Boer History1828 aan die Kaap die Goeie Hoop: Bourke, ordonnansie vyftig, Cole, en die Fetcani
Die hooggeregshof en die heemrade weg — 1 Januarie 1828
Majoor-generaal Richard Bourke was nog net luitenant-goewerneur. Hy het Tafelbaai in die oorlogskip Rainbow op die 8ste van Februarie 1826 bereik en die eed op die 5de van Maart afgelê, die dag waarop lord Charles Henry Somerset in die Atlas seil. Somerset het in April 1827 bedank en sou nie terugkom nie. Die handves van geregtigheid, wat op die 24ste van Augustus 1827 die koning se handtekening ontvang het, is geskryf om op die eerste oggend van hierdie jaar in werking te tree. Van 1806 tot toe is die regters aan die Kaap deur die goewerneur aangestel en was hulle na sy goeddunke verwyderbaar; die appèlhof was die goewerneur self. Die sitting het saakgemaak omdat ’n onafhanklike bank, vir die eerste keer sedert die tweede Britse besetting, sake sou hoor wat die kasteel nie kon pak of ontslaan nie, en omdat die rade van landdros en heemrade wat die plattelandse distrikte sedert die Kompanjie geoordeel het, dieselfde dag sou verdwyn. [3] [4]
Op die vasgestelde dag, die 1ste van Januarie, het die nuwe stelsel van administrasie begin. Die hooggeregshof het sy pligte opgeneem. Sir John Wylde het as hoofregter gesit teen 2500 ponde per jaar, met William Menzies, William Westbrooke Burton en George Kekewich as puisne-regters, elk teen 1500 ponde. Mnr. Anthony Oliphant was prokureur-generaal teen 1500 ponde, mnr. Pieter Gerhard Brink balju, mnr. Clerke Burton meester, en mnr. Thomas Henry Bowles registrateur nadat J. F. Jurgens die plek ’n paar weke gehou het. Die hele laer howe is weggevee, en saam met hulle sulke volksverteenwoordiging as wat voorheen bestaan het. Vir die landdroste en heemrade is residensiële landdroste in die plek gestel om die geregtelike pligte te verrig, en siviele kommissarisse om alle ander te verrig. Die name het saakgemaak omdat die handves van 1827 ’n lys en salarisse geskryf het; hierdie oggend het daardie lys gesit, en die drostdyrade nie. [3] [4]
Die kolonie is in twee provinsies verdeel, die westelike en die oostelike genoem — nie as twee regerings met twee rade nie, wat Downing Street op die 14de van Junie 1827 as te duur laat vaar het, maar as ’n kaart vir 7 siviele kommissarisse elk teen 400 ponde per jaar. Die weste het die Kaap, Simonstad, Stellenbosch, Swellendam en Worcester geneem; die ooste Beaufort, Graaff-Reinet, Somerset, Albany, Uitenhage en George. William Macdonald Mackay het die Kaap en Simonstad geneem, Daniel Johannes van Ryneveld Stellenbosch, Harry Rivers Swellendam, Charles Trappes Worcester, Willem Cornelis van Ryneveld Beaufort en Graaff-Reinet, William Bolden Dundas Somerset en Albany, en J. W. van der Riet Uitenhage en George. Vir die ooste het kaptein Andries Stockenstrom as kommissaris-generaal te Uitenhage gesit teen 800 ponde, ’n aanstelling wat tevredenheid by Britte én Hollanders gewek het, en hy is tot ’n sitplek in die raad bevorder. Hy moes ondergeskikte beamptes beheer wanneer ’n verwysing na Kaapstad te stadig sou wees, en onder die goewerneur se voorskrifte die grens dop te hou. Die kaart het saakgemaak omdat die oostelike-provinsie-regering wat in 1825 ontwerp is, laat vaar is, maar die ooste nog ’n man te Uitenhage nodig gehad het wat kon handel voordat ’n brief Tafelbaai bereik. [3] [4]
Residensiële landdroste is teen 300 ponde per jaar benoem, behalwe Stellenbosch en Grahamstad teen 500: J. P. Serrurier na Simonstad, Abraham Faure na Stellenbosch, Christiaan Michiel Lind na Swellendam, Jacobus Johannes le Sueur na Worcester, Jan van Ryneveld na Clanwilliam, William Walter Harding na Beaufort-Wes, Egbertus Bergh na Graaff-Reinet, J. J. Meintjes na Somerset, Thomas Lawson na Grahamstad, Jan Gustaf Aspeling na Uitenhage, Hougham Hudson na Port Elizabeth, en Willem Adriaan Wentzel na George. Hulle kon siviele sake tot 10 ponde verhoor, met appèl na die rondgaande hof bo 2 ponde, en in strafsake tot ’n boete van 5 ponde, ’n maand se gevangenis, of géseling binne die tronk vonnis. Hulle moes twee keer per week hof hou, in Engels. Die kantoor te Port Frances is gesluit. In Kaapstad het Petrus Borchardus Borcherds die nuwe titel van polisie-regter teen 800 ponde geneem, met mag om siviele sake onder 20 ponde te beslis. Distriksinkomste is na die koloniale tesourie oorgeplaas, en die regering het al die verpligtinge van die rade van landdros en heemrade op hom geneem. Selfs die burgersenaat, in bestaan sedert 1796, is afgeskaf, sy inkomste na die tesourie afgewend, en die regering het daarna munisipale pligte in Kaapstad uitgevoer. Kaapstad se plaaslike belastings is van hierdie 1ste van Januarie in die koloniale tesourie betaal. Mnr. David Polley Francis het dieselfde oggend as hawekaptein te Port Elizabeth teen 400 ponde begin. Die landdroste het saakgemaak omdat ’n boer wat ’n geskil na ’n raad van bure geneem het, nou na ’n betaalde beampte gegaan het wat in Engels sit, en omdat die dorp se eie senaat nie meer die belastings gehou het nie. [3] [3] [4]
Van dié wat vooraanstaande rolle gespeel het en nou teruggetrek het, is dr. D. Denyssen die fiskaal eenvoudig sonder ’n pensioen ontslaan, hoewel ná ’n versoek aan burggraaf Goderich ’n klein een goedgekeur is, en kolonel Cuyler, landdros van Uitenhage vir twee-en-twintig jaar, is aanvanklik ’n pensioen geweier op grond daarvan dat hy 32060 akker in besit gekry het, wat as voldoende erkenning beskou is; Bourke het gehou dat hy net soos ander begunstig is maar sy grond openlik gehou het, en uiteindelik is 150 ponde per jaar aan hom toegestaan. Sir John Truter, wat op pensioen afgetree het toe Wylde met die groot seël aangekom het, het saam met Stockenstrom ’n sitplek in die adviesraad ontvang, albei deur die sekretaris van staat bevestig. Goderich het twee amptelike lede van hul sitplekke ontneem en die waarnemende goewerneur opgedra om twee koloniste in hul plek te nomineer. Die raad het toe bestaan uit Wylde, die militêre offisier volgende in rang ná die opperbevelhebber, Joachim Willem Stoll teen 1000 ponde, luitenant-kolonel John Bell teen 2000 ponde, Truter, en Stockenstrom. ’n Paar maande later het die sekretaris van staat die hoofregter van sy sitplek ontneem, en daarna het die raad uit vyf bestaan. Die ampte van ouditeur-generaal en klerk van die raad is in Dudley Montagu Perceval teen 1000 ponde saamgevoeg. Die enigste ander vergoeding vir die volksrade was vrederegter op ’n paar koloniste, met baie min mag daaraan verbonde. Die raad het saakgemaak omdat twee koloniste gesit het waar amptenare gesit het, maar die rade wat die distrikte ’n aandeel in hul eie bestuur gegee het, was weg, en ’n vrederegter was nie ’n heemraad nie. [3] [4]
Engels in die stukke en die Worcester-jurie — Januarie 1828
Hierdie ingrypende veranderinge is byna in stilte deur die koloniste ontvang. Almal het toegegee dat ’n onafhanklike hooggeregshof verkieslik was bo so ’n hof as wat voorheen bestaan het; maar die afskaffing van die rade van heemrade en van die burgersenaat, en veral die vervanging van Nederlands deur Engels in geregtelike verrigtinge, het groot aanstoot gegee. Gehegtheid aan die ou orde kon nie deur ’n mandaat van ’n sekretaris van staat uitgewis word nie. Die verlies van die burgersenaat en van die rade het van die mense ’n aandeel in plaaslike bestuur weggeneem wat hoog waardeer is. Die onafhanklikheid van die hooggeregshof, van die howe van landdros en heemrade, en van die burgersenaat was onder die terme wat die kolonie as versekerd geag het; hul afskaffing hierdie jaar, en die vervanging van Nederlands deur Engels in geregtelike verrigtinge, is onder die willekeurige veranderinge van Britse absolutisme gereken. Daarom het die ou koloniste die veranderinge byna in stilte ontvang, want hulle het geglo dat klagte nutteloos sou wees. Die stilte het saakgemaak omdat dit nie instemming was nie: dit was die oordeel dat ’n memorie in die nuwe taal nie gehoor sou word nie. [3] [4] [7]
Op die 24ste van Januarie is ’n kennisgewing uitgereik dat alle memories of ander stukke aan die regering in Engels geskryf moet wees of van ’n vertaling vergesel moet wees, anders sou hulle aan die stuurders teruggestuur word. ’n Ruk later het Burton die strafsake van die rondgaande hof te Worcester na Kaapstad vir verhoor verwyder, op grond daarvan dat ’n jurie, almal van wie Engels verstaan, nie te Worcester verkrygbaar was nie, hoewel die gevangenes en die getuies net Nederlands gepraat het, en elke woord wat hulle gesê het vir die hof vertaal moes word. Wylde en Kekewich was van oordeel dat dit nie nodig was dat jurielede Engels verstaan nie, tensy andere saam met hulle ingesweer nie Nederlands kon praat nie; maar Burton en Menzies het volgehou dat onkunde van Engels ’n diskwalifikasie onder die terme van die handves was, en het op daardie beginsel gehandel. Die burgers, wat hul uitsluiting uit die juriebank as ’n belediging beskou het, was diep vertoorn. Memories is egter nie ingestuur nie, omdat die koloniste nie gedwing sou word om hulle in Engels te laat skryf nie, en daar min hoop op sukses was al sou hulle dit doen. En nou is die eerste gemor gehoor van ’n kreet wat ’n paar jaar later deur die kolonie weerklink het, en mans en vroue het begin praat van die streke wat deur die Zulu-oorloë verwoes is, of dit nie moontlik sou wees om daar ’n toevlug van Britse gesag te vind nie. Die kennisgewing het saakgemaak omdat ’n boer wat nie in Engels sou versoek nie geen stuk gehad het wat die kasteel sou hou nie, en omdat ’n Nederlandssprekende jurie te Worcester as geen jurie behandel is nie. [3] [7]
Die Engelse Kerk in die kolonie het onder die beheer van die regering gebly. In 1826 is die plattelandse kerkrade toegelaat om hul sake sonder politieke kommissarisse te behartig, en hierdie jaar is dieselfde vryheid tot die kerkraad in Kaapstad uitgebrei. Daardie uitbreiding het saakgemaak omdat die Nederduitse Gereformeerde Kerk in die hoofstad, soos die plattelandse gemeentes twee jaar vroeër, nou kon sit sonder ’n regeringsbeampte aan die tafel, selfs terwyl elke memorie aan die kasteel nog in Engels moes kom. [3] [4]
Wellington, Newlands, en Kampsbaai — Januarie–Julie 1828
In Januarie het die hertog van Wellington Goderich as premier opgevolg, maar mnr. Huskisson het tot Mei by die koloniale kantoor gebly, toe hy deur sir George Murray vervang is. Goderich het besluit om die salarisse van die goewerneur en verskeie hoofde van departemente te verminder. Daarna moes die goewerneur 7000 ponde per jaar ontvang, met die amptelike woning in Kaapstad en ’n toelae van 500 ponde per jaar om vir homself ’n buitehuis te verskaf. Die kollektant van doeane moes 1000 ponde hê, die kontrooleur van doeane 700, en die landmeter-generaal 700. Die amp van landmeter-generaal is met dié van siviele ingenieur en superintendent van werke verenig. Majoor Charles Cornwallis Michell is daartoe aangestel, maar hy het Suid-Afrika eers in 1829 bereik. Die wisseling van seëls het saakgemaak omdat die Kaap nog deur ’n luitenant-goewerneur regeer is, die Beaufort wat die titel gehou het nie sou terugkeer nie, en die koloniale kantoor wat salarisse vasgestel het ná Mei nie meer Goderich s’n was nie. [3]
Voorskrifte is vroeër uitgereik dat die landgoed Groote Post van die hand gesit moes word, en in Oktober 1827 is daardie eiendom in sewe plase verdeel wat by veiling vir sewentien jaar verhuur is. Bevele is nou uitgestuur dat die landgoedere te Newlands en Kampsbaai tot voordeel van die koloniale tesourie van die hand gesit moes word. Die Newlands-landgoed is op die 15de van Maart by veiling verkoop. Dit was vier-en-sestig morgen groot, en ’n huis waarop minstens 30000 ponde bestee is, het daarop gestaan, hoewel die hoofvleuel in puin was. Dit is deur mnr. Willem Izaak Louw vir 3025 ponde gekoop. In Julie, ingevolge dieselfde voorskrifte, is die seewoning te Kampsbaai by veiling verkoop. Die verkopings het saakgemaak omdat die tesourie hierdie jaar nie nog ’n plaas by Groote Post geneem het nie, maar twee huise van ’n Beaufort wat bedank het: Newlands in Maart teen ’n bietjie meer as drieduisend ponde, en die seewoning in Julie, albei vir die koloniale kis geskryf. [3]
In die sake van hof en raad het Bourke bloot op voorskrifte uit Engeland gehandel; daar was maar min beroep op sy eie inisiatief. Op die grens is sy eie hand gevoel. Sy nege-en-veertigste ordonnansie van hierdie jaar het vorige wette herroep wat omgang met die Xhosa verbied het en hulle, nominaal met passe, toegelaat om die kolonie binne te kom vir handel en diens by die koloniste. Hulle het ingestroom met en sonder passe. Van November 1827 was die kavalerie van die Kaapse Korps weg, met geen regiment uit Engeland in sy plek nie, omdat die beoogde aflossing vir Portugal nodig was. Dit het meer militêre diens op die burgers gewerp, wat behalwe hul rantsoene geen betaling ontvang het nie en hul eie perde en gewere verskaf het. Die ordonnansie het saakgemaak omdat ’n luitenant-goewerneur wat nog nie ’n kommando tuis gesien het nie die Vis oopgemaak het vir arbeid en handel net toe die berede kompanieë wat daardie rivier dopgehou het, ontbind is. [4]
In Februarie het sommige van Gaika se mense 192 beeste en perde bemagtig en ’n Khoikhoi-wagter vermoor, en kort daarna is ’n handelaar se wa op pad van Fort Willshire na Grahamstad aangeval en beroof. Dundas en kolonel Henry Somerset, met die sendeling Thompson, het ’n onderhoud met Gaika in die Chumie-berge gekry. Hy het die skuld op Eno gewerp. Toe hulle van aangesig tot aangesig gebring is, het die twee hoofmanne mekaar van leuens beskuldig. Gaika het so ongeduldig geraak dat hy gepraat het van ’n versoek aan die koning om lande in Engeland waar hy vry van sulke lastigheid sou wees. Maqoma het stil in die Kat-land gesit wat hy toegeëien het, terwyl Xhosa in getalle saamgetrek het wat Somerset nodig geag het om dop te hou. Gebrek aan samewerking tussen Somerset en Dundas het geloop sedert Dundas siviele kommissaris geword het: Somerset het om partye boere gevra en is geweier. Dit alles het op die 1ste van Julie geëindig, toe Dundas bedank het en kaptein Duncan Campbell Albany en Somerset geneem het. Die bedanking het saakgemaak omdat die siviele kommissaris wat nie boere aan die kommandant sou verskaf nie, van daardie 1ste Julie vry was om as soldaat te ry wanneer die Fetcani-skrik tot ’n optog verhard het. [4]
Ordonnansie vyftig — 3 April–17 Julie 1828
Die toestand van die Khoikhoi en ander vrye gekleurde inwoners was al ’n tyd lank ’n onderwerp van bespreking in Suid-Afrika en Engeland. Caledon se proklamasie van 1809 het hoofmanskap afgeskaf en passe vereis. Cradock s’n van April 1812 het kinders wat in diens gebore is, en agt jaar lank deur die werkgewers onderhou, as vakleerlinge vir tien jaar gebind. Tussen 1809 en hierdie jaar het daardie bepalings van krag gebly. ’n Khoikhoi wat eers in diens was, kon daar gehou word, en ’n eis vir sy kinders opgewerp; hy kon gearresteer word as hy sonder ’n pas van ’n werkgewer of ’n distriksbeampte reis. Baie wat met die regering verbind was, het begeer dat Khoikhoi en ander vrye gekleurde mense op ’n politieke gelykheid met die Europese koloniste geplaas moes word. Om daardie slawerny te verhelp was een van die eerste probleme wat Stockenstrom hom ná Januarie gestel het, toe hy as kommissaris-generaal gesit het. Die proklamasies het saakgemaak omdat hulle nog die wet was die oggend waarop die heemrade weg is, en omdat Stockenstrom se nuwe amp die gekleurde mense van die oostelike distrikte op sy tafel gesit het. [3] [4] [7]
Op voorskrif van die waarnemende goewerneur het Stockenstrom op die 3de van April ’n memorandum oor hierdie onderwerp aan hom voorgelê. Hy het geoordeel dat die onderskeidings tussen die verskillende klasse vrye inwoners bereken was om die verbetering te belemmer van dié wat as tot die laer stande behorend beskou is. Met besondere verwysing na die Khoikhoi, wat “as geboortes van die Kolonie, en gevolglik, na my oordeel, tot die reg van burgerskap gebore, natuurlik gelyk staan met die Burgers, behalwe die nadele wat die wette wat ek voorstel om te verwyder op hulle lê,” het hy die verbod om vuurwapens te dra, aanspreeklikheid om pligte te verrig waartoe die blankes nie kon neerdaal nie, en die verpligting om passe aan enige persoon van laasgenoemde kleur te toon, genoem. Hy het nie gehuiwer om die uitvaardiging van ’n wet aan te beveel wat elke vrye inwoner in die kolonie in die oog van die wet gelyk plaas, wat die genot van persoonlike vryheid en die sekerheid van sy eiendom betref. Die stuk is gedateer Kaapstad, die 3de van April. Die gevoelens het Bourke se volle goedkeuring ontmoet, en hy het begin om daarop te handel. Hy het Burton versoek om ’n ordonnansie in sy gees op te stel. Die konsep — sedertdien bekend as die vyftigste ordonnansie — is toe voor die raad gelê, en nadat dit die goedkeuring van daardie liggaam ontvang het, is dit op die 17de van Julie uitgevaardig. Die memorandum het saakgemaak omdat ’n kommissaris-generaal wat landdros van Graaff-Reinet was die waarnemende goewerneur gesê het dat Khoikhoi in die kolonie gebore burgers is behalwe die paswet, en omdat Bourke gekies het om daardie oordeel in ’n ordonnansie te skryf voordat ’n nuwe goewerneur aankom. [3] [4]
Dit het die Khoikhoi, San en ander vrye mense van kleur van die werking van die wette oor passe en die vakleerlingskap van kinders onthef, en hulle in alle opsigte polities gelyk met Europeërs geplaas. Daar is vyf-en-twintig artikels, waarvan die groter getal die regulasies behandel waaronder Khoikhoi in diens moes tree en bly. Die tweede en derde artikels was die vernuwings. Artikel II het bepaal dat ná die uitvaardiging van die ordonnansie geen Khoikhoi of ander vrye persoon van kleur wat wettig in die kolonie woon, onderworpe sou wees aan enige verpligte diens waartoe ander van Sy Majesteit se onderdane daarin nie aanspreeklik was nie, nog aan enige hinder, molestasie, boete of gevangenis onder die voorwendsel dat so ’n persoon skuldig was aan swerwery of enige ander misdryf, tensy ná verhoor in behoorlike regsproses. Artikel III het verklaar dat alle skenkings, aankope en oordragte van grond of ander eiendom tot hiertoe aan of deur enige Khoikhoi of ander vrye persoon van kleur gemaak, van volle krag was, en dat dit wettig sou wees vir enige sodanige persoon wat gebore is of aktes van burgerskap verkry het om grond of eiendom by skenking, aankoop of ander wettige middele te verkry en te besit. Terwyl hierdie maatreël deur die plaaslike regering uitgevoer is, het die imperiale owerhede tot ’n soortgelyke besluit gekom. Die artikels het saakgemaak omdat hulle nie ’n plaas aan elke Khoikhoi-huishouding geskenk het nie: hulle het Caledon en Cradock herroep soos daardie proklamasies sedert 1809 en 1812 gestaan het — geen pas as voorwaarde van beweging nie, geen vakleerlingskap van kinders onder die ou proklamasie nie, bevoegdheid om grond te hou, en geen gevangenis vir swerwery behalwe ná verhoor nie. [3] [4] [7]
Hiertoe is hulle beweeg deur ds. dr. John Philip, wat vroeg in 1826 na Engeland gegaan het, en in April van hierdie jaar ’n werk in twee dele uitgegee het getiteld Researches in South Africa, met die oogmerk om te toon dat Khoikhoi en ander gekleurde mense in die kolonie gewoonlik aan die onregverdigste behandeling onderworpe was. Die boek is in Engeland met groot guns ontvang en jare lank as gesaghebbend beskou; in die kolonie is dit as ’n hoog oortrokke stelling ontvang, waaruit baie verklarende besonderhede wat sy skrywer geken het, weggelaat is. Op die 15de van Julie — twee dae voordat die ordonnansie aan die Kaap uitgevaardig is — het mnr. Fowell Buxton die saak voor die laerhuis gebring. Hy het ’n onlangse publikasie — Philip se Researches — tot hul kennis aanbeveel, en voorgestel dat Sy Majesteit nederig versoek word om sodanige voorskrifte na die Kaap te stuur as wat die doeltreffendste aan al die inboorlinge van Suid-Afrika dieselfde vryheid en beskerming sou verseker as wat deur ander vrye mense van daardie kolonie, of hulle Engels of Hollands is, geniet word, en dat die besondere verslae van die kommissarisse oor die toestand van die Khoikhoi en San, tesame met die stukke deur Philip ingegee en die memories van die Londense genootskap, voor die huis gelê word. In hierdie tyd was Wellington premier, nadat Huskisson in Mei vir Murray plek gemaak het. By Murray het Philip groot invloed in sake betreffende Suid-Afrika verkry. Murray het derhalwe met Buxton se mosie saamgestem, wat algemene steun ontvang het en aangeneem is. Op die 2de van Augustus is die resolusie aan die waarnemende goewerneur deurgestuur, terwyl die sekretaris van staat terselfdertyd Sy Majesteit se besondere bevele oorgedra het wat die oorspronklike inboorlinge van die Kaap tot sy aandag aanbeveel. Voordat daardie voorskrifte die Kaap bereik het, is die ordonnansie wat hier op die 17de van Julie gepubliseer is, in Engeland ontvang. Niks kon die saak juister getref het nie. Die laerhuis-stemming het saakgemaak omdat Londen en Kaapstad in dieselfde veertien dae tot dieselfde slotsom gekom het, en omdat ’n sending-superintendent se twee dele twee dae voor Bourke se ordonnansie op die tafel van die huis was. [3] [4]
Agente van die Londense genootskap, en die meeste van die ander sendelinge in Suid-Afrika, het, soos hulle voor hierdie jaar gedoen het, die burgerlike gelykheid van swart en wit bly beklemtoon. Vrylatinge van slawe, wat 245 in 1827 getel het teen 90 in 1826 en 29 in 1825, het 117 in hierdie jaar getel — nog ’n stroom, hoewel nie verlede jaar se vloed onder ordonnansie negentien nie. Die telling het saakgemaak omdat ordonnansie vyftig vrye mense van kleur ontbind het, nie slawe nie: die slaaf wat hierdie jaar papiere geneem het, het dit onder die ouer vrylatingsreëls gedoen, en daar was 117 van hulle. [4] [7]
Chaka se gesantskap en die Fetcani by die Umtata — Mei–Augustus 1828
Op die 4de van Mei is ’n klein skoener van die ooste na die ankerplek te Port Elizabeth sien aankom. Francis, nou hawekaptein, het uitgegaan en passasiers en bemanning aan wal gebring. Onder hulle was agt Zoeloes in velle en kopringe; twee blanke mans in klere van eie maak, voete kaal, pette van wildekatvelle; een dame; en twee mans netjieser geklee. Hulle was van die eerste blanke inwoners van Natal en ’n Zoeloe-gesantskap namens Tshaka — Chaka in die Kaapse briewe. Die skoener Elizabeth and Susan is in Natal uit die wrakstukke van die Mary gebou, drie jaar tevore op die bank verloor, deur mnr. Hatton. Die hoof van die geselskap was luitenant King, met luitenant G. S. Farewell en mev. Farewell, wat net drie maande in Natal was, mnr. N. Isaacs en Hatton. Die klein vaartuig het in April veilig in Algoabaai aangekom; die oogmerk van die gesantskap kon nie eers vasgestel word nie, want die indunas het beweer dat hulle onkundig was van hul hoofman se voornemens, en die regering het geweier om King in die hoedanigheid van Tshaka se gevolmagtigde te ontvang. Die landing het saakgemaak omdat ’n Zoeloe-koning wat die stamme tussen Natal en Pondoland gebreek het, deur ’n Natal-avonturier gevra het of Brittanje daardie werk tot by die Vis sou aanvaar. [3] [4]
Die Zoeloe-hoofmanne, met King as gids, het na Uitenhage na van der Riet gegaan. Tshaka het begeer dat Sotobe na Engeland sou gaan om die koning van Tshaka se vriendelike gesindheid te verseker, en om vas te stel of sy vernietiging van die stamme tussen Pondoland en die Groot-Vis met Britse opvattings strook. Van die stamme tussen sy eie land en die St. John’s het hy voornemens om sonder verwysing na Engeland te handel, maar nadat hy tot by daardie rivier deurgekap het, was hy bereid om twee mane te wag totdat hy nuus uit die kolonie ontvang. Die mindere hoofman Umbosombozo moes so gou moontlik terugkeer om hul veilige aankoms te berig en sodoende mnr. Fynn vry te laat, wat as gyselaar gehou is. Van der Riet het Hudson beveel om huisvesting op regeringkoste te verskaf en die hoofmanne te verbied om Grahamstad of die grens te besoek. Bourke het begeer dat die hele geselskap na Kaapstad moes gaan, maar King wou nie Port Elizabeth verlaat nie, uit vrees om Umbosombozo teen Tshaka se bevele op te hou, en het verder ’n Britse register vir die Elizabeth and Susan geweier op grond daarvan dat sy, in Natal gebou, ’n vreemde vaartuig was, vatbaar vir beslaglegging deur elke vlag. Sake het etlike weke in hierdie stand gebly. Ná ’n verblyf van byna drie maande is die indunas in ’n oorlogskip na Natal teruggestuur, en King het in die skoener gevolg. Die dooiepunt het saakgemaak omdat Tshaka se twee mane verstryk het terwyl Sotobe in Algoabaai gesit het, en omdat ’n skoener uit ’n wrak gebou sonder ’n Britse vlag gelaat is. [3] [4]
Tshaka het nie twee mane gewag nie. Op die 4de van Junie het ds. W. J. Shrewsbury uit Butterworth aan Dundas geskryf dat Tshaka die Umzimvubu oorgesteek het, van daardie stasie af ongeveer 150 myl, naderend met ’n baie talryke mag verdeel in agt kompanieë, elk veronderstel twee of drieduisend, die hele bevolking voor hom in beweging, die hoofman Maxabisa verslaan, die verklaarde oogmerk om Hintsa so vroeg moontlik te bereik. Bourke het die saak voor die raad gebring, wat besluit het dat dit dienstig was om die Xhosa binne hul werklike perke te hou en dat hierdie voorneme aan Tshaka bekend gemaak moes word met die oog om sy beoogde inval af te weer — en as dit nie moontlik was nie, om die Xhosa tot weerstand aan te moedig deur hulle te berig dat hulle in ’n geval van volstrekte noodhulp van die koloniale regering kon verwag. Somerset het sy magte saamgetrek. Dundas het die hele burgermag gewaarsku om gereed te wees. Die Zoeloe-hoofmanne te Port Elizabeth is namens die regering ondervra deur majoor Cloete, bygestaan deur van der Riet en kaptein Evatt. King is nie toegelaat om teenwoordig te wees nie. Op die 4de van Julie het Umbosombozo, twee maande opgehou, met een volgeling ontsnap; hulle is gevang en met opsluiting in Fort Frederick gedreig. ’n Verdere brief van Shrewsbury gedateer die 2de van Julie het berig dat die Fetcani op Sondag die 29ste van Junie Faku volkome verslaan het, wat tot by die Umtata na Hintsa toe teruggetrek het; Tshaka het nou die koppe van Hintsa en Vusani en die perde van die blankes geëis. Die briewe het saakgemaak omdat Kaapstad nog gedink het die verwoester op die Umtata was Tshaka se Zoeloe-leër, en omdat die raad se antwoord was om die Xhosa te hou waar hulle was en hulp net in uiterste nood te beloof. [4]
Omdat Dundas van sy siviele pligte onthef is, was hy vry om in ’n militêre hoedanigheid te handel. Op die 5de van Julie het hy met nege-en-veertig man uitgetrek — sewe-en-dertig Hollandse boere uit die Winterberg en ’n paar Britse setlaars, die enigste geleentheid behalwe ’n tyd van werklike oorlog waarop enige van die setlaars teen inheemse stamme te velde getrek het — elke man sy eie perd en geweer, die enigste steun van die regering ’n paar krale en knope vir ruil. Hulle het by Xhosa-drif op die Vis byeengekom, na Wesleyville, Mount Coke, Komgha en die Kei gery, en teen skemer van die derde dag Butterworth bereik. Ná ’n dag daar, versterk deur ’n groot getal van Hintsa se krygers, het hulle na die Bashee beweeg en hul spens met seekoeivleis aangevul. Dundas met ’n paar Albany-volgelinge, waaronder die Bowker-broers, het verder in Pondoland na Faku se groot plek gery: puin en smeulende oorblyfsels van hutte en veekrale in alle rigtings. Omtrent middernag is hulle deur die krygsgeskreeu van die vyand wakker gemaak wat nie verby nie verbygegaan het; by dagbreek het hulle na die Bashee teruggery. ’n Optog in Tembuland het erger verwoesting getoon — lyke van mans, vroue en kinders nog op die grond. Vusani het 4000 en Fobo 2000 byeengebring. Hierdie mag het na die Umtata beweeg, en in die nag van die 25ste van Julie die vyand se kampvure in die oog gekry. Die rit het saakgemaak omdat nege-en-veertig burgers, nie ’n regiment nie, die eerste koloniale mag oor die Kei hierdie jaar was, en omdat wat hulle by Faku se plek gevind het nie ’n Zoeloe-kamp was nie maar ’n puinhoop. [4]
By dagbreek het Vusani en Fobo hul krygers toegespreek. Toe die magte omtrent honderd tree uitmekaar was, het dit gelyk of daar aan weerskante vrees was om te begin — wat nie gelyk het asof die vyand Tshaka se mense was nie. Vusani het Dundas gevra om te vuur; Dundas wou nie, en het hom gesê om sy eie gevegte te veg, die vyand net omtrent 1500 terwyl sy magte insluitende Hintsa s’n oor 6000 was. Niks het gebeur totdat Vusani weer gesmeek het, bevele gegee is dat die helfte van die manne moes vuur; die hele lot het gevuur. Die Fetcani het dadelik teruggetrek, by ’n nek herstel, en ’n man-teen-man-geveg het skaars ’n kwartier geduur. Die vyand het teruggetrek en die Tembu as besitters van 25000 stuks vee gelaat. Die aanvallende party het een man verloor, die Fetcani tussen sestig en sewentig. Die boere was sewe weke van hul huise af. Die buitgemaakte vee het nie lank by Vusani en Hintsa gebly nie, want die Fetcani het weer afgekom en hulle weggejaag. Hierdie mense was Matiwane se Amangwane — nie Tshaka se Zoeloes nie — ’n oorblyfsel deur Tshaka verstrooi wat gemarsjeer het tot hulle by Mbolompo by die bronne van die Umtata gekom het. Die aksie het saakgemaak omdat die kolonie op ’n vlugtelingvolk gevuur het wat hy vir Tshaka aangesien het, en omdat 25000 beeste op die 26ste van Julie geneem, weer weg was voordat die maand om was. [4]
Kort voor daardie geveg het Dundas depêches na Somerset te Fort Beaufort gestuur om bystand te vra. Met die groter deel van die 55ste Regiment en burgers uit Graaff-Reinet, Somerset, Uitenhage en Albany — geen Britse setlaars nie — getal 531, was Somerset op die 31ste van Julie op die Kei gekamp. Op die 10de van Julie het hy die Xhosa-hoofmanne te Fort Beaufort ondervra en beloftes van steun ontvang; daarna het hulle ’n dubbelsinnige spel gespeel. Gaika is twee keer laat haal en het geweier om hom te ontmoet. Roof onder die nege-en-veertigste ordonnansie het verwoestend geloop terwyl die magte op ’n afstand was; twee soldate van die 55ste wat agtergelaat is om die grens te beskerm, is voorlê en vermoor. Op die Kei het die troepe omtrent drie weke in koue, reën en skaarste gebly. Op die 18de van Augustus het dringende versoeke van Vusani en Hintsa gekom. Op die 22ste het Somerset die Bashee bereik. Hy het beveel dat omtrent 16000 teen skemer op die 26ste van Augustus moes beweeg, tot een in die oggend gemarsjeer, en bo die Umtata halt gehou. By dagbreek het kaptein Aitchison met ’n tolk en twintig oor die rif gegaan om te praat. Geen ag: ’n poging om hulle te omsingel, die tolk se gordel en tuniek afgesny, Aitchison gedwing om te vuur. Somerset het sy manne vorentoe gestuur. Die sogenaamde vriendelike leër het niks gedoen nie, op die kam gebly totdat hulle die gewondes kon vermink. Ná vuur van sesuur tot omtrent half twee is die vyand van alle punte verdryf. Daar was geen ongevalle aan die koloniale kant nie. Somerset het sewe-en-veertig vroue en sewentig kinders van Vusani en Hintsa se volgelinge byeengebring; veldkommandant Durand het ’n lys vir die siviele kommissaris van Albany en Somerset gemaak. Een van die vroue het getoon dat die vyand Matiwane se mense was en nie Tshaka s’n nie. Tshaka, ná sy strooptog op die Pondo, het na die Umzimkulu teruggetrek. In Julie het hy ’n leër ongehinderd tot by die Bashee gestuur; Fynn, met die voorstelling dat die kolonie die Tembu en Xhosa sou beskerm, het hom oorreed om dit terug te roep totdat King se sending bekend kon wees. Die tweede aksie het saakgemaak omdat ’n kolom van 531 en duisende Tembu en Gcaleka Matiwane op die 27ste van Augustus van die Umtata verdryf het, en omdat die vrou wat daar geneem is die vyand eindelik reg genoem het. [3] [4]
Om Sotobe en sy geselskap veilig na Natal terug te kry sonder amptelike erkenning aan die Elizabeth and Susan te gee, het H.M.S. Helicon om Algoabaai gegaan en op die 9de van Augustus seil met ’n paar velle koper, ’n stuk skarlaken brei, ’n paar snuisterye, en medisyne vir Tshaka. Die regering wou geen register aan die skoener gee nie; 10 ponde se goedere is as heeltemal voldoende as geskenk beskou. King het verskil; hy het gesê Tshaka het geskenke ter waarde van 800 ponde met veragting behandel. Die groot hoofman skyn nie baie tevrede met die uitslag te gewees het nie, of veel vertroue in King of Farewell gehad het nie. Die Helicon het saakgemaak omdat Sotobe in ’n koning se skip huis toe gegaan het, nie in die skoener nie, en omdat die geskenk saam met hom 10 ponde was teen die 800 wat King gesê het Tshaka sou verag. [4]
Cole in die Tweed en die Advertiser weer — Julie–September 1828
In Julie is mnr. John Fairbairn in staat gestel om Engeland te verlaat met die versekering dat die pers in die kolonie voortaan vry van die beheer van die goewerneur en raad sou wees. Goderich is in 1827 beweeg maar het so gou die amp ontruim dat die saak omtrent ’n jaar vertraag is. In Oktober is die South African Commercial Advertiser vir die derde keer begin, en die stryd om die vryheid van die pers was ten einde. Die blad het saakgemaak omdat dit donker was sedert die 10de van Mei 1827, en omdat dit weer gedruk het nie by ’n luitenant-goewerneur se lisensie nie maar by ’n versekering uit Londen tuisgedra dat die goewerneur en raad nie langer op die papier sou sit nie. [4]
Op die 7de van September het luitenant-generaal sir Galbraith Lowry Cole in Simonbaai in die oorlogskip Tweed aangekom met sy dame, drie seuns en drie dogters. Twee dae later, op die 9de, het hy die eed van amp afgelê. Hy het van die regering van Mauritius gekom. Tweede seun van Willoughby Cole, eerste graaf van Enniskillen, gebore in Dublin op die 1ste van Mei 1772, het hy sy vernaamste louere in die Skiereilandoorlog as leier van die vierde divisie onder Wellington verdien, en van 1823 Mauritius regeer totdat hy na die Kaap gestuur is. Bourke het die bestuur op die 9de van September oorgegee en op die volgende 7de van November na Engeland geseil, en die nege-en-veertigste en vyftigste ordonnansies as nalatenskap gelaat. Die eed het saakgemaak omdat die kolonie onder ’n luitenant-goewerneur was sedert Somerset op die 5de van Maart 1826 geseil het, en omdat die soldaat wat nou die titel in hoof gehou het ’n oop Vis, ’n Khoikhoi-statuut twee maande oud, en ’n grens nog in die veld geërf het. [3] [4]
Cole het op ’n allerkrisis-tyd aangekom. Somerset met die militêre en burgermag was toe op die Bashee besig om die Fetcani terug te dryf; die Xhosa in hul agterhoede, wat voordeel getrek het uit hul afwesigheid sowel as uit die toegewings van die nege-en-veertigste ordonnansie en die oop grens, het die boere tot ’n byna ongekende mate beroof; die Khoikhoi was in die eerste genot van die voorregte wat die vyftigste ordonnansie hulle skaars twee maande tevore verleen het; en op die noordelike grense het die Griekwas, Korannas en San moeilikheid gegee wat op sigself genoeg was om enige nuwe goewerneur te belas. Byna binne ’n week ná sy aankoms het Cole sy aandag na die Khoikhoi gedraai. Hy het die idee opgevat om hierdie mense te beweeg om swerwende gewoontes te laat vaar deur hulle geleenthede te gee om hulle op gronde binne bereik van sedelike en godsdienstige onderrig en onder beskerming van landdrosamp te vestig — nie soseer sending-inrigtings nie as liggings aan dorpe en gehuggies verbonde waar elke gesin een morgen teen ’n ewigdurende erfpag van een sjieling en ses pennies sou ontvang, tesame met sekere meent-weiregte, die mense veronderstel bereid om vir die boere te werk en sodoende hulself te onderhou. Hierdie maatreël is in ’n brief gedateer die 28ste van September aan Stockenstrom voorgelê. In dieselfde maand het die inwoners van die veldkornetskappe Brakrivier, Tarka en Agter-Sneeuberg die nuwe goewerneur toegespreek en die ontberings en swaar verliese uiteengesit waaraan hulle blootgestel was ten gevolge van die herhaalde eise vir hul dienste op gewapende kommandos, en om verligting gebid. Cole het hulle verseker dat hy nie minder gevoelig was vir hul groot ontberings en verliese as vir die lojale gees en gereedheid waarmee hulle altyd die oproepe beantwoord het nie, en dat dit sy begeerte was, soos dit Bourke s’n was, om die eise vir soortgelyke dienste in die toekoms sover moontlik te beperk. Die brief van die 28ste het saakgemaak omdat ordonnansie vyftig mense ontbind het sonder om hulle grond te gee, en omdat Cole se eerste antwoord een morgen teen agtien pennies langs ’n dorp was, nie nog ’n sendingstasie nie. [4]
Tshaka se dood en die skoener waarop beslag gelê is — September–Desember 1828
Vroeg in September is King te Natal oorlede — ’n natuurlike dood, nogal ’n seldsame voorkoms daar in daardie dae — en binne ’n paar maande is hy deur Hatton, die bouer van die klein vaartuig, gevolg. Tshaka het derhalwe nog ’n gesantskap na die kolonie gestuur onder leiding van mnr. John Cane, een van die Natal-avonturiers wat voorheen ’n werksman op die Somerset-plaas onder dr. Mackrill was. Die geselskap het oorland gereis en Grahamstad op die 8ste van Oktober bereik. Sodra Cole van hul aankoms gehoor het, het hy Aitchison aangestel om die gesante te neem. Hulle is na Kaapstad gelei, waar hulle op die 7de van November aangekom het. Die boodskappe was dat Tshaka ’n geakkrediteerde agent begeer het om hom van die regering se voornemens teenoor die grensstamme te berig; dat hy wou weet of King die vyftig olifantstande wat as geskenk vir koning George gestuur is, afgelewer het — King het net twee afgelewer; en dat hy gevra het om ’n seël met sy naam, seëllak, wynsteensuur en soute, ossesterte en groot honde, en Macassar-olie om te verhinder dat sy hare grys word. Cole het versekeringe van vriendskaplike betrekkinge gestuur, maar ook van die voorneme om die grensstamme in hul gebiede te handhaaf. Aitchison is opgedra om die boodskappers oorland tot by Tshaka se kraal te lei en daardie verre streke dop te hou. Te Fort Beaufort, waar Somerset ’n eskort van twintig berede manne moes verskaf, het nuus aangekom dat Tshaka deur sy broer vermoor is. Aitchison se sending is gekanselleer, en die gesante het te Fort Beaufort gebly totdat hulle by ’n handelaar se terugkeer kon aansluit. Die tweede gesantskap het saakgemaak omdat Cole ’n Natal-avonturier nie as Tshaka se gevolmagtigde sou erken nie, net so min as Bourke, en omdat die eskort gestop het toe die koning wat dit gestuur het al dood was. [3] [4]
Op die 23ste van September is Tshaka te Tukusa vermoor, ’n militêre kraal op die Umvoti, omtrent vyftig myl van die hawe. Die moeder van die hoofman is ’n paar maande tevore oorlede, en soveel is afgemaak omdat hulle nie in sy rou deelgeneem het nie dat selfs die bloedbevlekste van die Zoeloes ontsteld was. Die leër, ná terugkeer van die Bashee, is teen Sotshangana te Delagoabaai gestuur, het groot teenslae ontmoet, en was in nood van dissenterie en honger op die terugtog. Op hierdie tydstip het Dingane en Umthlangana, twee van Tshaka se halfbroers, en Umbopa (Umeopa), sy mees vertroude dienaar, ’n sameswering aangegaan. Tshaka het sit en praat met dienaars toe hulle hom aangeval het. Dingane het die eerste hou geslaan; die dienaar het die doodswond toegedien. Die liggaam is onbedek gelaat; die volgende dag is dit begrawe, die inwoners met skrik getref toe hulle sien dat die hiënas dit nie verslind het nie. Kort daarna het Dingane met eie hand Umthlangana vermoor. Die nuwe koning het aanvanklik belofte van ’n mensliker beleid as sy broer gegee. Die dood het saakgemaak omdat die Zoeloe-mag wat die Natal-stamme gebreek het, en wie se gesantskap nog te Fort Beaufort gesit het, in ’n oggend na ’n halfbroer oorgegaan het wat daarna sy medesamesweerder doodgemaak het. [3] [4]
Aan die begin van Desember het Isaacs en Farewell met sommige ander Natal in die Elizabeth and Susan na Algoabaai gelaat, om die tyding van die veranderde omstandighede na die kolonie te neem sowel as om King se sake te beredder. By die aankoms van die vaartuig te Port Elizabeth het Francis dit in beslag geneem en verkoop. Só, ná die arbeid, sorg en angs waarmee hierdie skoener gebou is, het die eienaars haar verloor en, so skyn dit, nie eers ’n aandeel in die opbrengs van die verkoping gekry nie. Die Europeërs by die hawe is deur Dingane genooi om daar onder sy beskerming vir handelsdoeleindes te bly, en hulle is aanvanklik goed behandel. Die beslaglegging het saakgemaak omdat die skoener uit die Mary gebou nooit ’n Britse register verkry het nie, en omdat die hawekaptein wat haar geneem het self sy eed op dieselfde 1ste van Januarie afgelê het waarop die heemrade weg is. [3] [4]