Boer History1693 aan die Kaap die Goeie Hoop: Padt se kommando teen Klaas, die Amy en die Goude Buys
Padt se kommando en die gevangeneming van Klaas — April–Augustus 1693
Die binnelandse herrangskikking wat in 1692 begin het, toe kaptein Klaas die Kompanjie se guns verloor het en mededinger Koopman die kasteel se Chainouqua-bondgenoot geword het, breek in 1693 in openlike mag uit. Op die 20ste April bereik ’n dringende hulpversoek die kasteel van Koopman, wat voorgee dat hy op die punt staan om deur Klaas en die Hessequas aangeval te word. Die raad besluit om kaptein Willem Padt met honderd soldate en honderd burgers tot Koopman se bystand te stuur, met opdrag om te probeer om Klaas gevange te neem. [3]
Die kommando, bygestaan deur Koopman se aanhangers, omsingel Klaas se kraal in die nag, neem besit van sy vee, en arresteer hom en twee van sy leiersmanne. Sommige van sy volgelinge wat probeer ontsnap, word deur Koopman se mense doodgemaak. Die vee word na die Kuilen gedryf, waar dit getel en tussen Koopman en die Edele Kompanjie verdeel word. Die slag keer, in ’n enkele nagoperasie, die ouer patroon om waarin Klaas onder die mees getroue tussengangers tussen die nedersetting en die binnelandse stamme gereken is. [3]
Op die 8ste Augustus word die drie gevangenes voor die Politieke Raad gebring. Klaas erken sommige van die aanklagte teen hom, maar probeer ’n bevredigende verklaring van sy optrede gee. Hy ontken dat hy ooit vyandige voornemens teen die Kompanjie gehad het. Die raad erken dat hy nie skuldig was aan enige openlike daad van oorlog nie, en besluit op die 17de Augustus dat, aangesien geen Christelike bloed vergiet is nie, verdere verrigtinge teen die gevangenes gestaak moet word, maar dat Klaas tot beveiliging van die rus op Robbeneiland aangehou moet word. [3]
Die lot van die Hottentot-kaptein wat eens as die mees betroubaarste van sy volk beskou is, en wat baie Europeërs in nood bygestaan het, roep groot simpatie onder vrye huishoudings op. Voorspraak word by die regering namens hom gedoen. Hy sou eers in Januarie 1694 uit aanhouding vrygelaat word, en dan slegs onder voorwaardes wat hom eers naby Muizenberg hou eerder as hom dadelik na sy ou kraal te herstel. Die politieke bord wat deur Padt se rit vasgelê is, duur dus langer as die kalenderjaar van die arrestasie. [3]
Attaqua-inval op vier Hessequa-krale — Maart 1693
Terwyl die Chainouqua-mededinging die kasteel se aandag opeis, hou ander Khoikhoi-gemeenskappe aan om mekaar op dieselfde wyse te vernietig. In Maart 1693 word vier Hessequa-krale deur die Attaquas geplunder. Alle binnelandse gemeenskappe bly ook blootgestel aan roof deur San-groepe. Die Maart-inval is van belang omdat Klaas se mense en die Hessequas in noue vriendskap geleef het, en omdat Klaas as vrou ’n dogter van Goukou gehad het, opperhoof van die Hessequas, wat die koloniste gewoonlik die oude heer genoem het. Enige slag teen Hessequa-kuddes raak dus dieselfde binnelandse netwerk wat Padt se kommando op die punt staan om te konfronteer. [3]
Die voorval hoort by ’n wyer patroon wat reeds rondom die vrye nedersetting sigbaar was. Krale bly yl versprei en word nog van plek tot plek verskuif, behalwe dat hulle nie meer op grond wat deur Europeërs beset is, opgeslaan kon word nie. Stamme was slegs aan Nederlandse reg onderworpe waar Europeërs ook betrokke was. Veerykdom het afgeneem deur stamtwiste, San-rooftogte, en die bereidwilligheid van sommige gemeenskappe om osse vir brandewyn en tabak te ruil. Burgers is onder swaar strawwe verbied om met die Khoikhoi te handel, tog het sommige van die minste fatsoenlike vrye mans ’n omvangryke onwettige ruilhandel teen die plakkate voortgesit. [3]
Vir die Kompanjie lees die Maart-plundering en die April-oproep van Koopman as twee kante van dieselfde onstabiliteit: stamme swak genoeg om deur bure gestroop te word, tog steeds sterk genoeg, wanneer hulle saamstaan, om ’n begunstigde kaptein te bedreig en ’n gemengde soldaat-burger-kolom die veld in te dwing. Die jaar se binnelandse geskiedenis is dus nie slegs die verhaal van een gearresteerde hoofman nie, maar van ’n pastorale landskap waarin Kompanjiesvee, Koopman se kuddes, Hessequa-krale en Attaqua-rowers almal op dieselfde betwiste grond beweeg het. [3]
Oldenland stadsingenieur en skiereilandwerke — 1693
In die dorp word in hierdie fase van goewerneur Simon van der Stel se bewind verskeie verbeterings aangebring. In Januarie 1693 ontvang die plantkundige Oldenland, wat superintendent van die Kompanjie se tuin en landmeter vir die regering was, die bykomende aanstelling as stadsingenieur, met ’n jaarlikse salaris van £6 13s. 10d., deels deur die burgerraad betaal. Hy sou vier jaar later sterf, maar die dubbele kommissie van 1693 toon reeds hoe dun die geskoolde Europese personeel gebly het en hoeveel van die stedelike uitleg nog op een man se opmetings- en tuinkantoor berus het. [3]
In Februarie 1693 word ’n wa-pad oor die nek anderkant Wynberg na Houtbaai voltooi. Die skakel verstewig die skiereiland se interne padnet tussen die Liesbeek–Wynberg-plase en die westelike baai wat lank reeds ’n hout- en buiteposstrand was. Saam met Oldenland se nuwe ingenieursamp toon die Houtbaai-pad dat 1693 nie slegs ’n jaar van binnelandse kommandos en skeepsramp was nie, maar ook van gewone nedersettingswerk onder die dubbele ekonomie van vryburger en Kompanjie. [3]
Eksperimente met aanplantings gaan langs hierdie werke voort. Pogings om olywe te produseer misluk nog in elke geval; hopkultuur is onder proef; en die uitplant van jong eike in verskillende dele van die Kaapse skiereiland word ywerig behartig. Wilde diere gee in die omliggende jare nog moeilikheid—burgersterftes deur luiperd en leeu, vee doodgemaak in sig van die kasteel—maar die materiële program van paaie, eike en stadsingenieurswerk vestig 1693 as ’n werksjaar in Tafelvallei en op die skiereilandnekke sowel as ’n krisisjaar in die binneland. [3]
Die Bantam en skeurbuik aan die weskus — Februarie 1693
Skeurbuik veroorsaak nog vreeslike verwoesting onder seemanne selfs wanneer oortogte tussen Europa en die Kaap dikwels in omtrent negentig dae gemaak is. Op die 8ste Februarie 1693 bereik ’n boot Saldanhabaai met ’n swak bemanning en ’n siek offisier, wat berig dat hulle hul skip, die Bantam, voor anker by Paternosterpunt gelaat het. Op die uitreis het tweehonderd een-en-twintig man aan skeurbuik gesterf, en dié wat nog lewe was te swak om te werk. Hulle het dus anker laat val, en sommige van hulle is in ’n boot weg om hulp te soek. [3]
Die eerste boot slaan om, en van haar bemanning bereik slegs twee man die wal. Daar is geglo dat een van hulle van honger gesterf het, en dat die ander deur wilde diere doodgemaak is. ’n Tweede boot vertrek toe na Saldanhabaai en vind gelukkig ’n groot Indiëvaarder daar voor anker. ’n Groep manne word na die Bantam gestuur, en sy word veilig na Tafelbaai gebring. Die voorval vestig vroeë 1693 as ’n bewys dat die Kaap se waarde as verversingstasie nog in lewens gemeet is wat na Atlantiese en Suid-Atlantiese oortogte gered is, nie slegs in graan en wyn op vryeiendomsplase nie. [3]
Die ou hospitaal wat kommandeur Van Riebeeck digby die strand voor die aardwal-fort Goede Hoop gebou het, was teen hierdie tyd in ’n vervalle toestand en blootgestel aan die volle krag van storms. Op die goewerneur se voorstellings magtig die direkteure ’n groter hospitaal op ’n geskikter plek, op grond tussen die Heerengracht en Bergstraat. Die skeurbuiklandings van 1693 toon reeds waarom ’n huis ontwerp vir vyfhonderd pasiënte sonder opeenhoping, of sewehonderd-en-vyftig in ’n noodgeval, geensins te groot sou wees vir die Kompanjie se vloote teen die einde van die sewentiende eeu nie—druk wat die latere bouprogram van die dekade moes verlig. [3]
Die Goude Buys en die Schoondyk — Mei–November 1693
Op die 4de Mei 1693 seil die Goude Buys van Enkhuizen met honderd-en-negentig siele aan boord. Op die 19de Oktober laat sy anker val aan die kus ongeveer vyftien myl noord van Sint Helenabaai, toe daar nie ’n dosyn van haar bemanning tot werk in staat was nie. Op die 11de November verlaat sewe man die skip om binnelands hulp te soek. Van hulle sterf vyf van honger; een swerf langs die walle van die Bergrivier totdat hy deur sommige Khoikhoi gevind en na die Kompanjie se pos by Saldanhabaai geneem word; en die ander word ná sewe weke se omswerwinge gered. [3]
Toe berig oor die toestand van die skip die Kaap bereik, word ’n jag tot haar bystand gestuur. Slegs een lewende persoon word aan boord gevind, en hy sterf kort daarna. Die Goude Buys het aan die wal gedryf en kon nie losgemaak word nie. Die meeste van haar vrag is gered, en al die klein vaartuie by die Kaap is ’n tyd lank gebruik om dit na Tafelbaai te vervoer. Die wrak word só sowel ’n menslike katastrofe as ’n langdurige kusberging van die Sint Helenabaai-strand tot in die baai se ligter vloot. [3]
Op die 23ste November 1693 kom die Schoondyk van Texel aan met haar hele oorblywende bemanning van honderd-en-twintig man siek. Honderd vier-en-dertig het op die uitreis gesterf. Saam met die Bantam en die Goude Buys maak die Schoondyk van 1693 een van die skerpste skeurbuikjare van Van der Stel se goewerneurskap: honderde dood op see, oorlewendes te swak om te werk, en die nedersetting se bote en hospitaal in deurlopende verligting gedruk. Later landings in die middel-1690’s sou die patroon herhaal, maar die kalenderkonsentrasie van Februarie- en Oktober–November-rampe definieer reeds hierdie jaar se seekant. [3]
Beslaglegging op die brik Amy — 2 Mei 1693
Skeurbuik en wrak was nie die enigste gevare van die see nie. Teen die einde van die sewentiende eeu begin die Indiese Oseaan deur seerowers besoek word, gereed om wanneer geleenthede hom voordoen die kuste te plunder sowel as weerlosse skepe te gryp. Op die 2de Mei 1693 kom ’n klein gewapende brik onder Engelse vlag, met haar grootmas weg, in Saldanhabaai in. Daar lê ’n skip van die Engelse Oos-Indiese Kompanjie in Tafelbaai, en haar offisiere verseker die goewerneur dat die vreemdeling ’n seerower is, en dring terselfdertyd by hom aan om haar in hegtenis te neem. [3]
’n Gewapende vaartuig word daarop na Saldanhabaai gestuur om besonderhede vas te stel. Die brik blyk twee teenstrydige stelle papiere te hê, en toon spore van ’n geveg. Haar meester, George Dew van naam, verklaar dat hy van die Bermudas is, op pad na Madagaskar vir ’n vrag slawe, en dat sy bemanning uit vier-en-twintig man bestaan. Die vaartuig heet die Amy. Die Nederlandse offisiere oordeel dat hulle geregverdig is om haar te gryp, en bring haar na Tafelbaai. Vier-en-twintig uur nadat sy in hul besit is, word sommige manne versteek aan boord gevind, toe haar bemanning ’n totaal van vyf-en-dertig bereik. [3]
Daar was plaaslik geen twyfel oor haar ware aard nie, dus word sy veroordeel en vir gebruik deur die Kaapse regering as pakketskip aangehou. Kaptein Dew en sy manne word as gevangenes na Europa gestuur. Dit blyk egter onmoontlik om wettiglik te bewys dat Dew ’n seerower was, en hy dien toe ’n eis om skadevergoeding teen die Kompanjie in en veroorsaak die direkteure baie moeite en onkoste. Die Amy-saak laat só ’n dubbele merk op 1693: ’n buit by die Kaap se kleinvaartuigsterkte gevoeg, en ’n regsgeding wat die jaar oorskry en die Here Sewentien in Europa bereik. [3]
Skeepvaart, seerowers en die Kaapse ree — 1693
Gedurende die agt jaar 1692–1699 kom vierhonderd vyf-en-dertig skepe in Tafelbaai in, of gemiddeld vier-en-vyftig per jaar. Hiervan behoort tweehonderd drie-en-negentig aan die Kompanjie, honderd-en-dertien is Engels, negentien Deens, en tien Frans. Engelse verkeer sluit Oos-Indiese reise in, private handelaars of interloper, skepe van die nuwe Engelse Oos-Indiese Kompanjie, soms oorlogskepe op konvooidiens, en vaartuie in die Madagaskar-slawehandel wat die Kaap as waterplek gebruik. Die ou Engelse Oos-Indiese Kompanjie se skepe verkies dikwels nog Sint Helena. [3]
Teen daardie volume toon die rampe van 1693 hoe dun die speling gebly het. ’n Baai wat gemengde Nederlandse en buitelandse vloote kon huisves, kon nog Indiëvaarders ontvang wie se bemannings byna heeltemal siek was, ’n vragskip op die weskussand verloor, en ’n vermoedelike seerower in die volgende inham noord gryp. Skeepsbou het sedert die middel van die eeu verander—meer seile, elkeen kleiner, minder hande—maar die gemiddelde Nederlandse Indiëvaarder teen die einde van die eeu tel nog omtrent honderd-en-sewentig man, en Engelse besoekers was as reël kleiner. Verversing, berging en prysreg bly kernwerk van die Kaap langs vrye landbou. [3]
Die seerowersgevaar wat saam met die Amy-beslaglegging opgeteken is, sou later die beroemde kaptein Kidd insluit onder dié wat die Indiese Oseaan besoek het. In 1693 self was die konkrete Kaapse saak Dew se brik: gebreekte grootmas, dubbele papiere, versteekte manne, veroordeling as pakketskip, en ’n skade-eis wat die direkteure nie kon ignoreer nie. Kustveiligheid en prysjurisdiksie sluit só by skeurbuikverligting aan as pligte wat geen hoeveelheid binnelandse vryeiendom-uitbreiding van die kasteel se lessenaar kon wegneem nie. [3]
Simpatie vir Klaas en Koopman se opgang — 1693
Ná die Augustus-aanhouding op Robbeneiland volg die openbare gevoel in die vrye distrikte nie bloot die raadsnotule nie. Die kaptein wat eens op groot skaal vee vir die Kompanjie aangekoop het, en wat Europeërs in nood bygestaan het, het nog vriende onder burgers wat dié dienste onthou het. Voorspraak namens hom begin voor die jaar sluit en sou help om sy verwydering van die eiland vroeg in die volgende Januarie te verseker, eers vir mediese behandeling en daarna vir toesighoudende verblyf naby Muizenberg met sommige van sy volgelinge. [3]
Koopman hou intussen die buit van die April-nag en die status van Kompanjie-bondgenoot. Toe Klaas gearresteer is, het Koopman Klaas se vrou—dogter van Goukou—saam met ander buit geneem. Daardie persoonlike greep bind die Hessequa-verbinding in dieselfde twis en verseker dat Goukou se latere verskynings by die kasteel as partydige dade gelees sou word. Vir 1693 is die praktiese gevolg duidelik: amptelike veeruil en binnelandse klagtes sou deur Koopman se kanaal loop, terwyl Klaas onder wag seewaarts sit. [3]
Ampstawwe met koperskille—Kompanjiewapens aan die een kant, die goewerneur se naam vir die nuwe kaptein aan die ander—bly onontbeerlik wanneer stamme bevestiging van opvolgers soek. Selfs verarmde gemeenskappe wend hulle nog tot die Europese owerhede vir die skikking van gewigtige geskille. Die jaar se arrestasie van Klaas toon hoe ver daardie afhanklikheid kon strek: ’n Chainouqua-kaptein kon deur ’n gemengde kommando geneem, in die raadsaal verhoor, en op Robbeneiland aangehou word sonder ’n bevinding van openlike oorlog, slegs om die rus te beveilig soos die regering dit omskryf het. [3]
Sluiting van 1693 aan die Kaap
Teen die einde van 1693 het die Kaap ’n jaar van binnelandse mag en seewaartse nood deurgemaak. Kaptein Willem Padt se kolom van honderd soldate en honderd burgers het Koopman se April-oproep beantwoord, Klaas en twee leiersmanne by ’n nag-omsingelde kraal gegryp, die vee by die Kuilen verdeel, en gesien hoe die raad Klaas ná verhore in Augustus op Robbeneiland aanhou. In Maart het die Attaquas vier Hessequa-krale geplunder. In Tafelvallei het Oldenland stadsingenieur by sy tuin- en opmetingsamp gevoeg, en ’n wa-pad oor die Wynberg-nek het Houtbaai bereik. Op see het die Bantam se skeurbuik-oorlewendes in Februarie in Saldanha ingewankel; die Goude Buys het byna haar hele geselskap teen November dood of sterwend aan die weskus gelaat; die Schoondyk het in dieselfde maand honderd-en-twintig siekes geland; en die brik Amy, op 2 Mei by Saldanha geneem, is as Kaapse pakketskip veroordeel terwyl George Dew se skade-eis na Europa deurgaan. Dit was die kalenderfeite van ’n jaar wat die Koopman-alliansie afgedwing, Klaas van die vastelandpaaie verwyder, en elke huishouding herinner het dat die nedersetting se lewe nog op vee in die binneland en op gebroke bemannings in die baaien gedraai het. [3]