Boer History1693 aan die Kaap die Goeie Hoop: Padt se kommando teen Klaas, die Amy en die Goude Buys
Padt se kommando en die gevangeneming van Klaas — April–Augustus 1693
Die binnelandse herrangskikking wat in 1692 begin het, toe kaptein Klaas die Kompanjie se guns verloor het en mededinger Koopman die kasteel se Chainouqua-bondgenoot geword het, het in 1693 in openlike mag uitgebreek. Op die 20ste April het ’n dringende hulpversoek die kasteel van Koopman bereik, wat voorgegee het dat hy op die punt gestaan het om deur Klaas en die Hessequas aangeval te word. Die raad het besluit om kaptein Willem Padt met honderd soldate en honderd burgers tot Koopman se bystand te stuur, met opdrag om te probeer om Klaas gevange te neem. Padt was geen geïmproviseerde veldoffisier nie: hy het reeds in die Politieke Raad gesit as die garnisoenkaptein onder goewerneur Simon van der Stel, langs die sekunde Andries de Man, die onafhanklike fiskaal Cornelis Joan Simons, en die ander senior dienaars wat die raad sedert die goewerneur se bevordering van 1691 gevorm het. [3] [3] [8]
Die kommando, bygestaan deur Koopman se aanhangers, het Klaas se kraal in die nag omsingel, besit van sy vee geneem, en hom en twee van sy leiersmanne gearresteer. Sommige van sy volgelinge wat probeer ontsnap het, is deur Koopman se mense doodgemaak. Die vee is na die Kuilen gedryf, waar dit getel en tussen Koopman en die Edele Kompanjie verdeel is. Die slag het, in ’n enkele nagoperasie, die ouer patroon omgekeer waarin Klaas onder die mees getroue tussengangers tussen die nedersetting en die binnelandse stamme gereken is—dieselfde kaptein wat vóór 1692 vee op groot skaal vir die pakhuise aangekoop en Europeërs in nood bevriend het. Koopman het ook Klaas se vrou, ’n dogter van Goukou, opperhoof van die Hessequas, wat die koloniste gewoonlik die oude heer genoem het, saam met die ander buit geneem. Dié persoonlike beslaglegging het die Hessequa-band in dieselfde twis ingetrek en verseker dat Goukou se latere verskynings by die kasteel as partydige dade gelees sou word. [3]
Op die 8ste Augustus is die drie gevangenes voor die Politieke Raad gebring. Klaas het sommige van die aanklagte teen hom erken, maar probeer om ’n bevredigende verklaring van sy optrede te gee. Hy het ontken dat hy ooit vyandige voornemens teen die Kompanjie gehad het. Die raad het erken dat hy nie skuldig was aan enige openlike daad van oorlog nie, en het op die 17de Augustus besluit dat, aangesien geen Christelike bloed vergiet is nie, verdere verrigtinge teen die gevangenes gestaak moes word, maar dat Klaas tot beveiliging van die rus op Robbeneiland aangehou moes word. Die bevinding was dus polities eerder as regterlik in die gewone strafregtelike sin: die regering het hom nie van openlike oorlog skuldig bevind nie, dog hom verwyder van die binnelandse weiveld waar sy mededinging met Koopman ’n gemengde soldaat-burger-kolom die veld in gedwing het. [3]
Die lot van die Khoikhoi-kaptein wat eens as die mees betroubaarste van sy volk beskou is, het groot simpatie onder vrye huishoudings ontlok. Voorspraak is by die regering namens hom gedoen. Hy sou eers in Januarie 1694 uit aanhouding vrygelaat word, en dan slegs onder voorwaardes wat hom eers naby Muizenberg gehou het eerder as hom dadelik na sy ou kraal te herstel. Hy was voorheen siek en is na die vasteland gebring vir mediese behandeling, maar is by herstel weer na die eiland teruggestuur. Toe verblyf by Muizenberg eindelik toegelaat is, is Goukou se dogter ontbied; sy het sowat tien jaar by Klaas gewoon, dog toe die goewerneur haar gevra het of sy na haar man wou terugkeer, het sy geantwoord dat sy verkies om by Koopman te bly. Die politieke bord wat deur Padt se rit vasgelê is, het dus langer as die kalenderjaar van die arrestasie geduur en het binnelandse veepolitiek vir die res van die dekade gevorm. [3]
Landelike mans tussen sestien en sestig het nog milisieplig en jaarlikse oefendae verskuldig gebly; seinkanonne op die omliggende hoogtes het distrikburgers tot die wapen geroep wanneer nodig. Padt se kolom van honderd soldate en honderd vrymanne was dus nie ’n geïmproviseerde rooftog nie, maar die gewone dubbele masjinerie van garnisoen en burgermag, toegepas op ’n binnelandse kaptein wat die kasteel nie meer vertrou het nie. Botha se institusionele skets van dieselfde eeu-einde-jare bevestig hoe styf dié dubbele orde stad en distrik nog gebind het: burgers het kompanieë vir nag- en veldplig sonder betaling gevorm, terwyl die Kompanjie se militêre offisiere die bevel oor gemengde ekspedisies behou het wat deur die Politieke Raad beveel is. [8] [3]
Attaqua-inval op vier Hessequa-krale — Maart 1693
Terwyl die Chainouqua-mededinging die kasteel se aandag opeis, het ander Khoikhoi-gemeenskappe aangehou om mekaar op dieselfde wyse te vernietig. In Maart 1693 is vier Hessequa-krale deur die Attaquas geplunder. Alle binnelandse gemeenskappe het ook blootgestel gebly aan roof deur San-groepe. Die Maart-inval was van belang omdat Klaas se mense en die Hessequas in noue vriendskap geleef het, en omdat Klaas as vrou ’n dogter van Goukou gehad het. Enige slag teen Hessequa-kuddes het dus dieselfde binnelandse netwerk geraak wat Padt se kommando ’n maand later sou konfronteer, toe Koopman Klaas en die Hessequas saam as die mag genoem het wat hom bedreig het. [3]
Die voorval het by ’n wyer patroon gehoort wat reeds rondom die vrye nedersetting sigbaar was. Krale het yl verspreid gebly en nog van plek tot plek getrek, behalwe dat hulle nie meer op grond wat deur Europeërs beset was, opgeslaan kon word nie. Stamme was slegs aan Nederlandse reg onderworpe waar Europeërs ook betrokke was. Veerykdom het gedaal deur onderlinge twis, San-plundering, en die bereidwilligheid van sommige gemeenskappe om osse vir brandewyn en tabak te verruil. Burgers is onder swaar strawwe verbied om met die Khoikhoi te handel, dog sommige van die mins agbare vrymanne het nog ’n uitgebreide onwettige ruilhandel in weerwil van die plakkate en van die straf wat op skuldigbevinding gevolg het, voortgesit. Botha se parallelle aantekening oor die Kompanjie-monopolie bevestig dieselfde struktuur: wat die burgers ook al moes verkoop of nodig gehad het om te koop, moes in beginsel deur Kompanjiekanale teen pryse wat deur gesag vasgestel is, gaan, en veeruil met die Khoikhoi het streng verbode gebly tot die beleidswending van 1699. [3] [8]
Vir die Kompanjie het die Maart-plundering en die April-oproep van Koopman as twee gesigte van dieselfde onstabiliteit gelees: stamme swak genoeg om deur bure gestroop te word, tog steeds sterk genoeg, wanneer hulle saamstaan, om ’n begunstigde kaptein te bedreig en ’n gemengde soldaat-burger-kolom die veld in te dwing. Die jaar se binnelandse geskiedenis is dus nie slegs die verhaal van een gearresteerde hoofman nie, maar van ’n pastorale landskap waarin Kompanjievee, Koopman se kuddes, Hessequa-krale en Attaqua-rowers almal op dieselfde betwiste grond beweeg het. Ampstafwe met koperkoppe—Kompanjiewapens aan die een kant, die naam wat die goewerneur aan die nuwe kaptein gegee het aan die ander—het onmisbare simbole gebly wanneer stamme bevestiging van opvolgers gesoek het. Selfs verarmde gemeenskappe het nog na die Europese owerhede gewend vir die skikking van gewigtige geskille. [3]
Die ouer skiereilandstamme van die Goringhaiquas en Gorachouquas is in die middel-1690’s-narratief wat van dié jare uitgaan, reeds as volkome verarm beskryf. Latere aantekeninge sou San-invalle op Koopman se kuddes in April 1694 aanteken, vrugtelose pogings om skiereilandvee te herstel deur beeste op aandeel by die Goringhaiquas en Gorachouquas te plaas in 1696, en die lang Chainouqua-vete wat eers geëindig het toe Klaas in ’n skermutseling in Junie 1701 doodgemaak is. In 1693 self was die onmiddellike binnelandse kalender eenvoudiger en skerper: Hessequa-krale in Maart gestroop, Koopman se beroep en Padt se nagtelike beslaglegging in April, en Klaas vanaf Augustus onder wag op Robbeneiland. [3]
Oldenland stadsingenieur en skiereilandwerke — 1693
In die dorp is verskeie verbeterings in dié fase van goewerneur Simon van der Stel se bewind aangebring. In Januarie 1693 het die plantkundige Oldenland, wat superintendent van die Kompanjie se tuin en landmeter vir die regering was, die bykomende aanstelling as stadsingenieur ontvang, met ’n jaarlikse salaris van £6 13s. 10d., deels betaal deur die burgerraad. Hy sou vier jaar later sterf, dog die dubbele opdrag van 1693 het reeds aangedui hoe dun die geskoolde Europese staf gebly het en hoeveel van die stedelike uitleg nog op een man se opmeting en tuinkantoor berus het. Burgerraadslede, wat sonder ’n formele handves oor munisipale reinheid, strate, paaie, brûe en plaaslike belastings advies gegee het, het dus die koste van die ingenieursamp gedeel wat Kompanjietuin, kadastrale opmeting en stadswerke verbind het. [3] [8]
In Februarie 1693 is ’n waenpad oor die nek anderkant Wynberg na Houtbaai voltooi. Die skakel het die skiereiland se interne padnet tussen die Liesbeek–Wynberg-plase en die westelike baai wat lank ’n hout- en buiteposkus was, stywer gemaak. Saam met Oldenland se nuwe ingenieursamp toon die Houtbaai-pad dat 1693 nie slegs ’n jaar van binnelandse kommandos en skeepsramp was nie, maar ook van gewone nedersettingswerk onder die dubbele ekonomie van vryburgers en Kompanjie. Die klein dorp in Tafelvallei het nog grofweg tot by die lyne wat later as Burgstraat en Pleinstraat bekend sou word, gestrek; kanale het die Heerengracht en Keizersgracht afgeloop; die meeste huise was enkelverdieping steen en baksteen onder rietdak, met aangehegte tuine en mure wat statutêr nie minder as twintig voet hoog moes staan nie. Die pad na die binneland het nog tussen die kasteel en die oewer van die baai geloop. [3] [8]
Eksperimente met aanplanting het langs dié werke voortgegaan. Pogings om olywe te produseer het nog in elke geval misluk; hopverbouing was onder proef; en die uitplant van jong eike in verskillende dele van die Kaapse skiereiland is ywerig bygewoon. Wilde diere het nog in die omliggende jare moeilikheid gegee—burgersterftes deur luiperd en leeu, vee doodgemaak in sig van die kasteel—dog die materiële program van paaie, eike en stadsingenieurswerk het 1693 as ’n werkjaar in Tafelvallei en op die skiereilandnekke vasgelê, sowel as ’n krisisjaar binnelands. ’n Aansienlike premie is betaal vir die doodmaak van ’n leeu op die Kaapse skiereiland; so laat as 1702 is ’n olifant net anderkant die Kaapse vlakte doodgemaak. Dié gevare help verduidelik waarom vee wat deur ruilhandel verkry of op eiendomsgrond geteel is, so noukeurig bewaak is en waarom Kompanjie en burger ewe aandagtig die binnelandse kapteins dopgehou het wat toegang tot wyer kuddes beheer het. [3] [8]
Landelike polisiëring het met die skiereilandwerke tred gehou. ’n Veldwagter is so vroeg as 1680 aangestel om nie-nakoming van die wette buite die dorp aan te meld en die helfte van die boete by elke skuldigbevinding te geniet. Later, by resolusie van 13 Januarie 1693, is twee mans aangestel om smokkelary, die doodmaak van wild in die binneland, en alle dade teenstrydig met die wette te voorkom. Klagtes en geskille tussen boere het eers na die landdros te Stellenbosch gegaan, met twee heemrade wat opdrag gekry het om ’n minnelike skikking te soek vóór ’n volle hofverhoor. Grens- en waterregtwiste is dikwels op dié wyse afgehandel, en die uitspraak het bindend gebly. Die Hof van Landdros en Heemrade het as distriksraad in die binneland opgetree, veel soos die Burgerraadslede in die dorp; persone wat van een distrik na ’n ander verhuis het, moes nog toestemming toon wat aan die owerhede van die nuwe distrik vertoon is. [8] [3]
Die Bantam en skeurbuik aan die weskus — Februarie 1693
Skeurbuik het nog verskriklike verwoesting onder seemanne aangerig selfs wanneer passasies tussen Europa en die Kaap dikwels in sowat negentig dae afgelê is. Op die 8ste Februarie 1693 het ’n boot Saldanhabaai bereik met ’n swak bemanning en ’n siek offisier, wat berig het dat hulle hul skip, die Bantam, voor anker by Paternosterpunt gelaat het. Op die uitreis het tweehonderd een-en-twintig mans aan skeurbuik gesterf, en dié wat oorgebly het, was te swak om te werk. Hulle het dus anker gegooi, en sommige van hulle het in ’n boot vertrek om hulp te soek. Die voorval het vroeë 1693 as ’n bewys vasgelê dat die Kaap se waarde as verversingstasie nog in lewens gemeet is wat ná Atlantiese en Suid-Atlantiese passasies gered is, nie slegs in graan en wyn wat op eiendomsplase getel is nie. [3]
Die eerste boot is oorstroom, en van haar bemanning het slegs twee mans die land bereik. Daar is geglo dat een van hulle van honger gesterf het, en dat die ander deur wilde diere doodgemaak is. ’n Tweede boot het toe na Saldanhabaai vertrek en gelukkig ’n groot Indiëvaarder daar voor anker gevind. ’n Party mans is na die Bantam gestuur, en sy is veilig na Tafelbaai gebring. Die weskusposte en die klein vaartuie van die baai het dus die werk gedoen waarvoor die nedersetting gestig is: die alarm ontvang, mans aan boord van ’n hulpelose Indiëvaarder sit, en haar die ree in bring vóór die oorblywende bemanning by die ankers sterf. [3]
Die ou hospitaal wat kommandeur Van Riebeeck digby die strand voor die aardwerkfort Goede Hoop gebou het, was teen dié tyd in ’n vervalle toestand en blootgestel aan die volle krag van storms. Op die goewerneur se voorstellings het die direkteure ’n groter hospitaal op ’n geskikter plek gemagtig, op grond tussen die Heerengracht en Bergstraat. Die fondament sou eers in Desember 1694 begin word, en die gebou eers behoorlik in Julie 1697 ter hand geneem word, dog die ontwerp het reeds na vyfhonderd pasiënte sonder opeenhoping, of sewehonderd-en-vyftig by ’n noodgeval, gekyk. Die skeurbuiklandings van 1693 het reeds getoon waarom ’n huis van dié grootte geensins te groot sou wees vir die Kompanjie se vloote teen die einde van die sewentiende eeu nie—druk wat die latere bouprogram van die dekade moes verlig. [3]
Dorpsbestaan het nog swaar op openbare huise, losies en verkope aan verbygaande vreemdelinge berus. ’n Siek vloot het dié verkeer in skielike inkwartering van oorlewendes, vraag na groente en vars vleis, en die grimmige rekening van mans wat nie aan wal kon loop nie, saamgetrek. Rammelaarwagte, eers in 1686 aangestel, het nog na tienuur snags gepatrolleer en die ure uitgeroep; ’n Raad van Brandmeesters is in 1691 uit die burgers aangestel; en vanaf April 1696 sou die strate snags begin gepatrolleer word deur ’n burgerwag wat opgerig is om brandstigting, roof en ander geweld te voorkom. Teen dié dun burgerlike apparaat was die Bantam-landing gewone Kaapse werk tot krisis-toonhoogte verhoog: dieselfde baai wat losies aan gesonde bemannings verkoop het, moes honderde skeurbuikgevalle absorbeer wanneer ’n uitreis skeefgeloop het. [8] [3]
Die Goude Buys en die Schoondyk — Mei–November 1693
Op die 4de Mei 1693 het die Goude Buys van Enkhuizen uitgeseil met eenhonderd-en-negentig siele aan boord. Op die 19de Oktober het sy anker gegooi voor die kus sowat vyftien myl noord van Sint Helenabaai, toe daar nie ’n dosyn van haar bemanning in staat was om te werk nie. Op die 11de November het sewe mans die skip verlaat om binnelands hulp te soek. Van hulle het vyf van honger omgekom; een het langs die walle van die Bergrivier rondgedwaal totdat hy deur sommige Khoikhoi gevind en na die Kompanjie se pos by Saldanhabaai geneem is; en die ander is, ná sewe weke se rondswerwing, gered. Die geografie van die ramp was dieselfde weskus-pastorale rand wat Padt se binnelandse politiek van die ander kant geraak het: Kompanjieposte, Khoikhoi-gidse, en ’n dun Europese teenwoordigheid wat tussen Tafelbaai en die Bergriviermonding gestrek het. [3]
Toe berig van die toestand van die skip die Kaap bereik het, is ’n jag tot haar bystand gestuur. Slegs een lewende persoon is aan boord gevind, en hy is kort daarna oorlede. Die Goude Buys het aan wal gedryf en kon nie los gekry word nie. Die meeste van haar vrag is gered, en al die klein vaartuie by die Kaap is ’n tyd lank aangewend om dit na Tafelbaai te vervoer. Die wrak het dus sowel ’n menslike katastrofe as ’n langdurige kus-bergingoperasie geword wat van die Sint Helenabaai-oewer tot in die baai se ligtervloot gestrek het. Vroeg in die oggend van die 20ste Januarie 1694 sou die jag Dageraad, gelaai met vrag—insluitend ’n hoeveelheid spesie—van die Goude Buys, aan die westekant van Robbeneiland strand en onmiddellik breek, met sestien lewens verloor en slegs ’n deel van die spesie herwin. Die kalenderjaar 1693 het dus afgesluit met berging nog onvoltooid en met die volgende wrak reeds latent in die vrag wat noordwaarts van die gestrande romp verskuif is. [3]
Op die 23ste November 1693 het die Schoondyk van Texel aangekom met haar hele oorblywende bemanning van eenhonderd-en-twintig mans siek. Eenhonderd vier-en-dertig het op die uitreis gesterf. Saam met die Bantam en die Goude Buys het die Schoondyk van 1693 een van die grimmigste skeurbuikjare van Van der Stel se goewerneurskap gemaak: honderde dood op see, oorlewendes te swak om te werk, en die nedersetting se bote en hospitaal tot aanhoudende verligting gedruk. Latere landings in die middel-1690’s sou die patroon herhaal—die Pampus in Desember 1694 met slegs sestien gesonde mans, die elfskipvloot van November 1695 met seshonderd agt-en-sewentig mans wat nie kon loop nie, die Vosmaar in Oktober 1696 met slegs vier gesonde mans—dog die kalenderkonsentrasie van Februarie- en Oktober–November-rampe het reeds dié jaar se seegesig bepaal. [3]
Skeepsbou het sedert die middel van die eeu verander. Indiëvaarders het meer seile gedra, elkeen kleiner, en minder hande as vroeër nodig gehad. Die gemiddelde Nederlandse Indiëvaarder teen die einde van die eeu het sowat eenhonderd-en-sewentig mans getel; Engelse skepe wat Tafelbaai aangedoen het, was as ’n reël baie kleiner en het nie gemiddeld meer as honderd gedra nie. Dié gemiddeldes maak die jaar se doodsliste duideliker: die Goude Buys het met eenhonderd-en-negentig siele uitgeseil en geëindig met ’n enkele lewende man aan boord gevind; die Schoondyk het eenhonderd-en-twintig siekes geland ná die verlies van eenhonderd vier-en-dertig; die Bantam het reeds tweehonderd een-en-twintig verloor vóór haar bote ooit Saldanhabaai bereik het. Verversing, berging en hospitaalversorging het kern-Kaapse werk langs vrye landbou gebly. [3]
Beslaglegging op die brik Amy — 2 Mei 1693
Skeurbuik en wrak was nie die enigste gevare van die see nie. Teen die einde van die sewentiende eeu het die Indiese Oseaan begin om deur seerowers besoek te word, gereed wanneer geleenthede homself voordoen om kusse te plunder sowel as om weerlosse skepe te gryp. Onder hulle was die beroemde kaptein Kidd. Op die 2de Mei 1693—twee dae vóór die Goude Buys selfs Enkhuizen verlaat het—het ’n klein gewapende brik onder Engelse vlag, met haar grootmas weg, Saldanhabaai aangedoen. Daar was ’n skip van die Engelse Oos-Indiese Kompanjie in Tafelbaai voor anker, en haar offisiere het die goewerneur verseker dat die vreemdeling ’n seerower was, en hom terselfdertyd aangespoor om haar in hegtenis te neem. [3]
’n Gewapende vaartuig is daarop na Saldanhabaai gestuur om besonderhede vas te stel. Die brik is gevind met twee teenstrydige stelle papiere, en met spore dat sy in ’n geveg was. Haar meester, George Dew by name, het verklaar dat hy van die Bermudas was, op pad na Madagaskar vir ’n vrag slawe, en dat sy bemanning uit vier-en-twintig mans bestaan het. Die vaartuig is die Amy genoem. Die Nederlandse offisiere het gemeen dat hulle geregverdig was om haar te gryp, en hulle het haar na Tafelbaai gebring. Vier-en-twintig uur nadat sy in hulle besit was, is sommige mans aan boord versteek gevind, toe haar bemanning ’n totaal van vyf-en-dertig bereik het. Dubbele papiere, gevegsskade, ’n gebreekte grootmas, en versteekte mans was genoeg, in plaaslike oë, om haar karakter vas te lê sonder om op ’n Europese hof te wag. [3]
Daar was in plaaslike oë geen twyfel oor haar ware karakter nie, sodat sy veroordeel en vir gebruik deur die Kaapse regering as ’n pakketskip aangehou is. Kaptein Dew en sy mans is as gevangenes na Europa gestuur. Dit het egter onmoontlik geblyk om wettiglik te bewys dat Dew ’n seerower was, en hy het toe ’n eis om skadevergoeding teen die Kompanjie ingedien en die direkteure baie moeite en koste veroorsaak. Die Amy-saak het dus ’n dubbele merk op 1693 gelaat: ’n prys by die Kaap se kleinvaartuigsterkte gevoeg, en ’n regstwis wat die jaar oorskry en die Sewentien in Europa bereik het. Kussekerheid en prysjurisdiksie het by skeurbuikverligting aangesluit as pligte wat geen mate van binnelandse eiendomsuitbreiding van die kasteel se lessenaar kon verwyder nie. [3]
Die beslaglegging het ook binne die Engelse handelsaanwesigheid gesit wat in Tafelbaai tydens die openingsjare van die 1692–1699-skeepsdekade verdik het. Engelse verkeer het Oos-Indiese reise, private handelaars of indringers, skepe van die nuwe Engelse Oos-Indiese Kompanjie, geleentheidsman-van-oorlog op konvooipleig, en vaartuie in die Madagaskar-slawehandel wat die Kaap as waterplek gebruik het, ingesluit. Die ou Engelse Oos-Indiese Kompanjie se skepe het dikwels nog Sint Helena verkies. Dew se beweerde Bermuda–Madagaskar-slawereis was dus nie ’n eksotiese anomalie nie, maar een gesig van die gemengde Engelse skare wat die Nederlandse owerhede in hulle eie baaië moes polisiëer—soms as kliënte en bondgenote, soms as verdagte rowers. [3]
Skeepvaart, seerowers en die Kaapse ree — 1693
Gedurende die agt jaar 1692–1699 het vierhonderd vyf-en-dertig skepe Tafelbaai aangedoen, of gemiddeld vier-en-vyftig per jaar. Hiervan het tweehonderd drie-en-negentig aan die Kompanjie behoort, eenhonderd-en-dertien was Engels, negentien Deens, en tien Frans. Die dekade was besiger in vreemde vlae as die tien jaar wat op 31 Desember 1691 geëindig het, toe 424 vaartuie getel is—339 van die Kompanjie, slegs ses-en-veertig Engels, drie-en-twintig Frans, dertien Deens, en drie Portugees. Teen dié volume het die rampe van 1693 getoon hoe dun die marge gebly het. ’n Baai wat gemengde Nederlandse en vreemde vloote kon huisves, kon nog Indiëvaarders ontvang wie se bemannings byna geheel siek was, ’n vragskip op die weskussand verloor, en ’n verdagte seerower in die volgende inham noord gryp. [3] [3]
Inkomstesyfers vir die laaste jare van die eeu toon dieselfde dubbele karakter van verversingstasie en vrye kolonie. Lisensies om wyn en spiritus te verkoop het sowat £2 200 jaarliks opgelewer, ander bronne sowat £800, en gemiddelde winste op goedere sowat £2 000, terwyl uitgawes wat teen die Kaap gehef is ná die aftrek van skeepsvoorrade naby £8 000 gestaan het teen ’n plaaslike inkomste naby £5 000. Botha se parallelle skets van eeu-einde-finansies noem dieselfde pilare—geveilde kleinhandelsvoorregte vanaf 1673, tiendes van produkte, en oordragsbelasting wat in 1686 ingestel is teen tien persent binne drie jaar van ’n toekenning, vyf persent binne tien jaar, en twee en ’n half persent daarna—as die algemene praktyk onder Kompanjiereël. Skeepsrampe en pryssake het dié fiskale masjien nie opgeskort nie; hulle het dit harder gedruk. [3] [8]
Die seerowergevaar wat langs die Amy-beslaglegging aangeteken is, sou later verdere Engelse ondersoeke en beslagleggings in Kaapse waters insluit, en mans-van-oorlog wat aandoen op pad om die Mosambiekkanaal te bevaar. In 1693 self was die konkrete Kaapse saak Dew se brik: gebreekte grootmas, dubbele papiere, versteekte mans, veroordeling as pakketskip, en ’n skadevergoedingseis wat die direkteure nie kon ignoreer nie. Kussekerheid en prysjurisdiksie het dus by skeurbuikverligting aangesluit as pligte van die ree. Plakkate is voortgegaan om van die kasteel se balkon gepubliseer te word en, ná 1688, in sowel Nederlands as Frans, met afskrifte aangeplak waar mense saamgekom het en soms van die preekstoel of kerktrappe voorgelees—die gewone middele waardeur ’n vrye bevolking die plaaslike reg geleer het wat ook vreemde skepe in die baai geregeer het. [3] [8]
Amptelike personeelveranderinge rondom dié jare onderstreep hoe min benoemde Europeërs die hele masjien gedra het. Die sekretaris J. W. Grevenbroek sou eers in Junie 1694 bedank en as Stellenbosse burger vestig; die onafhanklike fiskaal Simons sou sy pligte in November 1694 aan Johan Blesius oordra en na Batavia vertrek; ds. Leonardus Terwold het nog die Kaapse preekstoel tot sy latere oordrag gehou, met skeepskapelane en ds. Pierre Simond wat geleentheidsdienste gelewer het. In 1693 moes dieselfde dun ruggraat van goewerneur, sekunde, fiskaal, kaptein en predikante Padt se kommando, Oldenland se stadswerke, drie groot skeurbuikrampe, en ’n seerowerbeslaglegging bestuur sonder enige uitbreiding van die konstitusionele raad wat in die laat 1680’s geskep is. [3] [3]
Simpatie vir Klaas en Koopman se opgang — 1693
Ná die Augustus-aanhouding op Robbeneiland het die openbare gevoel in die vrye distrikte nie eenvoudig die raadsnotule gevolg nie. Die kaptein wat eens vee op groot skaal vir die Kompanjie aangekoop en Europeërs in nood bygestaan het, het nog vriende onder burgers gehad wat dié dienste onthou het. Voorspraak namens hom het begin vóór die jaar gesluit het en sou help om sy verwydering van die eiland vroeg in die volgende Januarie te verseker, eers vir mediese behandeling en daarna vir toesighoudende verblyf naby Muizenberg met sommige van sy volgelinge. Die simpatie was persoonlik sowel as polities: vrye huishoudings kon onderskei tussen ’n kaptein wat nie meer nuttig vir die pakhuise was nie en ’n man wat eens tussen Europeërs en binnelandse gevaar gestaan het. [3]
Koopman, intussen, het die buit van die April-nag en die status van Kompanjie-bondgenoot gehou. Toe Klaas gearresteer is, het Koopman Klaas se vrou—dogter van Goukou—saam met ander buit geneem. Vir 1693 was die praktiese gevolg duidelik: amptelike veeruil en binnelandse klagtes sou deur Koopman se kanaal loop, terwyl Klaas onder wag seewaarts gesit het. Goukou, wat nooit tevore die Kaap besoek het nie, het as ’n partygenoot van Klaas na die kasteel gekom toe sy dogter ontbied is; die vrou se voorkeur vir Koopman het dié besondere beroep afgesluit sonder om die ouer balans te herstel. ’n Ruk later, ná Klaas se toesighoudende terugkeer na sy ou kraal, sou die twis hervat, Goukou se dogter van gedagte verander en deur Koopman doodgemaak word, en die vete sou voortloop tot Klaas se dood in Junie 1701. Geen van dié latere volgorde wis die feit uit dat 1693 die jaar was waarin die kasteel met wapens kante gekies het nie. [3]
Ampstafwe met koperkoppe—Kompanjiewapens aan die een kant, die goewerneur se naam vir die nuwe kaptein aan die ander—het onmisbaar gebly wanneer stamme bevestiging van opvolgers gesoek het. Selfs verarmde gemeenskappe het nog na die Europese owerhede gewend vir die skikking van gewigtige geskille. Die jaar se arrestasie van Klaas het getoon hoe ver dié afhanklikheid kon strek: ’n Chainouqua-kaptein kon deur ’n gemengde kommando geneem, in die raadsaal verhoor, en op Robbeneiland aangehou word sonder ’n bevinding van openlike oorlog, slegs om die rus te beveilig soos die regering dit omskryf het. Toegang tot die kasteel het ’n wapen in plaaslike politiek geword; Padt se rit het dié wapen fisies gemaak. [3]
Dieselfde maande het die stadige afkoeling van verhoudinge tussen Simon van der Stel en die vryburgers voortgesit wat Theal vanaf omstreeks 1692 dateer. Vóór dié skarnier het die goewerneur die agting van byna elke Europeër in Suid-Afrika behalwe die Franse immigrante geniet; daarna het koloniste opgemerk dat Constantia en private landgoedbelange meer van sy aandag opgeëis het, en die entoesiastiese taal van vroeëre rekords het plek gemaak vir kouer amptelike uitdrukkings. Daar was nog geen openlike klagtes in 1693 nie, en vir vreemdelinge het alles glad gelyk. Dog die jaar wat burgersimpatie vir ’n gevange Khoikhoi-kaptein gesien het, het ook die goewerneur se persoonlike warmte teenoor vrye huishoudings onder stil spanning gesien—’n ironie wat eers sigbaar word wanneer binnelandse politiek en koloniale gevoel saam gelees word. [3] [8]
Eiendoms- en leenbesittingswerk het nie vir die binnelandse krisis gestaan nie. Baie veeplase is nog op jaarlikse leenlisensie gehou, sonder dominium in die grond dog met ’n reg om die opstal te verkoop; Hugenote-plase langs die Bergrivier het eiendom gebly, met mag om te verkoop of aan erfgename oor te dra. Botha se vlugtelingaantekeninge plaas verskeie Franse huishoudings spesifiek in 1693 in beweging: die chirurg du Plessis het na Europa teruggekeer met sy vrou en twee kinders nadat hy nie ’n bestaan deur beroep en boerdery kon verdien nie; Jacques Labat van Fontenay-le-Comte verskyn op die burgerrolle; Jean Lecheret (Legeret) van Champagne het as vryman in die Agatha gekom en by Drakenstein gevestig; Guillaume Loret van Nantes, gebore 1671, het aangekom en later met Elisabeth Joubert getrou; Estienne Niel van Dauphiné, gebore 1669, was ’n soldaat in die Kompanjie se diens vóór hy as landbouer by Drakenstein gewoon het; en Salomon de Gournay het in dié jaar ’n kind gehad op die Drakenstein-plaas wat later as Salomon se Vallei bekend sou word. John Ovington, wat in 1693 by die Kaap was, het aangeteken dat die Franse die geluk van hulle vervoer en die vreedsame wonings wat hulle gevind het, erken het. Dié aantekeninge maak nie van die jaar ’n tweede groot vlugtelingsvlootjaar nie; hulle toon die eerste Hugenote-golf reeds gewortel terwyl Nederlandse kommandos, Engelse pryse en skeurbuikvloote die kasteel se harder besigheid bepaal het. [8] [3]