Boer History1744 aan die Kaap die Goeie Hoop: Rhenius by die Breederivier, Zwartland-kerkplek, vestingwerke en Anson se Centurion
Rhenius assistent-landdrost oorkant die Benede-Breederivier — Januarie 1744
Op die 12de van November 1743 is vier heemrade—Cornelis van Rooyen, Jan Loots, Andries Holtshuizen en Jacobus Botha—benoem om ’n hof van justisie te vorm vir inwoners oorkant die Benede-Breederivier, gekies uit ’n dubbele lys wat die kollege van landdrost en heemrade van Stellenbosch en Drakenstein genomineer het. Daardie November-stap het die nuwe landstreek nog sonder ’n eie residensiële Kompanjiesbeampte gelaat. In Januarie 1744 is die ontbrekende burgerlike pos gevul toe Johannes Theophilus Rhenius, voorheen ’n boekhouer in diens van die Kompanjie, as assistent-landdrost en sekretaris ondergeskik aan die landdrost van Stellenbosch aangestel is. [3]
Die aanstelling het die Breedse grens in gewone distriksadministrasie ingetrek. Veeboere en vryburgers oos van die ouer Stellenbosch–Drakenstein-kern was nie meer slegs op verre sittings van die moederkollege aangewese nie; hulle het nou ’n Kompanjiesboekhouer gehad wat tot veldregterlike en sekretariële werk onder Stellenbosch-toesig verhef is. Die Januarie-kommissie het dus die November-heemraadseksperiment bestendig eerder as om die Benede-Breederivier slegs as ’n tydelike plattelandse ommegang te laat. [3]
Rhenius se titel het twee ampte gemeng wat die ouer dorpe apart gehou het: hy was tegelyk die landdrost se ondergeskikte beampte en die heemrade se sekretaris. Daardie dubbele hoed het gou die rangtwis veroorsaak wat die eerste maande van sy ampstermyn gevul het en die goewerneur en politieke raad gedwing het om te bepaal wanneer die nuwe man bo, en wanneer onder, die plaaslike kollege sit. [3]
Rangtwis tussen Rhenius en die heemrade — 1744
Byna onmiddellik het ’n geskil oor die rang van die beamptes ontstaan. Die heemrade het volgehou dat Rhenius, as hulle sekretaris, onder hulle in waardigheid staan, terwyl hy beweer het dat hy as assistent-landdrost hulle meerderbeampte is. Die vraag is vir beslegting na goewerneur Hendrik Swellengrebel en die politieke raad verwys. [3]
Hulle het besluit dat wanneer die hof sit om regterlike sake te hoor, mnr. Rhenius moet voorsit, maar wanneer dit sit om distriksake te reël, die oudste teenwoordige heemraad die stoel moet inneem. Die kompromis het die nuwe kollege se twee gesigte—straf- en siviele justisie aan die een kant, paaie, uitspanne en plaaslike regulasie aan die ander—geskei en probeer om sowel die Kompanjie se gekommandeerde beampte as die senior vryburger-raadslede wat in November benoem is, te eer. [3]
Die reëling het glad nie gewerk nie. Deur die res van kalender 1744 het die dubbele voorsitterskap ’n ongemaklike noodoplossing gebly. Eers op die 31ste van Augustus 1745 sou die geskil eindig deur die land oorkant die Benede-Breederivier van Stellenbosch te skei en Rhenius tot volle landdrostrang met ses heemrade te verhef—maar daardie skikking het tot die volgende jaar behoort. Binne 1744 was die opgetekende feite die Januarie-aanstelling, die onmiddellike rangtwis en die raad se verdeelde-stoel-uitspraak wat geen van die kante tot bedaring gebring het nie. [3]
Zwartland-kerkplaas aanvaar — 16 Junie 1744
Goewerneur-generaal Gustaf Willem van Imhof se bevele van 1743 het twee nuwe kerke in die buitedistrikte gelas. Een terrein het vinnig by die huidige Tulbagh-kom as Roodezands Kerk opgekom. Die tweede is as die nuttigste in die middel van die Zwartland erken, toe soos later die beste koringproduserende streek in die land; maar inspeksie het geen geskikte plek gevind wat nie reeds as plaas beset was nie. [3]
Uiteindelik het die weduwee van Pieter van der Westhuizen ’n aanbod gemaak, wat die politieke raad op die 16de van Junie 1744 aanvaar het. Sy het in ruil vir haar plaas ’n ander ontvang wat sy voorheen gekies het, en die gemeente het haar ’n som gelykstaande aan eenhonderd vier-en-sewentig pond sterling vir die geboue betaal. Die Junie-aanvaarding het dus ’n Van Imhof-gemeentebevel in ’n konkrete Zwartland-kerkplek verander sonder om ’n sittende boer met geweld uit te sit. [3]
Die terrein het in koringland gelê eerder as aan ’n permanente stroom wat vir tuine uitgelei kon word. Putte sou in die somer moes dien, en die brak grond is wyd as ongeskik vir bome beskou—’n onaantreklike vooruitsig vir ’n Nederlandse dorp—selfs al het ’n warm minerale bron naby reeds mense met rumatiek gelok. Daardie nadele het nie die sentrale ligging vir graanboere wes van die berge en sonder ’n bergversperring tussen hulle en die Kaap uitgewis nie. [3]
Wietse Botes open ’n skool by die kerkplek — 1744
’n Sieketrooster, Wietse Botes van naam, wat aan boord van ’n skip in die baai gedien het, is daarop na die kerkplek oorgeplaas en het dadelik ’n skool geopen. Die Junie-plaasruil het dus onmiddellik onderwyspersoneel saamgebring eerder as om op ’n residensiële predikant te wag. Skool- en sieketroostwerk het begin terwyl die geboue nog die karakter van ’n aangekoopte plaaswerf gedra het en voordat ’n gereelde herder van ’n verbygaande Indiëvaarder verseker is. [3]
Die eerste herder sou eers op die 9de van Mei 1745 ooreengekom word, toe ds. Rutger Andries Weerman, kapelaan van ’n verbygaande skip, die amp oorgeneem het, en ’n kerkraad sou op die 8ste van Julie 1745 gevorm word. Kalender 1744 het die Zwartland-verhaal dus by die stadium van terrein, koopprys en Botes se skool afgesluit—nog nie by volle gemeenteregering nie. Die kerkplek is as Zwartlands Kerk bekend tot 1829, toe dit die naam Malmesbury ontvang het. [3]
Saam met Roodezand se vroeëre bouwerk het die Zwartland-aankoop van 16 Junie die grondbasis van Van Imhof se twee-kerk-program binne agtien maande na sy Januarie-besoek voltooi. Die preekstoele van die Kaap, Stellenbosch en Drakenstein het nie meer alleen as die enigste vaste Gereformeerde sentrums gestaan nie; ’n koringgordelskool en kerkterrein het nou die ouer bergkom-gemeente oorkant die skiereiland en die eerste bergreeks in die oë gestaar. [3]
Indiese owerhede verlaag die koringmagasynprys — 1744
In 1744 het die Indiese owerhede die prys van koring wat by die Kompanjie se magasyns aan die Kaap afgelewer word, tot 9s. 4d. die muid verlaag. Die snit het die kontantopbrengs getref wat stewige graanboere na tiende en oeslone verwag het, en dit het dadelik georganiseerde protes binnelands veroorsaak eerder as stil aanvaarding by die Kasteel-skale. [3]
Sommige van die mees vermoënde burgers in die land het by Stellenbosch byeengekom om met die landdrost en heemrade te beraadslaag en deur hulle voorspraak ’n hoër prys te probeer verkry. Hulle het voorgestel dat gewone plaaswerk deur slawe verrig word, maar dat die boer teen oestyd meer arbeiders nodig het, gehuur van stadsmense teen van 1s. 8d. tot 2s. ’n dag. ’n Europese messelaar of skrynwerker het van 2s. 6d. tot 4s. ’n dag plus kos gekos, al kon ’n mindere werksman soms teen £2 ’n maand gekry word. [3]
Nadat lone teen daardie tariewe betaal en die Kompanjie se gelde afgetrek is, kon ’n boer volgens hulle nie koring teen 9s. 4d. die muid verkoop nie. Die landdrost en heemrade was dieselfde mening toegedaan en het die goewerneur en politieke raad versoek om die Indiese owerhede te vra om die prys weer tot 10s. 8d. te verhoog. Die versoek sou eers in Junie 1745 toegestaan word; binne 1744 was die bindende feite die Batavia-kant se verlaging, die Stellenbosch-beraad en die formele petisie-kanaal deur Swellengrebel se raad. [3]
La Bourdonnais stel vrye ruil met Mauritius voor — 1744
In 1744 het mnr. La Bourdonnais, goewerneur van die Franse eiland Mauritius, aan die politieke raad aan die Kaap ’n vrye ruil van die produkte van die twee lande voorgestel, en verklaar dat vyftig of sestig leërs wyn jaarliks deur die kolonie onder sy bewind benodig sou word, buiten die skeepvaart. Die aanbod het Kaapse wynbou aan ’n Franse Indiese Oseaan-mark gekoppel op ’n oomblik toe wynboere nog oor beperkte afset vir twee tot vier duisend leërs gewone produk per jaar gekla het. [3]
Die raad het geantwoord dat hulle nie ’n gereelde handel kon instel nie, nog die produkte van Mauritius in ruil kon ontvang nie; maar dat Franse aan die Kaap soveel wyn kon koop as hulle wou, mits hulle kontant daarvoor betaal, en dit dan na willekeur kon wegneem. Kontantverkoop sonder wedersydse ruil het dus die Kaapse antwoord gebly: Mauritius mag koop, maar die Kompanjie sou nie ’n bilaterale vrye-ruilstelsel oopmaak wat Franse eilandstapels in die Kasteel-magasyns meng nie. [3]
Die weiering het wynuitvoer binne die reëls ná Van Imhof gehou wat reeds vir besoekers en Kompanjiesskepe vasgestel is—gelde, fiskale fooie en gelisensieerde-handelaarsheffings wanneer skeepslui koop—eerder as om ’n spesiale Mauritius-kanaal te skep. Kalender 1744 het dus ’n Franse aanvraag syfer van vyftig of sestig leërs en ’n Nederlandse slegs-kontant teenaanbod opgeteken, sonder ’n nuwe handelsverdrag aan die Tafelbaai-kant. [3]
George Schmit vaar na Europa — 28 Januarie 1744
Nadat die politieke raad op die 4de van September 1742 verdere doop deur die Morawiese sendeling George Schmit by Baviaanskloof verbied het, het sy Khoikhoi-hoorders verstrooi en het populêre vooroordeel die Morawiërs as fanatici bestempel. Onder daardie omstandighede het hy sy Genootskap om toestemming gevra om na Europa terug te keer, in die hoop dat vertoë die doopbevel sou omkeer en hom met helpers sou laat terugkom. [3]
Die Genootskap het sy versoek toegestaan, en op die 28ste van Januarie 1744 het hy voor die politieke raad verskyn en om ’n vrye oortog in een van die Kompanjie se skepe na Holland gevra. Dit is toegestaan, en hy het na Europa teruggekeer. Die Januarie-verhoor het die Kaapse fase van die eerste Morawiese sending afgesluit: vrye uitreis na byna sewe jaar op die Stellenbosch-grens, begin met die vriendelike notule van 11 Julie 1737 op die skip Huis te Rensburg. [3]
Die direkteure het geweier om enige ander kerk as die Nederlandse Gereformeerde in die kolonie toe te laat, en daarom is die Morawiërs genoodsaak om hulle onderneming prys te gee. Schmit se vertrek het nie doopregte heropen nie; dit het die sendeling verwyder terwyl die belydenismonopolie wat reeds in 1742 ’n sterk Lutherse petisie geweier het, toegetrek is. [3]
Oorlogsdespats en ’n kuslyn van vestingwerke — September 1744
Die omwentelinge in Europa wat op die dood van keiser Karel VI op die 20ste van Oktober 1740 gevolg het, en wat begin het toe die koning van Pruise Silesië binnegeval het, het die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie sterk geraak. In September 1744 is despats by die Kaap ontvang wat aankondig dat Frankryk en Engeland in oorlog is, en dat daar ’n waarskynlikheid is dat die Nederlande binnekort betrokke sou raak. [3]
Die raad is meegedeel dat die Kompanjie besluit het om ’n lyn van vestingwerke langs die oewer van Tafelbaai te bou en die garnisoen van die Kaap te versterk. Bestaande werke het toe uit die kasteel en ’n battery op die strand bestaan waar die latere breekwater die baai sou binnegaan—begin in Februarie 1715, voltooi in April 1726, eers Mauritius genoem, en reeds in die volksmond die Chavonnes-battery. [3]
Aan die teenoorgestelde kant van die kasteel was ’n fort wie se hoeksteen op die 24ste van Oktober 1743 gelê is, nog besig om te styg. Die September-oorlogsnuus het dus op ’n nedersetting geval wat reeds midde-in ’n haweverdedigingsprogram was, en dit het ’n voller kuslyn gemagtig eerder as ’n enkele nuwe werk. Plattelandsburgers sou later roterende kontingente van vyftig berede manne vir Kaapse wagdiens moes lewer solank die vrees vir aanval geduur het—’n las tot vredesberigte in 1748—maar die administratiewe feit van 1744 was die despatbevel self. [3]
Fort Knokke voltooi — Oktober 1744
Die fort teenoor die kasteel, begin met ’n hoeksteen op die 24ste van Oktober 1743, is in Oktober 1744 voltooi en het die naam Fort Knokke ontvang, wat dit nog dra. Een jaar van hoeksteen tot voltooiing het ’n afgewerkte werk aan die oostekant van die kasteel geplaas juis toe die September-despats ’n sterker Tafelbaai-front geëis het. [3]
Knokke se voltooiing het die hoofnuwe fort van die 1743-bouseisoen afgesluit en die nedersetting ’n benoemde paar groot kusverdedigings saam met die ouer Mauritius/Chavonnes-werk gegee. Die Oktober-voltooiingsdatum het ook die herfs-benoemings- en grondleggingsakte omraam wat op dieselfde verdedigingsprogram gevolg het. [3]
Saam met die kasteel het die voltooide fort en die ouer battery die stewige kern gevorm waarom ligter batteries nou langs die strand opgewerp sou word. Kalender 1744 het dus Van Imhof-tydperk se grondleggingswerk in ’n besette fort onder ’n permanente naam omgeskakel in dieselfde jaar dat Europese oorlogsnuus die raadstafel bereik het. [3]
Chavonnes-battery amptelik benoem — November 1744
Die strandbattery wat in Februarie 1715 begin en in April 1726 voltooi is, is eers Mauritius genoem, maar het in die volksmond die Chavonnes-battery geword. In November 1744 is daardie volksnaam amptelik daaraan toegeken. Die November-handeling het dus formele nomenklatuur met die algemene spraak in lyn gebring op die oomblik dat die Kompanjie benoemde werke langs dieselfde strand vermenigvuldig het. [3]
Amptelike erkenning van die Chavonnes-titel het die ouer agtiende-eeuse battery aan die nagedagtenis van goewerneur Maurits Pasques de Chavonnes gekoppel terwyl nuwe werke name van lewende beamptes en familiekriinge geneem het—Swellengrebel, Tulbagh en ander. Die November-hernoeming was administratief eerder as struktureel: die messelwerk het reeds gestaan; wat verander het, was die Kompanjie se geskrewe benaming. [3]
Met Fort Knokke in Oktober voltooi en Chavonnes in November benoem, het die kasteel se twee flanke die oorlogswinter onder vasgestelde etikette binnegegaan. Die Imhof-battery se grondlegging later dieselfde maand sou ’n derde swaar punt byvoeg wat die kasteelgesig vanaf die seemarge dek. [3]
Imhof-battery se hoeksteen — 23 November 1744
’n Lyn batteries is nou langs die oewer opgewerp, waarvan slegs een—die Imhof—in later eeue nog sou oorbly. Dit was bedoel om die gesig van die kasteel te dek en het vanaf die seemarge gestyg, waar winterstorms teen sy mure geslaan het. Sy hoeksteen is op die 23ste van November 1744 gelê, en kanonne sou in Julie van die volgende jaar daarop gemonteer word. [3]
Die ander batteries van die nuwe lyn is minder stewig gebou. Daar was vier tussen die kasteel en die mond van die Soutrivier, genaamd Swellengrebel, Elizabeth, Helena en Tulbagh. Tussen die kasteel en die Chavonnes-battery was daar een, genaamd Heeren Hendriks Kinderen, waarop tien stukke gemonteer is. Die November-Imhof-steen het dus die swaar einde van ’n benoemde kusstring veranker wat die oop strandintervalle gevul het wat die kasteel en ouer battery oopgelaat het. [3]
Om die vernaamste nuwe werk na die goewerneur-generaal te noem wat soveel van die 1743-hervormingsprogram beveel het, het metropolitaanse gesag in messelwerk sigbaar gehou selfs nadat Van Imhof na Batavia deurgevaar het. Vir Kaapse burgers en Kompanjiesdienaars het die seremonie van 23 November die oorskakeling van papierslagvaardigheid in September na permanente klip op die waterlyn gemerk voordat die jaar gesluit het. [3]
Swellengrebel buitengewone raad van Nederlands-Indië — Maart 1744
Goewerneur Swellengrebel het die koloniste met sy administrasie tevrede gestel, al was sy talente nie van ’n skitterende aard nie. Die direkteure was ook tevrede met hom, en as teken van hulle goedkeuring het hy in Maart 1744 die rang en titel van buitengewone raad van Nederlands-Indië ontvang. [3]
Die eer het die Kaapse goewerneur op dieselfde hoër Indiese graad geplaas wat vroeëre bevelvoerders as erkenning van die Seventien nagestreef het. Dit het hom nie uit Tafelvallei verwyder nie; dit het sy Kompanjiesrang verhoog terwyl hy voortgegaan het om raadsaangeleenthede te lei wat nou Breedse landdroskapstwiste, Zwartland-kerkaankoop, koringpryspetisies en kusvestingwerke ingesluit het. [3]
Sekunde Ryk Tulbagh het die tweede burgerlike beampte gebly onder die reëling wat op die 14de van April 1739 vasgestel is. Die Maart-bevordering het dus die hoof van ’n gevestigde hiërargie beloon eerder as om die Kasteel-stoele te herrangskik. Swellengrebel was sedert 1713 ononderbroke in Kompanjiesdiens; die titel van 1744 het metropolitaanse goedkeuring halfpad deur ’n goewerneurskap gemerk wat ’n volle dekade sou loop voor sy versoek van 1749 om af te tree. [3]
Anson se Centurion in Tafelbaai — Maart–April 1744
Onder die Engelse skepe wat in dié jare aangedoen het, was die Centurion, kommodoor George Anson, huiswaarts gebind na haar beroemde kruistog in die Stille Oseaan. Sy was in Maart en April 1744 by die Kaap. Die besoek het een van die bekendste Britse omseilingsbevels in Tafelbaai onder oorlogstydse Europese toestande geplaas, terwyl Nederlandse en Engelse belange nog nie openlik as vyande by die Kaapse reede vasgesluit was nie. [3]
Anson se aandoening het tot die breër skeepvaartpatroon van die Swellengrebel-jare behoort: in die dertien jaar 1738–1750 het sowat 640 skepe van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie, 198 Engelse, 23 Franse en 20 Deense in Tafelbaai aangedoen, terwyl Simonstadbaai, eers in 1742 as winter-aandoeningshuis gebruik, sewe-en-sewentig Kompanjiesskepe voor die einde van 1750 ontvang het. Die Centurion was dus een Engelse romp onder baie, onderskei deur die roem van haar Stille Oseaan-kruistog eerder as deur enige opgetekende Kaapse geveg of wrak. [3]
Die verversing van ’n swaar Engelse oorlogskip in die herfs van 1744 het ook dieselfde voorsieningsmarkte getoets wat wyn- en graanboere deur die raad gedruk het—kontantverkope aan buitelanders onder gelde en fooie, sonder die vrye bilaterale ruil wat La Bourdonnais vir Mauritius gesoek het. Die teenwoordigheid van die Centurion in Maart–April sit dus naas die Franse wynvoorstel en die Indiese koringprysverlaging as deel van een handelsjaar onder Swellengrebel. [3]
Dood van ds. Willem van Gendt — Oktober 1744
In Oktober 1744 is ds. Willem van Gendt oorlede. Hy is deur die direkteure uitgestuur en in Desember 1738 by Stellenbosch gestasioneer, wat ’n residensiële preekstoel na vroeëre vakatures herstel het, en hy was een van die twee predikante—saam met François le Sueur—wat Van Imhof in 1743 oor nuwe kerke en skole geraadpleeg het. [3]
Van sy dood af was die kerk by Stellenbosch sonder ’n residensiële predikant tot September 1747, toe die pos gevul is deur ds. Edward Arendsen, deur die direkteure uitgestuur. Die Oktober-vakature het dus ’n byna driejarige gaping by die oudste plattelandse dorp geopen juis toe Zwartland eers onder ’n sieketrooster begin het en Roodezand onder Arnoldus Maurits Meyring in gereelde diens ingesink het. [3]
Gemeentegeografie teen die einde van 1744 was dus ongelyk: die Kaap en Drakenstein het nog bedien; Roodezand en die nuwe Zwartland-terrein het die kaart uitgebrei; Stellenbosch het sy residensiële bedienaar verloor. Kerkraadsfinansies, skoolmeesters en konsulent-reëlings sou oor daardie wanbalans moes strek terwyl vestingarbeid en graanprysgeskil dieselfde raad beset het wat kerklike grond goedgekeur het. [3]