Boer History1827 aan die Kaap die Goeie Hoop: Bourke, die handves van geregtigheid, Goderich, en die Advertiser
Canning, Goderich, en Somerset se bedanking — April 1827
Majoor-generaal Richard Bourke was nog net luitenant-goewerneur. Hy het Tafelbaai in die oorlogskip Rainbow op die 8ste van Februarie 1826 bereik en die eed op die 5de van Maart afgelê, die dag waarop lord Charles Henry Somerset in die skip van die Oos-Indiese Kompanjie Atlas ingeskeep het met sy vrou en oudste dogter. Somerset het die Kaap sedert 6 April 1814 regeer. Hy het die res van sy gesin aan die Kaap gelaat omdat hy verwag het om terug te keer. Daardie verwagting het in April van hierdie jaar tot ’n einde gekom. Bourke is vir ’n oostelike provinsie benoem wat nog nie bestaan het nie; toe Somerset seil, het hy die hele kolonie bestuur. Die waarnemende stoel het saakgemaak omdat elke bevel uit Kaapstad hierdie jaar deur ’n soldaat geteken sou word wat nie goewerneur-in-hoof was nie, en omdat die Beaufort wat nog die titel gehou het, dit op die punt was om prys te gee. [3] [4]
In April het mnr. Canning die graaf van Liverpool opgevolg, wat byna vyftien jaar premier was, en graaf Bathurst, so lank sekretaris van staat vir die kolonies, is deur burggraaf Goderich vervang. Somerset het dadelik sy bedanking as goewerneur van die Kaapkolonie ingedien, en dit is aanvaar. Die wisseling van seëls het die vraag van sy terugkeer beslis. Daarna was daar ’n reeks kortstondige ministeries in Engeland. Canning is oorlede, en in Augustus het burggraaf Goderich premier geword en mnr. Huskisson sekretaris vir die kolonies. Die kolonie het nog die papierriksdaalder gebruik wat die Tesourie, ná herhaalde petisies, op agtien pennies bevestig het. Die bedanking het saakgemaak omdat ’n luitenant-goewerneur nou regeer het vir ’n Beaufort wat nie sou terugkom nie, en omdat die koloniale kantoor wat Somerset jare lank beskerm het, nie meer Bathurst s’n was nie. [3] [4]
Die direkteure van die Londense genootskap het op die 22ste van Januarie voor Bathurst ’n memorie gelê wat uit ds. dr. John Philip se verslag oor die toestand van die Khoikhoi en hul griewe teen die koloniale regering getrek is. Hulle het geappelleer vir bystand en verligting wat, het hulle gesê, nie aan die Kaap verkry kon word nie. Philip het Kaapstad in Januarie 1826 gelaat, belaai met die resultate van sy navorsing, en het in April van daardie jaar Londen bereik. Die memorie van die 22ste van Januarie was die vorm waarin daardie navorsing die koloniale kantoor in hierdie kalender die eerste keer bereik het. Dit het saakgemaak omdat ’n sending-superintendant Khoikhoi-griewe in die laaste weke van daardie sekretaris se lang ampstermyn op Bathurst se tafel gelê het, en omdat die volgende houer van die seëls die lêer sou erf. [4]
Die handves van geregtigheid — 24 Augustus 1827
Van 1806 tot hierdie jaar is die regters aan die Kaap deur die goewerneur aangestel en was hulle na sy willekeur verwyderbaar. Almal behalwe die hoofregter het ander betrekkings in die diens gehou, en het die posisie van regters as ’n guns of om hul salarisse te vermeerder ontvang. Die appèlhof het uit die goewerneur self bestaan, in strafsake bygestaan deur een of twee assessore. Soms is beslissings in Engeland hersien en daar as in ooreenstemming met geregtigheid erken, maar die samestelling van die howe het hul verrigtinge blootgestel aan nadelige kritiek deur dié teen wie vonnis gegee is. Hulle kon doen wat reg was; hulle kon nie die agting van elkeen afdwing nie. Die verslae van die kommissarisse van ondersoek en die besprekings in die laerhuis oor Somerset se administrasie het albei die noodsaaklikheid van ’n hoë hof onafhanklik van die kasteel aangedui. Daarom het Canning se ministerie ’n handves van geregtigheid laat opstel. [3]
Die handves het op die 24ste van Augustus die koning se handtekening ontvang. Dit het voorsiening gemaak vir ’n hooggeregshof onafhanklik van die ander takke van die regering, bestaande uit ’n hoofregter en drie puisne-regters, almal advokate van minstens drie jaar se standing. Hulle sou deur die kroon aangestel word en geen ander amp beklee nie. In siviele sake sou die hoofregter en twee puisne-regters ’n kworum vorm, met ’n reg van appèl na die privy council as die geskil meer as 1000 pond werd was. Strafsake sou deur ’n enkele regter en ’n jurie van nege man verhoor word, wie se uitspraak eenparig moes wees om te veroordeel. Die vorms van prosedure sou dié van Engelse howe wees, en die pleidooie sou in Engels wees. Die ou reg — Romeins-Hollandse — sou nog toegepas word. Die handtekening het saakgemaak omdat die kolonie, vir die eerste keer sedert die tweede Britse besetting, ’n bank beloof is wat die goewerneur nie kon pak of ontslaan nie, terwyl die reg wat daardie regters sou toepas, die ou Hollandse reg van die Kaap gebly het. [3] [4]
Rondgangshowe sou twee keer per jaar in die hoofdorpe dwarsdeur die kolonie gehou word. Daarin sou siviele sake deur ’n enkele regter verhoor word, met appèl na die hooggeregshof wanneer die bedrag in geskil meer as 100 pond was. Strafsake op die rondgang sou deur ’n regter en ’n jurie van nie minder as ses en nie meer as nege persone verhoor word. Die amp van fiskaal is afgeskaf en ’n prokureur-generaal in die plek gestel, met ’n salaris van 1500 pond per jaar. Die ander beamptes van die nuwe hof was ’n registrateur teen 600 pond, ’n meester teen 800, en ’n balju teen 600. Sir John Wylde het die aanstelling as hoofregter ontvang, met ’n salaris van 2500 pond per jaar, en mnre. William Menzies, William Westbrooke Burton en George Kekewich is as puisne-regters aangestel, elkeen teen 1500 pond. Mnr. Anthony Oliphant is as prokureur-generaal aangestel, mnr. Pieter Gerhard Brink as balju, mnr. Clerke Burton as meester, en mnr. J. F. Jurgens as registrateur, ná ’n paar weke opgevolg deur mnr. Thomas Henry Bowles. Die laaste drie aanstellings is deur die sekretaris van staat op aanbeveling van die goewerneur gemaak. Aanstellings in Engeland het Bowles as registrateur en mnr. T. Lawson as magistraat van Grahamstad ingesluit. Die name het saakgemaak omdat die nuwe hof eers op die 1ste van Januarie daarna sou sit: hierdie jaar het ’n lys en salarisse geskryf, nog nie ’n sittende bank nie. [3] [4]
Die handves het ook verder as Kaapstad gekyk. Vir die landdroste en heemrade sou residensiële magistrate in die plek kom om die geregtelike pligte te verrig, en siviele kommissarisse om al die ander te verrig. Residensiële magistrate sou siviele sake van nie meer as 10 pond verhoor, met appèl na die rondgangshof bo 2 pond, en in strafsake kon hulle 5 pond beboet, vir een maand tronk toe stuur, of binne die tronk laat slaan. Hulle moes twee keer elke week hof hou, in Engels. Die kolonie sou in twee provinsies verdeel word, die westelike en die oostelike genoem — die weste die Kaap, Simonstad, Stellenbosch, Swellendam en Worcester; die ooste Beaufort, Graaff-Reinet, Somerset, Albany, Uitenhage en George — nie as twee regerings met twee rade nie, maar as ’n kaart vir sewe siviele kommissarisse elkeen teen 400 pond per jaar. Vir die ooste sou ’n kommissaris-generaal mindere beamptes beheer waar vertraging van ’n verwysing na Kaapstad nadelig sou wees, en onder die goewerneur se rigting besondere toesig oor die grens uitoefen. Kaptein Andries Stockenstrom is vir daardie amp gekies, om in Uitenhage te woon, teen 800 pond per jaar. Die burger-senaat, in bestaan sedert 1796, sou afgeskaf word en sy inkomste na die tesourie omgelei word. Distriksinkomste sou na die koloniale tesourie oorgedra word, en die regering sou al die verpligtinge van die rade van landdros en heemrade op hom neem. Al hierdie veranderinge sou op die 1ste van Januarie daarna in werking tree. Die kaart het saakgemaak omdat die ooste sy heemrade-rade sou verloor sonder om die afsonderlike regering te kry wat in 1825 beloof is, en omdat Engels op die bank Nederlands in die drostdy-howe sou vervang. [3] [4]
Die oostelike provinsie laat vaar — 14 Junie 1827
’n Ander aanbeveling van die kommissarisse van ondersoek, deur die ministerie van die graaf van Liverpool aanvaar, was dat die kolonie in twee provinsies van byna gelyke omvang verdeel moes word, die ooste met ’n eie regering en ’n eie raad. Op die 20ste van Augustus 1825 het Bathurst aangekondig dat Bourke, met ’n salaris van 3600 pond per jaar, die bestuur van die oostelike provinsie sou aanvaar sodra dit gevorm is, in direkte verbinding met die sekretaris van staat, terwyl Somerset goewerneur-in-hoof in die weste sou bly. Die ontwerp is nie uitgevoer nie, omdat Somerset vroeg in 1826 die kolonie gelaat het. Op die 14de van Junie van hierdie jaar is ’n depêche deur die sekretaris van staat geskryf wat aankondig dat die ontwerp laat vaar is: so ’n stelsel van twee regerings byna onafhanklik van mekaar is as veel te duur beskou. Teen die einde van die jaar, toe sommige van die voorgestelde veranderinge bekend geword het, is verneem dat daar op grond van koste geen afsonderlike regering in die ooste sou wees nie, hoewel ’n meerdere magistraat met die titel kommissaris-generaal aangestel sou word. Die depêche het saakgemaak omdat Albany-setlaars wat om ’n eie regering gevra het, onder Kaapstad sou bly, en omdat Bourke, vir die ooste benoem, waarnemend vir die geheel sou bly. [3] [4]
Om te vergoed vir die afskaffing van die volksrade het Goderich twee van die amptelike lede van hul sitplekke in die Raad van Advies ontneem en die waarnemende goewerneur gelas om in hul plek twee koloniste vir sy goedkeuring te nomineer. Bourke het sir John Truter voorgestel, die hoofregter wat met die instelling van die hooggeregshof sou aftree, en Stockenstrom, wat albei deur die sekretaris van staat bevestig is. Die raad het toe bestaan uit hoofregter sir John Wylde, die militêre beampte volgende in rang ná die opperbevelhebber, mnr. Joachim Willem Stoll, wat sy aanstelling as tesourier en rekenmeester-generaal teen 1000 pond per jaar behou het, luitenant-kolonel John Bell, wat in hierdie jaar sir Richard Flasket as sekretaris tot die regering teen 2000 pond per jaar opgevolg het, Truter, en Stockenstrom. ’n Paar maande later het die sekretaris van staat die hoofregter van sy sitplek ontneem, en daarna het die raad uit vyf lede bestaan. Die ampte van ouditeur-generaal en klerk van die raad is saamgevoeg. Mnr. Dudley Montagu Perceval is aangestel om hulle te vul, teen 1000 pond per jaar. Die enigste ander vergoeding was die verlening van vrederegter aan ’n paar koloniste in al die distrikte, maar baie min mag was aan die amp verbind. Die sitplekke het saakgemaak omdat twee koloniste op ’n geslote raad aangebied is in die plek van die heemrade-rade wat sou verdwyn, en omdat ’n vrederegter met byna geen mag die res van die ooreenkoms was. [3] [4]
Hierdie ingrypende veranderinge is deur die koloniste byna in stilte ontvang. Elkeen het toegegee dat ’n onafhanklike hooggeregshof verkieslik was bo so ’n hof as wat voorheen bestaan het; maar die afskaffing van die rade van heemrade en van die burger-senaat, en veral die vervanging van Nederlands deur Engels in geregtelike verrigtinge, het baie groot aanstoot gegee. Die mense van Graaff-Reinet was, het Stockenstrom gesê, so nors soos bere, en Bourke self het gedink die kommissarisse het in sake ingemeng wat liewer gelos moes gewees het. Onder dié wat in hierdie ommeswaai uit die openbare lewe getree het, was die fiskaal, dr. D. Denyssen, en kolonel Cuyler. Geeneen is baie netjies behandel by die neerlê van ampte wat jare lank beklee is nie. Die aanstoot het saakgemaak omdat Nederlandssprekende distrikte die rade sou verloor wat hul sake in hul eie taal verhoor het, en omdat die eerste praat van ’n toevlug buite Britse gesag al gehoor is. [3] [4]
Daarbenewens het Goderich besluit om die salarisse van die goewerneur en verskeie hoofde van departemente te verminder. Daarna sou die goewerneur 7000 pond per jaar ontvang, met die amptelike woning in Kaapstad en ’n toelae van 500 pond per jaar om self in ’n buitewoning te voorsien. Die kollekteur van doeane sou 1000 hê, die kontroleur van doeane 700, en die landmeter-generaal 700. Die amp van landmeter-generaal is met dié van siviele ingenieur en superintendant van werke verenig. Majoor Charles Cornwallis Michell is daartoe aangestel, hoewel hy eers in ’n later kalender in Suid-Afrika aangekom het. Die verminderinge het saakgemaak omdat dieselfde spaarsaamheid wat ’n tweede regering in die ooste gekanselleer het, nou die goewerneur se loon gesny het en die landmeter se kantoor by die ingenieur s’n ingevou het. [3]
Die Advertiser onderdruk en Fairbairn in Londen — Mei–Junie 1827
Die posisie van die pers in die kolonie was nog baie onseker. Volgens Bathurst se instruksies is die South African Commercial Advertiser onder ’n lisensie van die goewerneur in rade uitgegee, wat enige tyd gekanselleer kon word. Die mededingende koerant het opgehou bestaan. Op die 24ste van Mei 1826 het ’n uittreksel uit die Londense Times in die Advertiser verskyn, rakende ’n beampte van die Kaapse regering wat openbare geld toegeëien het en van wie beweer is dat Somerset hom baie hard behandel het. Vir ’n gewone leser was daar niks om te toon dat die uittreksel nie ’n oorspronklike artikel was nie. Dit het Somerset in Londen onder die oë gekom, wat Bathurst se aandag daarop gevestig het en oorspronklike stukke voorgelê het wat getoon het dat dit onjuis was. Bathurst, wat die voormalige goewerneur se mening gedeel het, het ’n depêche gedateer die 3de van Desember 1826 gestuur wat Bourke gelas het om Greig se lisensie te kanselleer. Die depêche is in Mei van hierdie jaar ontvang, en so is die Commercial Advertiser op die 10de van Mei vir die tweede keer onderdruk. Die onderdrukking het saakgemaak omdat die enigste koerant wat gewaag het om openbare mening te lug, gestop is deur ’n bevel wat in Londen geskryf is voordat Bathurst die seëls gelaat het, en in Kaapstad uitgevoer is nadat hy weg was. [3] [4]
Die onderdrukking het op die ongelukkigste tyd gekom. Aan die begin van hierdie jaar was die koloniale publiek onrustig, deels deur ’n toenemende gebrek aan vertroue in die kommissarisse van ondersoek, waartoe sommige ongelukkige foute in hul verslag oor die saak van Bishop Burnett aanleiding gegee het, en deels weens die finale beslissing van die Tesourie, wat ná herhaalde petisies en appèlle tot die teendeel die riksdaalder op agtien pennies bevestig het. Twee dae nadat Greig die bevel ontvang het, het hy ’n strooibiljet uitgegee waarin hy sy voorneme bekendgemaak het om ’n blad van advertensies uit te gee. Hy het aan die sekretaris tot die regering geskryf om te vra of dit gestempel moes word, en is gesê hy mag sy plan nie uitvoer voordat hy ’n lisensie verkry het nie. Op die 13de van Mei het hy Bourke met die proef van sy beoogde blad besoek, wat hy twee keer per week wou uitgee. Die waarnemende goewerneur het hom meegedeel dat hy ’n gereelde aansoek om ’n lisensie moes doen, wat toegestaan sou word mits hy sou verbind dat die blad nóg politieke bespreking nóg private skandaal sou bevat, maar net advertensies. Greig het geweier om die aansoek te doen, en het die beoogde blad nie uitgegee nie. Dieselfde dag het ’n memorie, deur baie van die voorste handelaars in Kaapstad geteken, verlof gevra om ’n openbare vergadering oor die onderdrukking te hou. Bourke het die memorie aan die raad voorgelê, op wie se advies hy die gevraagde verlof geweier het. Die weiering het saakgemaak omdat Kaapstad nóg ’n advertensieblad kon druk nóg in die openbaar kon vergader om te bespreek waarom die pers donker geword het. [3] [4]
Mnr. Fairbairn, die redakteur van die blad, het toe na Engeland gegaan om te probeer om die pers van die beheer van die uitvoerende tak van die regering te bevry en dit slegs aan die howe van reg te onderwerp. Bourke was ten gunste van hierdie maatreël en het aan Bathurst geskryf om ’n vrye pers met ’n lasterwet aan te beveel. Die voorgenome sending het die uiterste entoesiasme in Kaapstad gewek: ’n talryk getekende adres is deur die vooraanstaande mense aan Fairbairn oorhandig, en hy is ’n ere-lid van die Kommersiële Beurs gemaak. Hy het in die eerste week van Junie in Londen aangekom, toe hy gevind het dat Bathurst nie meer in die amp was nie en dat Goderich sekretaris van staat vir die kolonies geword het. Tot daardie edelman het hy hom gerig, en op die 11de van Junie, volgens die presedent van Burnett en andere, het hy ’n pamflet uitgegee getiteld A Paper Explaining the Causes of Lord Bathurst’s last Interference with the Press at the Cape of Good Hope. Die sending het saakgemaak omdat die redakteur van ’n stilgemaakte blad nou in Londen was met ’n pamflet, en omdat die waarnemende goewerneur aan die Kaap al geskryf het dat ’n vrye pers met ’n lasterwet die beter koers was. [3] [4]
Goderich is deur die voorstellings beweeg en het ’n geneigdheid getoon om die irriterende beperkinge te verwyder. Hy was van oordeel dat in die mate waarin Engelse gewoontes en gevoelens aan die Kaap meer oorheersend sou word, meer vryheid ten opsigte van die pers gesoek sou word, en dat tot dit verkry is, ’n voortdurende konflik met die regering sou gehandhaaf word deur dié wie se neigings en talente daarop gerig was. Hy het egter min gevolg aan hierdie mening gegee, omdat hy so gou die amp ontruim het. Geeneen van die opeenvolgende sekretarisse van staat voor ’n later houer van die seëls wou instem om die stelsel te wysig waaronder periodieke joernale aan die Kaap uitgegee kon word nie. Wat van die somer in Londen gehang het, was dus nie ’n derde begin van die Advertiser nie, maar ’n donker pers in Langmarkstraat, ’n strooibiljet, ’n redakteur met ’n pamflet van die 11de van Junie, en ’n koloniale kantoor wat nog nie die howe, eerder as die goewerneur, sou laat besluit wat gedruk mag word nie. [3] [4]
Donkin se brief en die laerhuis — April–Junie 1827
Oor ’n tydperk van vyf jaar is ’n losse briefwisseling oor Kaapse sake deur die koloniale kantoor met sir Rufane Donkin gehandhaaf, waarvan die algemene tenor ’n vergelyking tot sy nadeel van sy maatreëls met dié van Somerset was. Donkin het die Kaap van 1820 tot 1821 bestuur terwyl Somerset in Engeland was, en is nooit ’n persoonlike gehoor gegee om te verdedig wat hy gedoen het nie. Hy het om ’n persoonlike onderhoud met Bathurst gevra maar is geweier, en omdat hy geoordeel het dat ’n billike gehoor hom aanhoudend ontseë is, het hy besluit om tot die publiek te appelleer. “Die tyd het nou gekom,” het hy op die 2de van April geskryf, “waarop ek vasbeslote is om myself reg te laat geskied.” Gevolglik het op die 6de van April ’n pamflet van 180 bladsye verskyn — ’n brief aan Bathurst met bylaes, in gematigde taal geskryf. Omdat soveel daarvan op inligting berus het wat deur briefwisseling met kolonel Bird verskaf is, wat nie verwag het dat daardie inligting in openbare druk sou verskyn nie, het Bird ook Observations on the Letter addressed by Sir Rufane Donkin to Earl Bathurst on April 6th, 1827 uitgegee, ’n pamflet van 32 bladsye in Kaapstad gedruk, wat grotendeels die sake wat Donkin behandel het, nagetrek en bevestig het. ’n Omstander se Cursory remarks van 56 bladsye is dieselfde jaar in Kaapstad gedruk. Die pamflette het saakgemaak omdat ’n waarnemende goewerneur wat Bathurst nie wou sien nie, nou sy saak in druk gelê het, en omdat die koloniale sekretaris wat Somerset ontslaan het, dit vanuit Kaapstad bevestig het. [3] [4]
Die uitgawe van Donkin se pamflet en die menigte opmerkings in die pers wat dit ontlok het, het die administrasie van die Kaap weer voor die parlement gebring. ’n Lang debat het op die 17de van Mei plaasgevind. Mnr. Wilmot Horton het die voorlegging van al die briefwisseling tussen Donkin en die koloniale kantoor gevra, en het voorgestel dat die verslae van die kommissarisse van ondersoek op die tafel gelê moes word, wat toegestaan is. Donkin is verdedig deur mnre. Maberly en Hume, wat gedink het dat, aangesien dit nou vier jaar was sedert Donkin sy onthullings genoem het en geen ondersoek plaasgevind het nie, die pamflet nie ongeroep was nie. Die antwoord op die adres van die 17de van Mei is hierdie jaar in Londen in 101 bladsye gedruk. Die verslae van die kommissarisse oor die administrasie van die regering en die finansies aan die Kaap is hierdie jaar in Londen in 83 bladsye gedruk. Op die 8ste van Junie is ’n petisie aan die laerhuis voorgelê, geteken deur 1600 “van die mees agtenswaardige inwoners van die Kaap die Goeie Hoop wat kla oor die wanadministrasie van die sake van die Kolonie vir etlike jare.” ’n Afsonderlike petisie van hierdie jaar het die laerhuis om ’n verteenwoordigende vergadering gebid; weinig of geen oorweging is daaraan verleen nie. Die argument teen ’n vrye wetgewer was dat dit Brit teen Hollander sou opstel en tot die onderdrukking van slawe en Khoikhoi sou lei. Die stukke het saakgemaak omdat die huis nou die kommissarisse se verslae op die tafel gehad het en ’n Kaapse petisie wie se getalle dit kon lees, maar nog geen vergadering nie. [3] [4] [4]
Die laaste en wat die belangrikste van hierdie debatte moes gewees het, is op die 20ste van Junie aangekondig en het op die 29ste van Junie vir bespreking gekom. Mnr. Lombe, die lid vir Arundel, het kennis gegee van ’n mosie wat prakties ’n afsetting van Somerset sou gewees het en eindelik voldoening aan die eis om bepaalde aanklagte. Op die aand van die debat het Lombe se moed hom begewe, want hy het nie in die huis verskyn nie. Dit was twee jaar sedert Burnett se petisie die eerste keer voorgelê is, en al hierdie tyd het aanklagte wat niemand op ’n gereelde wyse wou voorbring nie, oor die goewerneur gehang. Teen die 29ste van Junie was almal moeg vir die onderwerp, en nuwe gebeure het alle gemoedere beset. Die bedanking van die goewerneur is deur die meeste mense aanvaar as sou dit die noodsaaklikheid van verdere ondersoek weggeneem het. Die leë sitplek het saakgemaak omdat die Kaap se saak in die laerhuis nie met ’n verhoor geëindig het nie, maar met ’n bedanking wat al aanvaar was en ’n mover wat nie gekom het nie. [3] [4]
William Edwards is by aankoms in Nieu-Suid-Wallis herken as ’n ontsnapte veroordeelde wie se ware naam Alexander Lockaye was, en die sterk gevoel wat sy saak ontlok het, het dadelik bedaar. Die verslag van die kommissarisse van ondersoek oor Burnett se saak was geheel ten gunste van Somerset. Mnr. Brougham self het debat voorkom met ’n kort toespraak, waarin hy die laerhuis meegedeel het dat hy, nadat hy in ’n saak voor die privy council behou is, bevind het dat die ernstigste aanklag wat Burnett teen die goewerneur gemaak het — dié van die neem van ’n som geld op ’n indirekte wyse deur die verkoop van ’n perd vir die gee van ’n beslissing as regter van die appèlhof — volkome grondloos was. Die goewerneur se beslissing was inderdaad teen die man wat die perd van hom gekoop het. Ná Brougham het ’n paar lede gepraat, oor die algemeen ten gunste van die vryspraak van die goewerneur van persoonlike korrupsie; maar daar was geen lewe in die debat nie, en dit het geëindig. Teen die einde van hierdie jaar het mnr. D’Escury na Engeland geseil maar op see gesterf. Drie weke later is die skip aan die kus van Kent vergaan; sy vrou en kinders is gered en ná ’n tyd deur ’n klein pensioen verlig. Die sluiting van die aanklagte het saakgemaak omdat die prokureur wie se laster die kasteel geskud het, nou as ’n veroordeelde onder ’n ander naam bekend was, en omdat die perdverhaal wat as afsettingsmateriaal gebruik is, teruggetrek is deur die lid wat eerste van afsetting gepraat het. [3] [4]
Die Fetcani-skrik en die grens — Julie–Augustus 1827
Omdat hy die maatreëls van sy voorgangers by die instelling van die jaarmark by Fort Willshire goedgekeur het, het Bourke besluit om die geriewe vir handel te vermeerder deur jaarmarkte in ander dele oop te maak. In Januarie is ’n weeklikse jaarmark begin op ’n plek in die Neutrale Gebied naby die Chumie-rivier, omtrent twintig myl suid van Fort Willshire, en ’n poging is aangewend om een onder die San by Torenberg te stig. Laasgenoemde het gou tot niks gekom. Eersgenoemde het omtrent twee jaar geduur maar was nooit baie suksesvol nie: die opbrengs wat in daardie hele tyd verkry is, het skaars 2000 lb. ivoor oorskry, van ongeveer 300 pond se waarde. Gedurende die vroeë deel van hierdie jaar is niks van die Fetcani gehoor nie, en die skrik van die vorige kalender was byna uit die geheue. Die jaarmarkte het saakgemaak omdat Bourke probeer het om te handel eerder as om oor die Keiskamma te patrolleer, en omdat die onbekende horde wat in 1826 Stormberg-plase leeggemaak het, vir ’n paar maande gelyk het of dit weg was. [4]
Op die 26ste van Julie het ds. Brownlee, die sendeling by Buffelsrivier, geskryf dat die Xhosa onlangs baie lastig in die kolonie was, dat dié langs die kus grootliks by die strooptogte betrokke was, dat sommige kapteins diep daarin was, en dat daar ’n groot toename in die Neutrale Gebied was, sowel oor die Keiskamma as die Chumie, met sommige krale ver oor die grens wat die kommandant toegeken het, langs die Albany-grens of naby die walle van die Vis. Eers in hierdie jaar het die koloniste in aanraking gekom met die Thembu anderkant die Xhosa, in die distrik tussen die Bashee- en Umtata-riviere. In Julie is ’n Wesleyaanse stasie met die naam Butterworth onder die Gcaleka gestig. Die brief het saakgemaak omdat krale oor die Vis beteken het dat die afgestane strook weer volgeloop het, en omdat die kolonie se eerste aanraking met die Thembu ’n land oopgemaak het wat die Kaap nog nie as buurman gekarteer het nie. [3] [3] [4]
Toe het die mees ontstellende berigte die kolonie ingestroom uit paniekerige dele van die inheemse gebiede. Daar kon geen twyfel wees nie dat die Fetcani van die Swart-Kei na die Chumie opruk en dat die Xhosa na die kolonie beweeg. Die Fetcani, soos die kolonie hierdie Masotho en Amangwane onder die groot kapteins Maketa en Matiwane bly noem het, het gehoor dat die Thembu vee het, en so het roofkommando’s uitgetrek. Kolonel Somerset en majoor Dundas het dadelik stappe gedoen om die land in staat van verdediging te stel. Die troepe by Hermanus Kraal (Fort Brown) en by die pos aan die Vis, bestaande uit die Khoikhoi-korps en sommige van die 55ste Regiment, moes gereed wees om op ’n oomblik se kennisgewing te marsjeer; die veldkornet Meyers moes ’n burgersmag byeenbring; en kaptein Osmond het instruksies aan die naaste Xhosa-kapteins uitgevaardig dat, as hulle tot terugtog voor die oprukkende mag gedwing word, hulle by Fort Beaufort moes saamtrek. Dundas het die veldkornet van Bathurst, W. Currie, gelas om die Britse setlaars, of dié van hulle wat gemis kon word, op kommando-diens op te roep. Burgers het hierdie jaar op kommando in Xhosa-land gegaan om die Xhosa teen die invalle van die Fetcani te verdedig. Die oproep het saakgemaak omdat Boere en 1820-setlaars hierdie keer nie teen die Xhosa gewapen is nie, maar om ’n binnelandse horde te keer om die Xhosa oor die Vis te dryf. [4] [4]
Partye van veertig tot sestig Boere het ’n lyn van die Oranje langs die Stormbergspruit tot die Klaas Smits-rivier beset, terwyl kleiner partye posisies van Groene Nek tot die Mancazana gehou het. By Rietrivier, waar kolonel Somerset sy tydelike hoofkwartier gevestig het, was daar ’n mag van 200 infanterie en 100 kavalerie; dertig infanterie en ’n klein berede mag was by Fort Willshire, vyf-en-veertig infanterie by die Vis-pos, en ’n afdeling van die 55ste en ’n mag van die Kaapse kavalerie en infanterie by Grahamstad was gereed om enige oomblik te beweeg. Dit was verder sy voorneme om ’n leër van Xhosa op te roep en hulle onder bevel van Maqomo te plaas. Deur spioene is ontdek dat die Fetcani na die Thorn-rivier onder die Windvogelberg verskuif het, omtrent agtien myl van die Chumie, waar hulle ’n Xhosa-dorp geplunder en al die vee gevat het. Alles was gereed vir ’n gesamentlike beweging na die Windvogelberg toe, op die 31ste van Augustus, spioene teruggekeer het met woord wat die beweging onnodig gemaak het. Die Fetcani het teruggetrek. Die terugtog het saakgemaak omdat ’n lyn van burgers van die Oranje tot Klaas Smits getrek is vir ’n vyand wat omgedraai het voordat die kolom gemarsjeer het, en omdat Maqomo in die Amatolas gebly het met Xhosa wat saamgetrek het op grond waarop kolonel Somerset dit nodig geag het om te let. [4]
Maqomo was veilig in die vestings van die Amatola-berge gevestig. Bourke het die byeengekomde Xhosa-kapteins by Fort Beaufort besoek en probeer om op hulle die noodsaaklikheid in te prent om ’n dapper stand teen indringers uit die noordooste te maak, aangesien hulle in die geval van ’n terugslag nie toegelaat sou word om in die kolonie toevlug te soek nie. Die luitenant-goewerneur het toe na Kaapstad teruggekeer. Die grensvooruitsig aan die einde van hierdie jaar was nie baie bemoedigend nie. Noord van die Oranje het Adam Kok se mense Philippolis as hoofstad in hierdie kalender gehou, op die strook van Bethulie tot Ramah. Verder noord is die land wat al deur die Mantatees kaalgevee was, omtrent hierdie jaar deur die Matabele-magte in die Marico verlate gelaat. In die bergland het Moshesh ekspedisies teen die Batlokua en die Amahlubi gelei, en uit alle dele van die bergland het manne na Thaba Bosigo gekom om by hom aan te sluit. Die binneland het saakgemaak omdat ’n Griqua-kaptein by Philippolis gesit het sonder ’n Kaapse skenking, omdat die Marico leeggemaak is, en omdat manne by Moshesh op ’n berg vergader het waarmee die kolonie nog nie hoef te handel nie. [3] [4] [7]
Groote Post, die Kaapse Korps, en die Skotse kerk — Oktober–Desember 1827
Instruksies is vroeër uitgevaardig dat die eiendom Groote Post van die hand gesit moes word, en in Oktober is daardie eiendom in sewe plase verdeel, wat by veiling vir sewentien jaar verhuur is. Bevele is nou uitgestuur dat die eiendomme by Newlands en Kampbaai tot voordeel van die koloniale tesourie van die hand gesit moes word. Die verkopings het saakgemaak omdat grond wat as sekuriteit vir die papierriksdaalder gestaan het, in huur vir die tesourie verander is, en omdat die goewerneur nie langer ’n buitewoning op die openbare rekening sou hou bo die 500 pond per jaar wat hom nou toegestaan is nie. [3]
Ongelukkig vir die veiligheid van die kolonie in hierdie tyd is die militêre mag in November grootliks verminder. Die stelsel van dwangligting vir die Kaapse regiment het lankal opgehou, en die regiment self is grootliks in sterkte verminder toe die kavaleriekompanieë ontbind is en die infanterie in ’n korps genaamd die Kaapse berede skuts verander is. Om die benarde toestand van die koloniale finansies te verlig, het die kommissarisse van ondersoek op die 14de van Junie 1826 die vermindering van die kavalerie van die Kaapse Korps aanbeveel, waardeur die jaarlikse koste van 28088 pond tot 21143 verminder sou word. Bathurst het egter besluit dit sou beter wees om die korps heeltemal te ontbind en dit deur ’n gereelde regiment uit Engeland te vervang. Sake is vertraag omdat die beoogde regiment vir diens in Portugal nodig was. Uiteindelik is die kavalerie weg en het die infanterie onder ’n nuwe naam gebly. Maqomo en sy mense was baie stil in die streke wat hulle in die Katrivier-distrik beset het, wat nie heeltemal ’n bron van tevredenheid vir die grensowerhede was nie, want dit het nie onopgemerk gebly nie dat Xhosa in groot getalle in daardie dele saamgetrek het waarop kolonel Somerset dit nodig geag het om ’n wakende oog te hou. Die ontbinding het saakgemaak omdat die berede Khoikhoi-kompanieë wat die Vis gery het, in dieselfde seisoen as ’n Fetcani-skrik weg was, en omdat die infanterie wat gebly het, minder was, onder ’n nuwe naam, terwyl Maqomo stil in die Kat gesit het. [3] [4]
Die meeste van die ou vestings het nutteloos geword deur onlangse verbeteringe in artillerie, en in hierdie jaar het die imperiale owerhede besluit om sommige te ontmantel en ander te verwyder. Dié wat as nie die moeite werd om te onderhou veroordeel is, was die redoute Kyk-in-de-Pot en die hele vestings en lyne langs die strand tussen die kasteel en Craig se toring, behalwe Fort Knokke. Die meeste van hierdie bouwerke was van kindsbeen af aan die oudste inwoners bekend. Bevele is terselfdertyd uitgevaardig dat die barak by Muizenburg en die batterye by Kampbaai, Drieankerbaai, Houtbaai en Mouillepunt ontmantel moes word. Op die 16de van Julie is instruksies deur die sekretaris van staat uitgevaardig dat geen vreemde land geag sou word aan die voorwaardes van wederkerige handel voldoen het nie tensy die feit formeel erken is. ’n Ordonnansie van die 7de van Desember het die ou veilinggelde bevestig: vier persent op veilingverkope van roerende goed en twee persent op veilingverkope van grond. Die ontmanteling het saakgemaak omdat die strandlyne wat ’n vyandige rede in die gesig gestaar het, in ’n jaar van besnoeiing afgebreek is, terwyl veilinggelde in ’n ordonnansie vasgespiker is sodat die tesourie daardie ou persentasie nie sou verloor nie. [3] [3]
Op die 24ste van Oktober is die hoeksteen van die Skotse kerk op St. Andrew-plein deur Bourke gelê. Ds. dr. James Adamson het op die 11de van November uit Skotland as leraar van daardie kerk aangekom, toe die Lutherse gemeente vriendelik die gebruik van hul kerk gegee het om diens in te hou tot die gebou wat toe pas begin is, voltooi sou wees. In Oktober het die biskop van Kalkutta by die Kaap aangedoen, toe Bourke omtrent ’n akker grond in die onderste deel van die regeringstuin toegestaan het, wat die biskop ingewy het. ’n Intekenlys is toe oopgestel met die doel om ’n Engelse episkopale kerk te bou, maar slegs ’n skrale meer as 2000 pond is belowe, en die ontwerp is weer laat vaar. Onderwys het ’n begin in die opkomende dorp Port Frances gemaak toe die luitenant-goewerneur ’n toekenning van 50 pond per jaar en 20 pond in die plek van ’n huis aan mnr. J. Turpin goedgekeur het, wat in daardie jaar ’n skool oopgemaak het. In Desember is mnr. Moodie deur die koloniale sekretaris meegedeel dat sy betrekking as regeringsresident by Port Frances, tesame met die inrigting daaraan verbonde, vanaf en ná die 1ste van Januarie volgende afgeskaf sou word. Die kantoor by Port Frances is onder die nuwe inrigting gesluit. Die steen het saakgemaak omdat ’n Skotse gemeente nou ’n fondament en ’n leraar gehad het, terwyl die Engelse episkopale ontwerp weens gebrek aan 2000 pond misluk het, en omdat Port Frances in dieselfde maand ’n skoolmeester gekry het en meegedeel is dat sy residentie sou verdwyn. [3] [4]
In Oktober het Bourke, in ’n skrywe aan die landdros van Albany in verband met die onbevredigende toestand van die twee vryskole in Grahamstad, gesê dat die onderskeid tussen wit en gekleurde kinders in geeneen van die ander vryskole in die kolonie waarvan hy bewus was, nagekom word nie en indien moontlik vermy moes word. By Graaff-Reinet het kinders van kleur sonder onderskeid met andere gemeng sonder om enige beswaar te ontlok. Hierdie jaar het landdros Stockenstrom beweeg om 18000 morg van die Torenberg-gronde vir kerkdoeleindes toe te ken. ’n Gemeente is toe behoorlik georganiseer met kerkraadslede, trustees en ander nodige amptenare. Luitenant Daniell van Sidbury en majoor T. C. White het in hierdie jaar fynwolboerdery begin, en so wat later ’n eie oostelike-provinsie-bedryf geword het, ingelui. Vrylating van slawe was lank voor ordonnansie negentien algemeen; manumissies in hierdie kalender het 245 beloop, teenoor 90 in 1826 en 29 in 1825. Die brief het saakgemaak omdat die waarnemende goewerneur aan Albany gesê het dat gemengde vryskole die koloniale reël was, en omdat 245 manumissies in een jaar getoon het dat ordonnansie negentien van 1826 die telling van vry mense al verander het. [4] [4]
Die wynhandel het so ingekrimp dat dit nodig was om alle moontlike verligting vir sy produsente te verskaf, en in Desember is die peilbelasting herroep. Op bevel van die sekretaris van staat is ’n som van 921 pond aan die trustees van die openbare biblioteek betaal, synde die bedrag uit die peilbelasting bo die 300 pond per jaar wat hulle ontvang het, en met dit as kapitaal om mee te werk het hulle tot die publiek om intekeninge geappelleer. Net in hierdie tyd het die regering die kamers in die openbare geboue nodig gehad, en is die biblioteek na ’n vleuel van die kommersiële beurs verskuif. Die laaste amptelike daad van die raad van landdros en heemrade van Graaff-Reinet was, op die 31ste van Desember, die erkenning van ’n dankbrief vir hul dienste van die koloniale regering. Hulle het gesê hulle is verheug oor Sy Edele se waarderende dank en wou sê dat enige gebrek aan sukses nie tot onverskilligheid, eiebelang, partydigheid of haat teenoor besondere klasse van hul medeburgers te herlei was nie, waarvan hulle bewus was dat hulle beskuldig is. Met betrekking tot die verslag van die kommissarisse van ondersoek het hulle hulself beskuldig gevind nie van blote onkunde, versuim, dwaling of gebrek aan beleid nie, maar van onvermoë om regverdig, vrygewig of onpartydig teenoor die gekleurde klasse te voel of te handel, en van ontoegelate invloed by die verdeling van gronde. Die laaste sitting het saakgemaak omdat ’n wynbelasting wat die biblioteek gevoed het, herroep is om die wingerde te verlig, en omdat die Graaff-Reinet-raad op die laaste dag waarop hy nog bestaan het, ’n dankbrief beantwoord het, voordat die heemrade self op die 1ste van Januarie sou verdwyn. [3] [4]