Boer History1744 aan die Kaap die Goeie Hoop: Rhenius by die Breederivier, Zwartland-kerkplek, vestingwerke en Anson se Centurion
Rhenius assistent-landdrost en die rangtwis — Januarie 1744
Op die 12de van November 1743 is vier heemrade—Cornelis van Rooyen, Jan Loots, Andries Holtshuizen en Jacobus Botha—benoem om ’n hof van justisie te vorm vir inwoners oorkant die Benede-Breederivier, gekies uit ’n dubbele lys wat die kollege van landdrost en heemrade van Stellenbosch en Drakenstein genomineer het. Daardie November-stap het die nuwe landstreek nog sonder ’n eie residensiële Kompanjiesbeampte gelaat. Voor 1743 was daar, buite Kaapstad, maar een setel van magistratuur in Suid-Afrika; oor al die trekkers wat binneland toe gedruk het, het die Stellenbosch-kollege wettig jurisdiksie gehou, hoewel baie van hulle in die praktyk gou buite die bereik van die wet was. In Januarie 1744 is die ontbrekende burgerlike pos gevul toe Johannes Theophilus Rhenius, voorheen ’n boekhouer in diens van die Kompanjie, as assistent-landdrost en sekretaris ondergeskik aan die landdrost van Stellenbosch aangestel is. [3]
Die aanstelling het die Breedse grens in gewone distriksadministrasie ingetrek. Veeboere en vryburgers oos van die ouer Stellenbosch–Drakenstein-kern was nie meer slegs op verre sittings van die moederkollege aangewese nie; hulle het nou ’n Kompanjiesboekhouer gehad wat tot veldregterlike en sekretariële werk onder Stellenbosch-toesig verhef is. Die Januarie-kommissie het dus die November-heemraadseksperiment bestendig eerder as om die Benede-Breederivier slegs as ’n tydelike plattelandse ommegang te laat. Daar was nog geen plek vir die setel van die nuwe magistratuur gekies nie, en vir ’n tyd het die hof by die woning van een van die heemrade byeengekom. Die regering het wyslik die keuse van ’n drostdyterrein aan die hof self oorgelaat: sommige uitstekende terreine was al as plase beset, en dit is nie raadsaam geag om regeringstenante uit te sit nie. Die helfte van die heemrade was in die moederkollege van Stellenbosch–Drakenstein al bedoel om elke jaar af te tree nadat hulle ’n lys name ingestuur het waaruit die politieke raad opvolgers gekies het; die nuwe Breedse hof het daardie burger-nominasiegewoonte geërf selfs terwyl dit nog ’n dorp, ’n tronk of ’n eie drostdykamer ontbreek het. [3]
Rhenius se titel het twee ampte gemeng wat die ouer dorpe apart gehou het: hy was tegelyk die landdrost se ondergeskikte beampte en die heemrade se sekretaris. Byna dadelik het ’n twis oor die rang van die amptenare ontstaan. Die heemrade het volgehou dat Rhenius, as hulle sekretaris, onder hulle in waardigheid was, terwyl hy aangevoer het dat hy as assistent-landdrost hulle meerdere was. Die vraag is vir beslissing na goewerneur Hendrik Swellengrebel en die politieke raad verwys. [3]
Hulle het besluit dat wanneer die hof sit om regterlike sake te hoor, mnr. Rhenius moet voorsit, maar wanneer dit sit om distriksake te reël, die oudste heemraad teenwoordig die stoel moet inneem. Die kompromie het die nuwe kollege se twee gesigte geskei—straf- en siviele justisie aan die een kant, paaie, uitspanne en plaaslike regulasie aan die ander—en probeer om sowel die Kompanjie se gekommitteerde beampte as die senior vryburgerraadslede wat in November benoem is, te eer. Die reëling het hoegenaamd nie gewerk nie. Deur die res van kalender 1744 het die dubbele voorsitterskap ’n ongemaklike noodmaatreël gebly: die Januarie-aanstelling, die onmiddellike rangtwis, en die raad se gesplete-stoel-uitspraak wat geen van die kante tot rus gebring het nie. [3]
Die nasleep van goewerneur-generaal Gustaf Willem van Imhof se paar maande by die Kaap in 1743 het Swellengrebel besiger as ooit gehou. Kerke wat vir die buite-koring- en bergkomdistrikte beveel is, ’n Simonstadbaai-stasie en ’n Tafelbaai-golfbreker het nog almal die Kasteel se aandag geëis terwyl hierdie nuwe Breedse magistratuur onder Stellenbosch ingepas moes word sonder ’n eie dorp. Sekunde Ryk Tulbagh het die tweede burgerlike beampte gebly onder die reëling van die 14de van April 1739. Kalender 1744 het dus nie met ’n wisseling van Kaapse goewerneurs geopen nie, maar met ’n boekhouer oos van die rivier geplaas en ’n rangtwis wat die raad net in twee kon splijt. [3] [9]
Zwartland-kerkplaas en Wietse Botes se skool — 16 Junie 1744
Van Imhof se 1743-opdragte het twee nuwe kerke in die buitedistrikte beveel, elk met ’n predikant en ’n sieketrooster wat ook as skoolmeester moes dien. Een terrein het vinnig by die huidige Tulbagh-kom as Roodezands Kerk opgekom. Die tweede is as die nuttigste in die middel van die Zwartland erken, toe soos later die beste koringproduserende streek in die land; maar inspeksie het geen geskikte plek gevind wat nie al as plaas beset was nie. Boere in die Zwartland- en Roodezand-distrikte het lank al kerke binne maklike bereik gevra; baie van hulle moes vyftig tot honderd kilometer ry om die Sondagpreek in Stellenbosch te hoor. [3] [9]
Eindelik het die weduwee van Pieter van der Westhuizen ’n aanbod gemaak, wat die politieke raad op die 16de van Junie 1744 aanvaar het. Sy het in ruil vir haar plaas ’n ander ontvang wat sy voorheen uitgesoek het, en die gemeente het haar ’n som gelyk aan eenhonderd vier-en-sewentig pond sterling vir die geboue betaal. Die Junie-aanvaarding het dus ’n Van Imhof-gemeentebevel in ’n konkrete Zwartland-kerkplek verander sonder om ’n sittende bewerker met geweld uit te sit—dieselfde versigtigheid wat, oos van die Breederivier, drostdygrond in tenante se hande gelaat het totdat die hof self sou kies. [3]
Die terrein het in koringland gelê eerder as aan ’n permanente stroom wat vir tuine uitgelei kon word. Digby is ’n warm minerale bron, soos dié wat in baie ander dele van Suid-Afrika voorkom, gebruik deur mense wat aan rumatiek en sommige ander siektes ly. Selfs met ’n sentrale ligging, ’n kerk en ’n mineraalbad, en sonder ’n bergversperring tussen dit en die Kaap, was die terrein nie ’n aantreklike een nie. Die grond is baie ongelyk, en die koloniste van daardie dae was gesteld op taamlik gelyk oppervlaktes om op te bou. Daar is geen permanente waterstroom wat vir huishoudelike doeleindes uitgelei en tuine besproei kan word nie; die somervoorraad kom uit putte. Verder was die oortuiging algemeen dat die brak grond, hoewel in staat om die fynste koring ter wêreld te lewer, ongeskik was vir die groei van bome, ’n saak altyd van eerste belang in ’n Hollandse dorp. Daardie nadele het nie die sentrale ligging vir graanboere wes van die berge gekanselleer nie. [3]
’n Sieketrooster, Wietse Botes van naam, wat aan boord van ’n skip in die baai gedien het, is daarop na die kerkplek oorgeplaas en het dadelik ’n skool geopen. Die Junie-plaasruil het dus onmiddellik onderwyspersoneel saamgebring eerder as om op ’n residensiële predikant te wag. Skool- en sieketroostwerk het begin terwyl die geboue nog die karakter van ’n aangekoopte plaasopstal gedra het en voordat ’n gereelde leraar van ’n verbygaande Indiëvaarder bekom is. Kalender 1744 het die Zwartland-verhaal dus by die stadium van terrein, koopprys en Botes se skool afgesluit—nog nie by volle gemeentebestuur nie. Die kerkplek was bekend as Zwartlands Kerk. Tesame met Roodezand se vroeëre gebou het die Zwartland-aankoop van 16 Junie die grondslag van Van Imhof se twee-kerk-program voltooi. Nuwe nedersetting het begin saamtrek toe daardie kerke hulle dienste oopgemaak het. [3] [9]
Hugenote-gesinne wat al in die ouer distrikte gewortel was, het in dieselfde jaar nog in Kaapse lyne ingetrou. Daniel Rousselet Brousson van Amsterdam, wie se vader Jan Rousselet ’n koopman was, het in 1744 by die Kaap met Mariana getrou, dogter van Andries Grové en Anna Niel, of Nel. Die huwelik het by die Kaapse gemeente gehoort eerder as by die nuwe koringgordelskool, maar dit het gemerk hoe Franse vlugtelingafkoms aanhou meng met Grové- en Nel-huishoudings terwyl Botes op ’n aangekoopte plaas onderrig het en Roodezand al gereelde prediking onder Arnoldus Maurits Meyring gehoor het. Die Kaap-, Stellenbosch- en Drakenstein-preekstoele het nie langer alleen as die enigste vaste Gereformeerde sentrums gestaan nie; ’n koringgordelskool en kerkplek het nou die ouer bergkomgemeente oorkant die skiereiland en die eerste reeks in die gesig gestaar. [3] [8]
Koringmagasynprys verlaag en vaste ambagstariewe — 1744
In 1744 het die Indiese owerhede die prys van koring wat by die Kompanjie se magasyne aan die Kaap afgelewer is, tot 9s. 4d. die muid verlaag. Die verlaging het die kontantopbrengs getref wat stewige graanboere ná tiende en oeslone verwag het, en dit het dadelik georganiseerde protes binnelands opgelewer eerder as stille aanvaarding by die Kasteelskale. Die Zwartland was toe soos later die beste koringproduserende streek in die land; ’n laer magasynprys het dus op dieselfde distrik geval wie se kerkplaas die raad pas gekoop het, en op Stellenbosch- en Drakenstein-kwekers wat nog graan na die Kompanjie se store gesleep het. Tiende het al van die kweker se vrag by die magasyne afgekom; oeshuur het in kontant afgekom; ’n Batavia-syfer van 9s. 4d. het toe genoem wat oorbly. Die binnelandse kollege het geen ander remedie gehad as om deur die goewerneur te petisieer nie. ’n Kasteelbevel uit Indië was nie ’n voorstel nie, en die Stellenbosch-beraad was die enigste plaaslike antwoord wat die heemrade geweet het om te gee. [3]
Sommige van die stewige burgers in die land het by Stellenbosch byeengekom om met die landdrost en heemrade te beraadslaag en deur hulle voorspraak ’n hoër prys te probeer kry. Hulle het voorgestel dat gewone plaaswerk deur slawe verrig is, maar dat die boer by die oes meer arbeiders nodig gehad het, gehuur van stadsmense teen van 1s. 8d. tot 2s. ’n dag. As hy ’n Europese messelaar of timmerman nodig gehad het, moes hy van 2s. 6d. tot 4s. ’n dag plus kos betaal, hoewel ’n minderwaardige werksman soms teen £2 ’n maand gekry kon word. Ná betaling van lone teen daardie tariewe en aftrekking van die Kompanjie se gelde, het hulle aangevoer, kon ’n boer nie koring teen 9s. 4d. die muid verkoop nie. [3]
Die landdrost en heemrade het daardie mening gedeel en die goewerneur en politieke raad versoek om die Indiese owerhede te petisieer om die prys weer tot 10s. 8d. te verhoog. Binne 1744 was die bindende feite die Batavia-kant se verlaging, die Stellenbosch-beraad en die formele petisie-kanaal deur Swellengrebel se raad. Dit is as een van die pligte van die regering beskou om baie sake te reël wat later tye aan vraag en aanbod sou oorlaat. Dieselfde jaar het dus nie net ’n magasynprys uit Indië opgelê nie, maar ’n Kaapse antwoord in die vorm van ’n burgerberaad en ’n versoek om die ou syfer te herstel. [3]
In 1744 is ’n proklamasie van goewerneur Swellengrebel en die raad uitgevaardig waarin die prys wat waamakers en smede vir elke deel van hulle werk mag vra, tot in besonderhede vasgestel is. Oeshuur, magasynekoring en ambagsstuktariewe het dus in een gereguleerde jaar gesit: die Kompanjie het genoem wat dit vir graan sou betaal, die binnelandse kollege het meer gevra, en die Kasteel het genoem wat ’n smid of waamaker mag vra. Boere wat stadslae by die oes gehuur en messelaars per dag betaal het, het nou ook ’n aangeplakte tarief vir die yster- en houtwerk van waens ontmoet waarop daardie graan na die magasyne gery het. Kalender 1744 het dus ’n Batavia-prysverlaging by ’n Kaapse pryslys gevoeg—twee gesigte van dieselfde oortuiging dat die raad moet reël wat die mark nie alleen gelaat mag word om te reël nie. [3]
La Bourdonnais stel vrye ruil met Mauritius voor — 1744
In 1744 het M. La Bourdonnais, goewerneur van die Franse eiland Mauritius, aan die politieke raad by die Kaap ’n vrye ruil van die produkte van die twee lande voorgestel, en verklaar dat vyftig of sestig leggers wyn jaarliks deur die kolonie onder sy bewind nodig sou wees, uitgesonderd die skeepsvaart. Die aanbod het Kaapse wynbou aan ’n Franse Indiese Oseaan-mark gekoppel op ’n oomblik toe wynboere nog oor beperkte afset vir twee tot vier duisend leggers gewone produk per jaar gekla het, en toe Indiese owerhede al besig was om te sny wat hulle vir koring sou betaal. [3]
Die raad het geantwoord dat hulle nie ’n gereelde handel kon instel nie, nog die produkte van Mauritius in ruil ontvang nie; maar dat Franse by die Kaap soveel wyn kon koop as hulle wou, mits hulle kontant daarvoor betaal, en dit dan na willekeur kon wegneem. Kontantverkoop sonder wederkerige ruil het dus die Kaapse antwoord gebly: Mauritius mag koop, maar die Kompanjie sou nie ’n bilaterale vrye-ruilstelsel oopmaak wat Franse eilandstapels in die Kasteelmagasyne meng nie. [3]
Klagtes oor die gehalte van die wyn is gereeld deur die Indiese owerhede gemaak. Die Here Sewentien het bekwame persone uit Europa uitgestuur om die boere in die behoorlike vervaardiging daarvan te onderrig, en die owerhede by die Kaap het elke legger wat gekoop is, getoets, maar die klagtes het soos tevore voortgeduur. ’n Franse vraag na vyftig of sestig leggers het, in daardie klimaat van klagte, die raad nie oorreed om Mauritaanse goedere in ruil te neem nie. Kontant by die Kaapse skale het die gehaltetwis en die fiskale fooie binne bestaande reëls gehou. [3]
Die weiering het wynuitvoer binne die ná-Van Imhof-reëls gehou wat al vir besoekers en Kompanjiesskepe vasgestel is—gelde, fiskale fooie en lisensiehandelaarheffings wanneer skeepsmense koop—eerder as om ’n besondere Mauritius-kanaal te skep. Kalender 1744 het dus ’n Franse vraagfiguur van vyftig of sestig leggers en ’n Hollandse slegs-kontant-teenaanbod opgeteken, sonder ’n nuwe handelsverdrag aan die Tafelbaai-kant. Koring teen 9s. 4d. die muid en wyn slegs vir kontant verkoop was twee mate van dieselfde geslote magasyne: die Kompanjie sou op sy eie voorwaardes koop en verkoop; dit sou nie die Kaap se oes teen ’n ander eiland se produk verruil nie. [3]
George Schmit vaar na Europa — 28 Januarie 1744
Nadat die politieke raad op die 4de van September 1742 verdere doop deur die Morawiese sendeling George Schmit by Baviaans Kloof verbied het, het sy Khoikhoi-hoorders verstrooi en het volksvooroordeel die Morawiërs as fanatici gebrandmerk. Hy is in 1737 toegelaat om by Baviaans Kloof in die Stellenbosch-distrik te vestig en het sowel Christelike leer as beter lewenswyse onderrig; die doop van vyf bekeerlinge het hom toe in botsing met die Nederduits Gereformeerde monopolie gebring. Onder daardie omstandighede het hy homself onbekwaam gevind om enige goed te verrig, en hy het daarom verlof by sy Genootskap gevra om na Europa terug te keer, in die hoop dat vertoë die doopbevel sou omkeer en hom met helpers sou laat terugkom. Die mense wat verstrooi het, kon nie weer bymekaargemaak word nie. Onderrig sonder doop, wat sommige by die Kaap as kompromie wou verdra, het al in die kloof misluk: sonder die rite, en met volksgesprek wat die Morawiërs as fanatici brandmerk, het Schmit geoordeel dat hy geen verdere goed op die Stellenbosch-grens kon verrig nie. [3] [9]
Die Genootskap het sy versoek toegestaan, en op die 28ste van Januarie 1744 het hy voor die politieke raad verskyn en om ’n vrye oortoeg in een van die Kompanjie se skepe na Holland gevra. Dit is toegestaan, en hy het na Europa teruggekeer. Die Januarie-verhoor het die Kaapse fase van die eerste Morawiese sending afgesluit: vrye uitwaartse oortoeg ná byna sewe jaar op die Stellenbosch-grens, begin met die vriendelike notule van 11 Julie 1737 op die skip Huis te Rensburg. [3]
Die Here Sewentien het geweier om enige ander kerk as die Nederduits Gereformeerde in die kolonie te laat vestig, en daarom is die Morawiërs gedwing om hulle onderneming te staak. Schmit se vertrek het nie doopregte heropen nie; dit het die sendeling verwyder terwyl dit die belydenismonopolie toesluit wat al ’n sterk Lutherse petisie in 1742 geweier het. Die Here se weiering was algemeen, nie ’n persoonlike vonnis oor een Morawiër nie: geen ander kerk as die Nederduits Gereformeerde moes in die kolonie gevestig word nie, en ’n vrye oortoeg huis toe was so ver as die raad sou gaan. Schmit het vertrek met die hoop dat sy Genootskap nog ’n omkeer sou kry; die Kaapse notule van 28 Januarie het self nie die kloof heropen nie. [3]
Swellengrebel is teen sy neiging in daardie godsdienstige twis ingetrek: die drie predikante wat oor Schmit gerapporteer het, het “die vereiste versigtigheid” aangeraai en dat hy voorlopig verbied word om meer te doop, terwyl hy met dieselfde ywer aanhou onderrig. Een van die opstellers was die goewerneur se swaer, ds. François le Sueur. Die 28 Januarie-vrye oortoeg was die praktiese einde van daardie kompromie. Kalender 1744 het dus die Baviaans Kloof-sending by die raadstafel afgesluit, in dieselfde Januarie wat Rhenius oorkant die Breederivier geplaas het en maande voordat die Zwartland-plaas vir ’n Gereformeerde skool gekoop is. [3] [9]
Oorlogsdespats en die Tafelbaai-vestinglyn — September–November 1744
Die omwentelinge in Europa wat op die dood van keiser Karel VI op die 20ste van Oktober 1740 gevolg het, en wat begin het toe die koning van Pruise Silesië binnegeval het, het die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie grootliks geraak. In September 1744 is despats by die Kaap ontvang wat aankondig dat Frankryk en Engeland in oorlog is, en dat daar ’n waarskynlikheid is dat die Nederlande binnekort betrek sou word. Die goewerneur is deur die Here Sewentien van daardie uitbreek en van die slegte kans op Nederlandse betrokkenheid ingelig, en gevolglik opgedra om die Kaap se verdediging te versterk. [3] [9]
Die raad is meegedeel dat die Kompanjie besluit het om ’n lyn vestingwerke langs die oewer van Tafelbaai te bou en die garnisoen van die Kaap te versterk. Bestaande werke het toe uit die kasteel en ’n battery op die strand bestaan waar die latere golfbreker die baai sou inloop—begin in Februarie 1715, voltooi in April 1726, eers Mauritius genoem, en al in die volksmond die Chavonnes-battery. Daardie ouer werk is in die jare van goewerneur Maurits Pasques de Chavonnes opgerig, wie se naam die strand al gebruik het nog voordat die Kompanjie dit neergeskryf het. Die September-oorlognuus het dus op ’n nedersetting geval wat al midde-in ’n haweverdedigingsprogram was, en dit het ’n voller kuslyn gemagtig eerder as ’n enkele nuwe werk. Papier van die Sewentien, nie ’n skoot in Tafelbaai nie, is wat die grawe laat beweeg het: Frankryk en Engeland in oorlog, en ’n Hollandse Kompanjie wat nog gehoop het om nie ingetrek te word nie, tog nie die reede slegs deur die kasteel en een battery gedek sou laat nie. [3]
Aan die teenoorgestelde kant van die kasteel was ’n fort wie se hoeksteen op die 24ste van Oktober 1743 gelê is, nog besig om te rys. Dit is in Oktober 1744 voltooi en het die naam Fort Knokke ontvang, wat dit nog op die oostelike oewer na Soutrivier toe dra. Een jaar van hoeksteen tot voltooiing het ’n afgewerkte werk op daardie flank geplaas net toe die September-despats ’n sterker Tafelbaai-front geëis het. Knokke se voltooiing het die 1743-bouseisoen se vernaamste nuwe fort afgesluit en, tesame met die kasteel en die ouer Mauritius-battery, die stewige kern gevorm waarom ligter batterye nou langs die strand opgewerp sou word. [3] [4]
Die strandbattery wat in Februarie 1715 begin en in April 1726 voltooi is, is eers Mauritius genoem, maar het in die volksmond die Chavonnes-battery geword. In November 1744 is daardie volksnaam amptelik daarop toegeken. Die November-handeling het dus formele nomenklatuur met gewone spraak in lyn gebring op die oomblik dat die Kompanjie benoemde werke langs dieselfde strand vermenigvuldig het. Amptelike erkenning van die Chavonnes-titel het die ouer agtiende-eeuse battery aan die nagedagtenis van goewerneur Maurits Pasques de Chavonnes verbind terwyl nuwe werke name van lewende beamptes en familiekreise geneem het. Die November-herbenoeming was administratief eerder as struktureel: die messelwerk het al gestaan; wat verander het, was die Kompanjie se geskrewe benaming. [3]
’n Lyn batterye is nou langs die oewer opgewerp, waarvan slegs een—die Imhof—in later eeue sou bly. Dit was bedoel om die gesig van die kasteel te dek en het van die seerand opgerys, waar winterstorms teen sy mure geslaan het. Sy hoeksteen is op die 23ste van November 1744 gelê. Die ander batterye van die nuwe lyn is minder stewig gebou. Daar was vier tussen die kasteel en die mond van die Soutrivier, genoem Swellengrebel, Elizabeth, Helena en Tulbagh. Tussen die kasteel en die Chavonnes-battery was daar een, Heeren Hendriks Kinderen genoem, waarop tien kanonne gemonteer is. Vier van daardie werke het name van Swellengrebel en Tulbagh en hulle vroue, Helena en Elizabeth, geneem; die vyfde, met tien kanonne, het die agt Swellengrebel-kinders as “mnr. Hendrik se kinders” vereer. [3] [9]
Om die vernaamste nuwe swaar werk na die goewerneur-generaal te noem wat soveel van die 1743-hervormingsprogram beveel het, het metropolitaanse gesag in messelwerk sigbaar gehou selfs nadat Van Imhof na Batavia deurgevaar het. Vir Kaapse burgers en Kompanjiesdienaars het die 23 November-seremonie die verskuiwing van papier-oorlogsgereedheid in September na permanente klip op die waterlyn voor die jaar sluit, gemerk. Met Fort Knokke in Oktober voltooi, Chavonnes in November benoem, en die Imhof-steen dieselfde maand gelê, het die kasteel se twee flanke en sy seewaartse gesig die oorlogswinter onder vaste etikette binnegegaan. Kalender 1744 het dus Van Imhof-tydperk se fondasiewerk in ’n besette fort en ’n benoemde kuslyn omgeskakel in dieselfde jaar dat Europese oorlognuus die raadstafel bereik het. [3] [9]
Swellengrebel buitengewone raad en Anson se Centurion — Maart–April 1744
Goewerneur Swellengrebel het die koloniste deur sy administrasie tevredenheid gegee, hoewel sy talente nie van ’n briljante orde was nie. Die Here Sewentien was ook met hom tevrede, en, as ’n teken van hulle goedkeuring, het hy in Maart 1744 die rang en titel van buitengewone raad van Nederlands-Indië ontvang. Die eer het die Kaapse goewerneur op dieselfde hoër Indiese graad geplaas wat vroeëre kommandeurs as erkenning van die Sewentien gesoek het. Dit het hom nie uit Tafelvallei verwyder nie; dit het sy Kompanjiesrang verhoog terwyl hy voortgegaan het om voor te sit oor raadsake wat nou Breedse magistratuurstwiste, Zwartland-kerkaankoop, koringpryspetisies en kusvesting ingesluit het. [3]
As ’n Kompanjiesbeampte grootgemaak in die praktiese skool van Pasques de Chavonnes en Jan de la Fontaine, het hy sy pligte met ywer en doeltreffendheid uitgevoer. In 1727, toe hy nog raadssekretaris was, het hy met Helena Wilhelmina ten Damme getrou, ’n gebore Caabse Vlekker; Ryk Tulbagh was bruidsjonker en het toe ’n betekenisvolle blik op die bruidegom se suster Elizabeth gewerp. Nadat hy in die Kasteel ingetrek het, het die goewerneur nog ’n gereelde besoeker aan die ruim ouerlike woning in Bergstraat gebly, veral ná sy vader se dood in 1744. Die Maart-Indiese titel en die vader se dood in dieselfde jaar het dus sowel metropolitaanse goedkeuring as ’n private verlies gemerk in die straat waar die Kaapsgebore goewerneur grootgeword het. [3] [9]
Onder die Engelse skepe wat in hierdie jare aangedoen het, was die Centurion, kommodoor George Anson, huiswaarts gebind ná haar beroemde vaart in die Stille Oseaan. Sy was in Maart en April 1744 by die Kaap. Die besoek het een van die bekendste Britse omtrekvaartkommandos in Tafelbaai onder oorlogse Europese toestande geplaas, terwyl Hollandse en Engelse belange nog nie openlik as vyande by die Kaapse reede vasgesluit was nie. Die Maart-rang en die Maart–April-Engelse romp het dus dieselfde herfs van die Kaapse jaar beset: ’n Hollandse goewerneur deur die Sewentien verhef, en ’n Britse kommodoor wat ná die Stille Oseaan ververs, voordat September se despats Frankryk en Engeland tot verklaarde oorlogvoerders in die Kasteel se gehoor gemaak het. [3]
Anson se aandoening het tot die breër skeepspatroon van die Swellengrebel-jare behoort: in die dertien jaar 1738–1750 het sowat 640 skepe van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie, 198 Engelse, 23 Franse en 20 Deense in Tafelbaai ingeloop, terwyl Simonstadbaai, eers in 1742 as winteraanloophawe gebruik, sewe-en-sewentig Kompanjiesskepe voor die sluit van 1750 geneem het. Die gemiddelde getal wat Suid-Afrikaanse hawens aangedoen het, was dus drie-en-sewentig per jaar. Die Centurion was een Engelse romp onder baie, onderskei deur die faam van haar Stille Oseaan-vaart eerder as deur enige opgetekende Kaapse geveg of wrak. Sy het ingekom voor die September-despats, terwyl Engels en Hollands nog dieselfde reede as klante eerder as as verklaarde vyande gebruik het. Vars vleis, water en wyn teen kontanttariewe is wat ’n swaar Engelse romp ná die Stille Oseaan nodig gehad het; die Kasteel het dit onder dieselfde gelde verkoop wat op ander vreemde besoekers toegepas het. [3]
Verversing van ’n swaar Engelse oorlogskip in die herfs van 1744 het ook dieselfde voorsieningsmarkte getoets wat wyn- en graanboere deur die raad gedruk het—kontantverkope aan vreemdelinge onder gelde en fooie, sonder die vrye bilaterale ruil wat La Bourdonnais vir Mauritius gesoek het. Die Centurion se Maart–April-teenwoordigheid sit dus langs die Franse wynvoorstel en die Indiese koringprysverlaging as deel van een handelsjaar onder ’n goewerneur wat pas buitengewone raad genoem is. Swellengrebel was sedert 1713 in deurlopende Kompanjiesdiens; die 1744-titel het metropolitaanse goedkeuring in die middel van daardie lange Kaapse loopbaan gemerk, in dieselfde maande dat Anson se mense gekoop het wat die Kasteel vir kontant sou verkoop. [3]
Dood van ds. Willem van Gendt — Oktober 1744
In Oktober 1744 is ds. Willem van Gendt oorlede. Hy is deur die Here Sewentien uitgestuur en in Desember 1738 by Stellenbosch gestasioneer, wat ’n residensiële preekstoel ná vroeëre vakatures herstel het, en hy was een van die twee predikante—tesame met François le Sueur—wat Van Imhof in 1743 oor nuwe kerke en skole geraadpleeg het. Van sy dood af was die kerk by Stellenbosch sonder ’n residensiële predikant. Die Oktober-vakature het dus ’n gaping by die oudste landelike dorp oopgemaak net toe Zwartland eers onder ’n sieketrooster begin het en Roodezand onder Arnoldus Maurits Meyring, wat by Roodezands kerk gebly het, in gereelde diens ingesak het. [3]
Gemeentegeografie aan die einde van 1744 was dus ongelyk: Kaap en Drakenstein het nog gedien; Roodezand en die nuwe Zwartland-plek het die kaart uitgebrei; Stellenbosch het sy residensiële predikant verloor. Kerkraadfinansies, skoolmeesters en konsulentreëlings sou oor daardie wanbalans moes strek terwyl vestingarbeid en graanprystwis dieselfde raad beset het wat kerklande goedgekeur het. Van Gendt se dood het ook een van die twee stemme verwyder wat slegs die jaar tevore meer kerke aanbeveel het; Le Sueur het by die Kaap gebly, en Botes het by Zwartland onderrig sonder ’n eie leraar. Die oudste landelike dorp, gestig onder Simon van der Stel, was nou op naburige preekstoele en op watter konsulenthulp die Kaapse predikante kon spaar, aangewese, op die selfde oomblik dat sy landdrost nog ’n assistent oorkant die Breederivier moes toesig hou en die koringberaad moes huisves wat Batavia weer om 10s. 8d. gevra het. [3]
Die predikantepersoneel was al ’n dun lyn vir ’n kolonie van ongeveer vier duisend koloniste en vyftienhonderd Kompanjiesdienaars met hulle gesinne, en meer as vierhonderd leenplase of veeplase, sommige drie of vier dae se reis van die naaste kerk. Van Imhof het twee nuwe preekstoele en ’n sieketrooster oorkant die Breederivier juis beveel omdat bywoning van openbare erediens dikwels vir lang tye verwaarloos is. Kalender 1744 het Zwartland ’n skool en ’n aangekoopte plaasopstal gegee, en dit het Stellenbosch se predikant deur die dood weggeneem in dieselfde Oktober wat Fort Knokke voltooi het. Die kaart van erediens en die kaart van kanonne is in een seisoen getrek. [3]
Swellengrebel, pas buitengewone raad, het die jaar dus as hoof van ’n nedersetting afgesluit wat ’n assistent-landdrost oorkant die Breederivier geplaas het, ’n koringgordel-kerkplaas gekoop het, Mauritaanse ruil geweier het, Schmit huis toe gestuur het, ’n kuslyn batterye benoem het, Anson se Centurion ververs het, en die Stellenbosch-predikant begrawe het. Die Here se Maart-eer en die September-oorlogsdespats het daardie lys omraam: metropolitaanse goedkeuring van ’n Kaapsgebore goewerneur, en metropolitaanse alarm dat Frankryk en Engeland in oorlog die Nederlande nog kon betrek. Wat die Kasteel in klip en papier in 1744 kon klaarmaak, het dit klaargemaak; wat dit nie kon nie—die Breedse rangtwis tot rus bring, die koringprys herstel, of die Stellenbosch-preekstoel vul—het dit gelaat staan toe die jaar gedraai het. [3] [9]