510 twee jaar vroeër getel het, het ’n siekte van jare eerder as weke nie die sensus geskuif nie. Dit het die mediese bord geskuif. Die vaderlike stoel wat in die pokke toeganklik was, wat noodhospitale opgerig en herstelde slawe as verpleërs gewerf het, het nou ’n kwaal in die gesig gestaar wat nie die Wapenplein in ’n maand sou leegmaak nie. Die kontras is die Mei-nota: vinnige hospitale vir pokke; afsondering aanbeveel en nie gebou vir melaatsheid nie. Die sesde jaar het bewys dat Europeërs onderhewig is, en toe teruggaan na wyn, koring en wrakke. [3] [9]
Schuylenburg verlore op die Simonstadbaai-vaart — Junie 1756
Op die 3de van Junie 1756 het die Kaapse pakketskip Schuylenburg Tafelbaai verlaat om voorrade na Simonstadbaai te neem. Daardie nag was daar ’n geweldige storm, en van die Schuylenburg is nooit daarna gehoor nie. Sy was nie ’n Indiëvaarder van Ceylon of ’n Guinese slaweskip nie. Sy was ’n plaaslike pakketskip op ’n kort wintervaart tussen die twee baaië wat die Kompanjie gebruik het, met voorrade, en sy het in ’n nag verdwyn. [3]
Simonstadbaai het in 1742 begin gebruik word. Weens die swaar verliese wat die Kompanjie deur skipbreuke in Tafelbaai gely het, het die direkteure in 1741 besluit dat hul vloote daarna van die 15de van Mei tot die 15de van Augustus by Simonstadbaai moes ververs, die seisoen wanneer storms uit die noordweste algemeen was. Voor die einde van 1750 het sewe-en-sewentig skepe, almal aan die Kompanjie behoort, in daardie hawe ingeloop. Die gemiddelde getal wat in daardie jare in die middel van die eeu Suid-Afrikaanse hawens aangedoen het, was omtrent drie-en-sewentig jaarliks. Die Schuylenburg se Junie-vaart het binne daardie wintervenster geval: voorrade vir die suidelike baai in die maande wanneer Tafelbaai nie vertrou moes word nie. [3]
’n Pakketskip wat aan die begin van Junie vertrek en teen die oggend weg is, laat nie ’n oorlewende se sloep of ’n Bluebergstrand van hout na nie. Daar was geen Happy Deliverance van die Schuylenburg nie, geen tweede romp om haar mense af te neem nie, geen landdros se jagter gestuur om na blankes in nood te soek nie. Die nagstorm het die lêer gesluit. Vir ’n verversingstasie wat daarvan geleef het om voorrade tussen baaië te skuif, was die verlies van ’n pakketskip op daardie kort vaart ’n Kompanjiesverlies, nie ’n vreemdeling se wrak om in die kerk te begrawe of in ’n vreemde lys te tel nie. [3]
Junie sit dus tussen die Mei-melaatsheidsverslag en die jaar se wyn- en koringsom. Die Kasteel het afsondering aanbeveel en geen hospitaal aangeplak nie. Die pakketskip het met voorrade vertrek en geen terugkeer aangeplak nie. Vreemde topseile was al skaars. ’n Verdwene Kompanjiesromp in die winterstormseisoen het nie die ree gevul nie. Dit het nog een bodem uit die plaaslike diens gehaal wat Simonstadbaai voorsien het terwyl noordwesters Tafelbaai onveilig gemaak het. Kalender 1756 hou dus drie baie verskillende see-verhale: ’n Engelse sloep op Bird Island gebou, ’n Franse slaweskip in stukke bo Blueberg, en ’n Kaapse pakketskip wat eenvoudig verdwyn het. [3]
Wynuitvoerreg en ’n oortrokke mark — 1756
Daar is dikwels oor die gehalte van die wyn wat na Indië gestuur is, gekla, maar geen verbetering is daarin gemaak nie. Die meester van die Kompanjie se wynstoor aan die Kaap het voorgegee dat die grootste sorg gedra is om die slegste wat te koop gebring is, af te keur, en dat hy nie ’n beter artikel kon kry as wat deurgestuur is nie. Die gevolg was dat die raad van Indië geweier het om so ’n groot hoeveelheid as vantevore te neem, en die uitvoer na Batavia, wat vir die vyf jaar 1751–1755 gemiddeld 558 leggers was, het tot 262 leggers gemiddeld oor die volgende tien jaar afgeneem. Daar was briefwisseling met die direkteure oor die omskakeling van die wyn in brandewyn, en daar is vasgestel dat as meer stookketels ingevoer word, daar geen moeite sou wees om jaarliks 400 leggers te verkry teen ’n prys van nie meer as omtrent £14 11s. 8d. ’n legger nie. Maar die gehalte van die brandewyn wat as monsters gestuur is, was so aanstootlik dat die plan skipbreuk gely het. Gehalte, nie gebrek aan druiwe nie, was die Batavia- twis. Die sesde jaar het daardie twis geërf en dit nie genees nie. [3]
Die direkteure het juis in hierdie tyd ook goedgedink om wyn ’n besondere voorwerp van belasting te maak. Die koloniale inkomste en die wins op goedere wat hier verkoop is, het nou tussen £11,000 en £12,000 per jaar beloop, maar die som wat uit die Kompanjie se tesourie aan die Kaap uitbetaal is, was in ronde syfers £20,000 meer, die een jaar by die ander gereken. Om die inkomste te vermeerder, is in 1756 ’n uitvoerreg van £1 per legger deur die direkteure gelê op alle wyn en brandewyn wat in grootmaat aan vreemdelinge verkoop is. Dit was bykomend tot die heffings wat vroeër gelê is. Die reg is by veiling verpag, en in die eerste jaar is dit vir nie meer as omtrent £38 6s. 8d. verkoop. ’n Belasting wat vir agt-en-dertig pond verpag, beskryf nie ’n vol mark nie. Dit beskryf ’n jaar waarin vreemdelinge nie grootmaatwyn gekoop het nie. [3]
Vreemde skepe was skaars in Tafelbaai in 1756. Hoewel sommige van Mauritius gestuur is om proviand vir Franse troepe daar te kry, het die aanbod van wyn die vraag ver oortref. Insolvensies van wynboere het ontstellend dikwels geword. Baie het in die laaste jare bankrot gegaan as gevolg van te veel aanbod en te min vraag. Frankryk en Engeland was in oorlog, maar die oorlog het die Kaap nog nie in ’n betalende kliënt se hawe verander nie. Boere het matroosglase geleen om die kim vir potensiële kopers af te soek. Die £1-reg het bo-op daardie ooraanbod gesit. Dit het nie die insolvensies geskep nie; dit het hulle gevind. [3] [9]
Die goewerneur-generaal Van Imhoff het in 1743 aan die fiskaal ’n fooi van vier sjielings en twee pens op elke legger wyn wat aan ’n vreemdeling verkoop is, toegelaat. Goewerneur Tulbagh, as die enigste verligtingsmaatreël waaraan hy kon dink, het met die onafhanklike fiskaal Van Oudtshoorn gereël dat hy sy aanspraak op hierdie fooi moes laat vaar, en in die plek daarvan een sjieling en vier pens op elke honderd pond graan of meel wat aan ’n vreemdeling verkoop is, ontvang. Die fooiskuif van wyn na graan was ’n klein kasteelaanpassing met ’n duidelike bedoeling: verlig die wynvloer sonder om die fiskaal se sak leeg te maak, en stoot vreemde kopers na meel wanneer leggers nie wou beweeg nie. Dit het Batavia se wynvraag nie herstel nie. Dit het gewys hoe nou die regering binne Kompanjieprys- en -regreëls kon beweeg terwyl die ree stil gebly het. [3]
Dieselfde fiskaal wat die graanfooi in plaas van die wynfooi geneem het, het nog die onafhanklike stoel gesit. Dieselfde goewerneur wat nie sou toelaat dat amptenare handel dryf nie, kon nogtans nie Batavia Kaapse wyn laat drink wat dit nie wou neem nie. Somptuositeitswette het trotse vrouens gesê om met minder sierlike koetse te volstaan; die wynvloer het nou boere gesê om met minder kopers te volstaan. Die vaderlike stoel se verligting was ’n fooi geruil, nie ’n prys verhoog nie en nie ’n reg herroep nie. Direkteure in Nederland het die £1 gelê. Die Kasteel het dit vir agt-en-dertig pond verpag en ’n fiskaal se sjielings na meel verskuif. [3] [9]
Graan, anders as wyn, het nog ’n reserwe gehad. Die swak koringoes van hierdie droë jaar het nie die gewone uitvoer gestop nie, omdat die magazyn gehou het wat die laaste goeie oes gelaat het. Die fiskaal se nuwe sjieling op meel het dus iets gehad om te byt as ’n vreemdeling broodstowwe koop. Die wynlegger, belas teen ’n pond en onverkoop, het nie. Dít is die kommersiële vorm van 1756 aan die Kaap: Batavia wat minder neem, vreemdelinge min, brandewynmonsters afgekeur, ’n reg wat goedkoop verpag, ’n fooi van wyn na graan geloop, en insolvente wynplase in ’n kolonie wat nog koring kon laai. [3]
Droogte, ’n swak koringoes, en die jaar se raam — 1756
In 1755 was die droogte in die vroeë maande erg, en baie vee het van honger gevrek, maar ná Junie het oorvloed reën geval, en die koringoes was baie goed. In 1756 was die reën wat geval het, onvoldoende vir koring, en slegs ’n swak oes is ingesamel. Daar was egter soveel in reserwe dat soveel as gewoonlik uitgevoer is. Droogte en wyn-ooraanbod saam het die boerderyekonomie in die tweede jaar ná die pokke gedruk—graanskepe wat nog vertrek, wynboere wat faal, vreemde topseile skaars in die baai. [3]
Die 1755-oes het die magazyn gevul ná ’n honger herfs van veevrektes. Die sesde jaar het daardie voorraad bestee. Onvoldoende reën vir koring is nie ’n storm nie en nie ’n ruspeplaag nie; dit is ’n stil mislukking in die koringdistrikte, ’n swak insameling, en ’n regering wat nog die gewone uitvoer kon haal omdat die vorige jaar se oorvloed in die skure gestaan het. Plattelandse waens wat in die pokke nie ingekom het nie, kon nou met ’n dun oes inkom. Die hoofstad wat veilings in die epidemie gestaak het, kon weer graan laai. Wat dit nie kon laai nie, was die wyn wat Batavia nie meer in die ou hoeveelheid wou hê nie. [3]
Uitwaarts het die grondbedeling nie verander nie. Veelopies van vyf of ses duisend akkers het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Jaarlikse huur, wanneer dit verhaal kon word, het ná die vyftienjaar-erfpagskikking van 1732 £5 gebly. Khoikhoi wat nog in kompakte liggame saamgehou het, het hul eie bestuur behou, met hoofde wat prakties deur die Nederlandse owerhede aangestel is. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere geleef, of rondgeswerf en diens geneem soos hulle lus was. Die pokke wat Khoikhoi-gemeenskappe tot die ses-en-twintigste breedtegraad en die Groot-Visrivier gesny het, het meer gedoen om die binneland leeg te maak as enige kommando van hierdie jaar. Dirk Marx se berig dat hy Xhosa so ver wes as die Visrivier teëgekom het, was die grensnota van 1756: nie ’n nuwe drostdy nie, nie ’n nuwe plakkaat op gewere en perde nie—dit was 1755—maar ’n jagter se lyn wes van die Keiskama van Beutler se 1752-ekspedisie tot die Groot-Visrivier. [3] [4]
De la Caille was nog in die kolonie, besig om sy boog te meet, vir ’n basislyn oos van Saldanhabaai gehelp deur die ingenieuroffisier Muller en andersins deur onopgeleide manne. Tulbagh het hom nog al die hulp gegee wat moontlik was om te gee. Naudé van Berlyn het nog die Kompanjie gedien. Die ratelwaghuis op Groentemarkplein het as ’n 1755–56-burgerlike merkteken gestaan. Die Wapenplein se eikeheining en nuwe strate was die dorp se antwoord op leë pleine. Niks daarvan het 383 koloniste en 492 slawe aan die sensus terugbesorg nie. Niks daarvan het wynbestellings uit Indië gevul nie. Dit was die sesde jaar se herstel: ’n waghuis, ’n metende abbé, ’n swak koringoes uit reserwe uitgevoer, en ’n Kasteel wat afsondering vir melaatses aanbeveel het en ’n wynreg vir agt-en-dertig pond verpag het. [3] [8] [9]
Kalender 1756 kan op daardie name en syfers gesluit word. Vader Tulbagh, kinderloos sedert 1753, buitengewone raadslid sedert Maart 1755, het ’n sesde jaar gesit waarin die eerste sensus ná die pokke 5,128 koloniste en 5,787 slawe gelees het. Op die 5de van Februarie is kommandeur Lisle onder die kerkplaveisel begrawe, met die chirurgyn van die Vigilant wat die diens gelees het. Op die 16de van Februarie het die Doddington se drie-en-twintig die Happy Deliverance van die rots wat hulle Bird Island genoem het, te water gelaat, en twee dae later het hulle na Delagoabaai vertrek; sommige het in ’n skip wat daar gevind is huis toe gegaan, ander in die sloep na Bombay. Dirk Marx, in Desember gestuur en in hierdie jaar berig, het geen blankes in nood gevind nie en het Xhosa tot die Groot-Visrivier teëgekom. Op die 19de van Maart het die Franse Cybells, Guinee na Mauritius met slawe, bo Blueberg stukkend gegaan; bemanning en slawe het ’n ander Franse skip in die baai bereik. In Mei het ’n mediese kommissie melaatsheid in twee Europese manne en ’n dogter genoem; afsondering is aanbeveel en niks meer is gedoen nie. Op die 3de van Junie het die pakketskip Schuylenburg met voorrade na Simonstadbaai vertrek en is ná daardie nag se storm nooit gehoor nie. Direkteure het £1 ’n legger op wyn en brandewyn in grootmaat aan vreemdelinge gelê; die reg is vir omtrent £38 6s. 8d. verpag; Batavia se neem was al aan die daal van die 558-legger-gemiddelde van 1751–1755; brandewynmonsters het misluk; Van Oudtshoorn het sy 4s. 2d.-wynfooi vir 1s. 4d. op die honderd pond graan geruil. Reën was onvoldoende vir koring; ’n swak oes is ingesamel; die gewone uitvoer het uit reserwe gegaan. Frankryk en Engeland was in oorlog; vreemde besoeke was min; wynboere het gefaal. ’n Ratelwaghuis het op Groentemarkplein gestaan. Die tuine van 1652 was nog ’n verversingstasie onder ’n Nederlandse vlag, ’n Kasteel wat sy regte aangeplak het, en ’n vaderlike stoel wat geen sloep vir Bird Island en geen hospitaal vir melaatsheid kon laat loop nie. [3] [4] [7] [8] [9]