Boer History1676 aan die Kaap die Goeie Hoop: Bax Geïnstalleer, Kyk-uit Herbou, Breederivier-moorde en die Aanval op Kees
Bax Kom in Simonbaai aan — 1 Januarie 1676
Die kalenderjaar 1676 het oopgegaan met ’n bevelswisseling wat reeds op see was. Die nuwe goewerneur, kommandeur Johan Bax, tweede amptenaar in rang op die eiland Ceylon, is in November 1674 deur die Vergadering van Sewentien aangewys om Isbrand Goske op te volg, maar sonder die bykomende titel van ekstraordinêre raad van Indië. Hy het by Galle in die Voorhout ingeskeep en Simonbaai op die 1ste Januarie 1676 bereik. Twee dae later het hy aan die beraadslagings van die raad aan die Kaap deelgeneem. [3]
Daar was toe geen skepe wat na Europa vertrek het nie, sodat Goske die bestuur van sake behou het totdat die formele installasie met die gewone seremonie kon plaasvind. Deur Januarie en Februarie het die nedersetting dus onder ’n dubbele teenwoordigheid gewerk: die uittredende oorlogsgoewerneur nog in die stoel, en die aangewese opvolger reeds in die raad sittend en besig om die onafgehandelde sake van die kasteel, die vrye plase, Mauritius en die oop oorlog teen die Cochoqua-hoofman Gonnema te leer. Die reëling was prakties eerder as sierlik. Totdat ’n tuiswaartse vloot Goske en sy papiere kon wegneem, het die Kaap ’n enkele verantwoordelike handtekening op bevele en vonnisse nodig gehad. [3]
Bax het ’n residensie geërf waarvan die oorlogsdoel reeds vervaag het. Vrede met Engeland, afgekondig aan die Kaap op die 13de Julie 1674, en die spesiale verdrag van die twee Oos-Indiese Kompanjieë gedateer 18 Maart 1674, het die skerpste vrees vir ’n vyandelike vloot weggevat. Goske is gestuur om die Kaap te hou in ’n oomblik van groot gevaar; daardie tyd was verby, en hy het die direkteure aan hulle verbintenis herinner om hom vroeg te verlig. Die Sewentien se November 1674-aanstelling van Bax was dus én ’n verligting van ’n hoë-rang oorlogsgoewerneur én ’n ligte verlaging van waardigheid aan die Kaapse stoel—Bax sou regeer sonder die bykomende Indiese raadslidskap wat Goske gehou het. [3]
Kommissaris Verburg en die Burgerpetisie — Vroeë 1676
Die tuisvloot wat vroeg in 1676 Tafelbaai aangedoen het, was onder bevel van Nicholas Verburg, wat in die Kompanjie se diens ’n posisie net onder die goewerneur-generaal van die Indië gehou het, en wat by aankoms ’n kommissie van die Indiese owerhede voorgelê het wat hom magtig om die sake van die Kaapse nedersetting te ondersoek en te reël. Goske het, toe hy die Kaapse goewerneurskap aanvaar het, beding dat niemand gedurende sy verblyf hier as kommissaris sou optree nie, maar hy het hartlik ingestem tot ’n ondersoek van die verskillende departemente van die openbare diens en tot die uitreik van instruksies vir die leiding van sy opvolger. Die besoek het min blywende uitwerking op die nedersetting gehad, hetsy die een of die ander kant toe, tog het ’n petisie wat deur die drie burgerraadslede in die naam van die hele liggaam vryburgers aan Verburg voorgelê is, die vryburgers se eie siening van die wette waaronder hulle geleef het, vasgelê. [3]
In daardie petisie het die burgers hulle griewe opgesom en om herstel gevra. Hulle eerste versoek was dat sommige beeste wat van Gonnema geneem en aan hulle geleen is, aan hulle in volle besit gegee mag word. Vervolgens, dat hulle wyn, graan en vrugte aan enigiemand teen die beste verkrygbare prys mag verkoop, teen betaling van sulke belastings as wat billik geag word; dat hulle dieselfde handelsregte in koopware mag geniet as vryburgers in Batavia; dat dié onder hulle wat geen grond gehad het nie, vrye plase by Hottentots-Holland toegewys mag word en van beeste op huur voorsien mag word; en laastens dat, tot gerief van die armes, die prys van rys wat uit die Kompanjie se pakhuise verkoop is, verlaag mag word. [3]
Verburg wou nie die verantwoordelikheid van die versoeke self beslis nie. Hulle is na die direkteure vir oorweging deurgestuur. Met verloop van tyd is die eerste versoek ten volle toegestaan; die tweede, derde en vierde is gedeeltelik toegestaan; en die vyfde is geweier. Die Kompanjie, is beweer, beoog om die invoer van rys so gou moontlik te staak, en om die prys te verlaag sou die verbouing van koring ontmoedig en só een van die belangrikste doelwitte frustreer. Die petisie staan dus as ’n vroeë-1676-vryburgerprogram—volle titel op geleende Cochoqua-beeste, vryer plaaslike verkoop van produkte, Bataviase-styl handelsregte, vrye-grond-uitbreiding na Hottentots-Holland, en goedkoper rys—later beantwoord vanuit Amsterdam eerder as uit Verburg se tydelike kommissie by die baai. [3]
Bax Geïnstalleer en Goske Vertrek — 14 Maart 1676
Op die 14de Maart 1676 is goewerneur Johan Bax, getitel van Herentals, met die gewone seremonie geïnstalleer. Goske se besondere oorlogsopdrag—om die Kaap vir die Nederlande te hou in ’n oomblik van groot gevaar—het met die Engelse vrede van 1674 en die spesiale kompanjie-verdrag van 18 Maart 1674 geëindig. Die direkteure het hom reeds hoog aangelê en gelas dat hy enige amptenaar van laer rang wat as admiraal van ’n vloot na Europa terugkeer, moes vervang. Met skepe eindelik beskikbaar kon die oordrag van die stoel voltooi word en die uittredende goewerneur vir die tuisreis vrygestel word. [3]
Toe Goske Suid-Afrika verlaat het, was die Nederlande nog in oorlog met Frankryk, maar daar is geen vrees vir ’n aanval op die Kaap deur ’n vyandelike vloot gekoester nie. Aandag kon dus van suiwer vestinghaas na die sekuriteit van die vrye plase en na die binnelandse oorlog wat November 1675 by die Tierberg onvoltooid gelaat het, verskuif. Die politieke raad wat Bax geërf het, het nog om sekundus Hendrik Crudop, kaptein Dirk Smient, luitenant Hieronymus Cruse, tesourier Anthonie de Vogel, en hoofverkoper en sekretaris Marthinus van Banchem gesentreer—dieselfde departementshoofde wat onder Goske ’n vroeëre generasie vervang het. [3]
Daardie raad was self die produk van Goske se laaste drie jaar. Die sekundus Albert van Breugel is deur die goewerneur van nalatigheid in sy pligte beskuldig; hoewel die Bataviase owerhede hom van sorgeloosheid vrygespreek het, is hy verwyder, en Crudop, bevorder tot die rang van koopman, het die tweede stoel ingeneem. Die fiskaal De Neyn is in Oktober 1674 na Batavia gegaan. Cruse, die ontdekkingsreisiger wat die 1673- en 1674-kommandos gelei het, het die militêre leer tot luitenant geklim. Ses manne om die tafel het dus die gewone regering tot Bax se installasie gedra: handel en tweede bevel in Crudop, militêre senioriteit in Smient, veldervaring in Cruse, die tesourie in De Vogel, en die verkoopsbank plus die notuleboek in Van Banchem. [3]
Crudop se dubbele gewig—sekundus en, vanaf 1674, eerste president van die Weeskamer—het hom die sentrale burgerlike figuur gemaak wat Bax reeds gesetel gevind het. Die kamer van vyf (twee Kompanjiesbediendes en drie burgers, met burgersekretaris Johannes Pretorius vir sy werk betaal) het reeds jaarlikse rotasie van een bediende en een burger vereis, deur die politieke raad gekies uit ’n dubbele lys wat die kamer self voorgelê het. Cruse, dieselfde offisier wat in Maart 1674 kommandant-generaal van vyftig soldate, vyftig burgers en vierhonderd Khoikhoi was, het as luitenant in die raad gesit terwyl die oop Cochoqua-oorlog nog die soort gekombineerde mag vereis het wat hy geweet het hoe om te organiseer. Die klipkasteel het die setel van regering gebly; die mure van die ou aardfort is afgebreek; Mauritius was ná die Engelse vrede weer ’n dun Kaapse afhanklikheid. [3]
Boerebeskerming: Kyk-uit en Keert-de-Koe Herbou
Die boere by Rondebosch en Wynberg het op beskerming aangedring. Hulle het gevrees dat Gonnema só ’n strooptog teen hulle kon loods soos hy onlangs teen die mense van Schacher en Kuiper by die Tierberg gemaak het. In die oop veld was hulle oortuig dat die hele Cochoqua-gevolg hulle nie sou durf aanval nie, maar hulle vee kon maklik weggevee en hulle huise in ’n skielike nagaanval verbrand word. Daardie vrees was nie abstrak nie: die November 1675-nagaanval op bondgenootkraale het gewys hoe vinnig vee binneland toe gedryf kon word voordat ruiters uit Tafelvallei kon vorm. [3]
Om só ’n ramp te voorkom is die redoutes Kyk-uit en Keert-de-Koe, wat lankal in verval geraak het, nou met klip herbou, en groepe ruiters is daarin gestasioneer om langs die buitenste plase te patrolleer. Die herbou het ’n verdedigingsgeografie herstel wat die vrye nedersetting sedert die eerste Liesbeek-jare geken het: wagwerke op die weirand, berede patrollies tussen die buitenste vrye grond en die bergbenaderings, en ’n waarskuwingslyn kort genoeg dat ’n nagaanval nie hoef te eindig met leë kraale voordat hulp kom nie. Onder Bax is die onvoltooide binnelandse oorlog en die vredestydse plaasgordel dus in dieselfde klip- en perd-begroting saamgebind. [3]
Die redoutes het ook tot ’n langer versperringstelsel behoort. Keert-de-Koe het eens die veehekke op die Liesbeek-benaderings gemerk; Kyk-uit het dieselfde weirand bewaak. Hulle klipherbouing onder Bax was nie ’n nuwe grenslyn anderkant Wynberg nie, maar ’n herstel van poste wat vryburgers nog as die buitenste dop van Rondebosch- en Wynberg-sekuriteit herken het. Met immigrasie deur die onlangse oorlog gesluit, het boergetalle onder Goske eerder af- as toegeneem; die manne wat gebly het, wou klip en perd hê, nie abstrakte beloftes nie, teen die soort nagstrooptog wat pas Schacher en Kuiper getref het. [3] [1]
Drie Burgers by die Breederivier Vermoor
’n Paar dae nadat goewerneur Bax amp aanvaar het, het berig uit Hottentots-Holland die kasteel bereik dat drie burgers by die Breederivier deur Boesmans vermoor is, waar hulle seekoeie geskiet het. Op die getuienis van kaptein Klaas en van ’n Europeër wat die slagting ontvlug het, is hierdie Boesmans as afhanklikes van Gonnema bestempel, en die moord is op sy rekening geplaas. Die raad het die doodslae as deel van die oop Cochoqua-oorlog behandel eerder as as ’n geïsoleerde jagongeluk ver binneland van Tafelvallei. [3]
Latere ondersoek van die geografie en van Khoikhoi–San-verhoudinge maak dit byna seker dat Gonnema niks met die saak te doen kon gehad het nie. Toe die Nederlanders na Suid-Afrika gekom het, het hulle ’n nomadiese pastorale volk aangetref wat in aparte klein gemeenskappe of klans geleef het, groepe waarvan stamme onder swak oppergesag en gereelde interne vetes gevorm het. Oral waar Europeërs later deurgedring het, het hulle ook mense gevind wie se tuistes onder byna ontoeganklike berge was en wat hulle deur die jag en deur roof onderhou het. Dat hierdie bergjagters van ’n ander ras as die veewagters was, is selfs nie deur die sewentiende-eeuse Nederlanders vermoed nie, wat hulle bloot as Khoikhoi-rowers of bandiete beskou het wat alle band afgewerp het. [3]
Khoikhoi-kapteins het sulke mense ||obiqua genoem—rowers en moordenaars—en enige reg van beheer oor Boesmans in hulle omgewing ontken, terwyl hulle soms partye van hulle as verkenners onder ’n wankelrige beskerming gebruik het. Die Europese owerhede het gereeld kapteins opgeroep om banditisme deur “hulle onderdane” te onderdruk; die antwoord was altyd dat die rowers nie hulle onderdane was nie, en dat hulle hulle graag sou uitroei as hulle kon. Die Breederivier-distrik was Hessequa-land, nie Cochoqua-weiveld nie, sodat ’n nagdoodslag van seekoeijagters daar nie noodwendig Gonnema se bevel hoef te gewees het nie. In 1676 het die kasteelrekord egter nog die aanklag op sy rekening geplaas en ’n strafekspedisie op daardie grondslag voorberei. [3]
Cruse se Kommando Keer Leëhande Terug
Die raad het besluit om ’n ekspedisie teen die moordenaars te stuur. ’n Kommando is saamgestel bestaande uit vyftig voet-soldate en drie-en-twintig ruiters, vyftig burgers onder Wouter Mostert, en ’n groot bend Khoikhoi onder die kapteins Klaas, Koopman, Schacher, Kuiper en Sousoa. Die mag is vir drie weke van voorraad voorsien en onder die algemene bevele van luitenant Cruse geplaas—dieselfde offisier wat die 1673- en 1674-kommandos gelei het en wat nog in die politieke raad gesit het. Die samestelling het die gemengde patroon herhaal wat in Maart 1674 naby die Tulbagh-kloof vee geneem het: Kompanjies-soldate, vryburger-ruiters en -voetgangers, en Skiereiland-kapteins gebind aan Kaapse beleid. [3]
Kort ná die vertrek is ’n vreemdeling wat as spioen beskou is, gegryp en gedwing om as gids op te tree. Hy het die ekspedisie slegs na verlate kraale gelei, en is aan kaptein Klaas oorgegee, wat hom doodgemaak het. Die Boesmans self kon nie gevind word nie. Ná ’n vermoeiende mars is die kommando na die kasteel teruggekeer sonder om enigiets uitgerig te hê. Die leë terugkeer het die Breederivier-moorde in die veld ongewreek gelaat, die bondgenootskapteins slegs deur die dood van die gedwonge gids “gebloed”, en die raad nog sonder ’n gevangene of ’n kraal waarop die rekening wat ’n paar dae ná Bax se installasie oopgemaak is, afgesluit kon word. [3]
Operasioneel het die leë mars ook die perke van naoorlogse arbeid en intelligensie gewys. Kasteelhaas het ná Julie 1674 verslap; geen groot personeel is doelbewus vir die mure aan die Kaap aangehou nie; immigrasie het gestop. Manne genoeg kon nog vir drie weke byeengebring word—vyftig voet, drie-en-twintig perd, vyftig burgers, en die vyf kapteins se gevolg—maar ’n gids wat slegs verlate terreine geken het, kon daardie kolom nie in ’n vangs omskep nie. Die patroon het die November 1675-agtervolging anderkant Vier-en-twintig-riviere herhaal: ruiters het op ’n kreet geantwoord, die prooi het kontak verbreek, en die residensie het met proses eerder as buit teruggekeer. [3]
Kaptein Jacob as Spioen en die Suikerberge-mars
Ses maande ná die leë Breederivier-ekspedisie het ’n klein kaptein wat die Nederlanders Jacob genoem het, met ’n klein vaartuig van ’n vryburger uit Saldanhabaai omgekom en sy dienste aangebied om Gonnema te soek. Onder voorwendsel van vee aankoop is hierdie man as spioen uitgestuur, en hy het teruggekeer met die inligting dat die vyand in die Suikerberge slegs ’n dagmars anderkant die Bergrivier gelêer het. Agter het die Namaquas en die Chariguriquas gelê, erfvande van die Cochoquas, sodat ontsnapping in daardie rigting—volgens Jacob se voorstelling—onmoontlik sou wees. [3]
’n Groot kommando is saamgestel en, onder Jacob se leiding, uit die Kaap vertrek in die verwagting om Gonnema te verras en swaar te straf. Die ekspedisie het slegs snags gemarsjeer en elke voorsorg getref om ontdekking te vermy, maar op een of ander wyse het die vyand van sy nadering bewus geword en betyds ontsnap. In sy hoofdoel gefnuik, het die mag nog kruit, bondgenote en ’n gids gehou wat die weskusweivelde geken het. Die oorlog met Gonnema, wat vier jaar lank die land versteur gehou het, is nie deur die nagmars beëindig nie; die Cochoqua-hoofman het vry gebly, soos ná die Tierberg-agtervolging van November 1675 en ná Cruse se Maart 1674-beslaglegging van agthonderd beeste en vierduisend skape naby die Tulbagh-kloof. [3]
Die mislukte Suikerberge-verrassing was dus die derde groot veldteleurstelling van die oop oorlog se latere fase: vee kon geneem word wanneer ’n laer gevind is, en bondgenote kon onder ’n Europese kommandant-generaal gemarsjeer word, maar Gonnema se persoon en hoofkuddes het herhaaldelik betyds kontak verbreek. Jacob se verslag het ’n valstrik beloof—Namaqua- en Chariguriqua-vyande wat die binnelandse uitgang blokkeer—tog het die Cochoqua nog die nagtelike nadering ontsnap. Die kolom het nie leëhande in die berge opgelos nie; dit het weswaarts gedraai na ’n ouer rekening by Saldanhabaai. [3]
Aanval op Kaptein Kees by Saldanhabaai
Teen Gonnema gefnuik, het die kommando ’n omweg na Saldanhabaai gemaak en kaptein Kees aangeval, wat die Kompanjie se pos daar drie jaar vroeër vernietig het. Verskeie van sy volgelinge is doodgemaak, en sy hele vee—eenhonderd vyf-en-sestig horingsbeeste en dertig skape—is buitgemaak. Die buit was só klein dat die Khoikhoi-bondgenote vir hulle getrouheid beloon is met geskenke van sulke artikels as wat hulle die meeste begeer het uit die Kompanjie se pakhuise eerder as deur ’n ryk verdeling van kuddes. Die slag het ’n ou weskusrekening vereffen selfs terwyl dit versuim het om die Cochoqua-oorlog te sluit. [3]
Dit was die laaste ekspedisie wat tydens die oorlog met Gonnema uitgestuur is vóór die vredesvoelers van die volgende jaar. Op die 8ste Junie 1677 sou Kuiper en ’n ander klein kaptein by die kasteel verskyn met boodskappers van Gonnema wat vra of vrede gevestig kon word; daardie voelers, en die verdragvoorwaardes van laat Junie 1677, het anderkant die kalenderjaar gelê. Deur die res van 1676 het die patroon gestaan soos sedert 1673: gemengde kommandos kon vee gryp wanneer hulle ’n laer of ’n mindere kaptein vind, Skiereiland-bondgenote kon uit die pakhuise betaal word wanneer die kuddes dun was, en Gonnema self kon nog betyds kontak verbreek. [3]
Die redoutes by Kyk-uit en Keert-de-Koe, die leë Breederivier-mars, die mislukte Suikerberge-verrassing, en die Saldanha-beslaglegging van Kees se 165 beeste en 30 skape merk saam die militêre jaar onder Bax—aktief, duur in organisasie, en nog kort van ’n Cochoqua-onderwerping. Klaas, Koopman, Schacher, Kuiper en Sousoa het weer met Cruse en Mostert gemarsjeer; die Kompanjie se pakhuise het getrouheid betaal wanneer buit dit nie kon doen nie. Toe vryburgers uit die herboude klipposte langs die buitenste plase uitkyk, het hulle nog ’n binnelandse oorlog in die gesig gestaar waarvan die hoofman vry gebly het anderkant die Bergrivier en die Suikerberge. [3]
Huwelikshof Ingestel — 1676
In 1676 is ’n huwelikshof aan die Kaap ingestel. Dit het uit vier kommissarisse bestaan, twee Kompanjiesbediendes en twee burgers. Die helfte van die lede het jaarliks uitgetree, en hulle plekke is deur verkiesing van die politieke raad uit ’n dubbele lys wat die hof self verskaf het, aangevul. Voor hierdie kommissarisse moes alle persone wat wou trou verskyn, om te toon dat geen wettige beletsel bestaan nie. [3]
Solank die grens slegs ’n paar myl ver was, was dit vir niemand ’n las nie. Die hof het huweliksdisipline in dieselfde raad-toesig burgerlike masjinerie gevou wat reeds weesboedels, armesfondse en konsistorie-nominasies hanteer het. Vir ’n nedersetting waarvan die vrye bevolking nog op die Skiereiland saamgetrek het en waarvan Kompanjiesbediendes deur skepe en buiteposte geroteer het, het ’n staande toets op beletsels meer as afstand saak gemaak: bigamie, onvoltooide dienstermyne en betwiste vorige bande kon almal voor die vier kommissarisse in Tafelvallei na vore kom. Met latere koloniale uitbreiding sou dieselfde verpligting om te verskyn as drukkend ervaar word; in 1676 was dit nog ’n Skiereiland-instelling. [3]
Die hof se samestelling het doelbewus ander gemengde rade van die middel-1670’s weerspieël. Soos die Weeskamer wat onder Crudop in 1674 ingestel is—twee Kompanjiesbediendes en drie burgers, met jaarlikse rotasie uit ’n dubbele lys—het die huwelikskommissarisse gelykop tussen diens en vrye status verdeel en hulleself onder politieke-raad-verkiesing hernu eerder as onder suiwer konsistoriebeheer. Huweliksreg aan die Kaap het dus langs weeskrediet en kerknominasie as sake gesit wat die politieke raad nie geheel aan die preekstoel of private kontrak sou oorlaat nie. [3]
Slawe uit Madagaskar en Ceylon
Die slawebevolking is in hierdie tyd aansienlik vermeerder deur invoere uit Madagaskar en Ceylon. Die meeste van hierdie slawe was mans, maar daar was ’n paar vroue en kinders onder hulle. Die kinders is skool toe gestuur, maar daar is besluit om hulle nie te doop totdat hulle ouers in die Christendom onderrig is nie, wanneer almal gelyktydig gedoop kon word. ’n Persoon is aangestel om oggend- en aandgebede voor te dra, wat die volwassenes moes herhaal. [3]
Sommige van die slimste seuns is uitgesoek en by meester-ambagsmanne geplaas om ambagte te leer, sodat hulle nuttiger kon word. Die prys wat die Kompanjie aan die burgers vir ’n volwasse slaaf gevra het, was gelyk aan ses pond sterling, skaars die koste van invoer, en dit kon betaal word in sewe en ’n half muid koring elk van 160 Amsterdamse pond. Arbeidsvraag op vrye plase, in die Kompanjietuin, en op kasteelwerke het dus ’n geprysde aanbod ontmoet wat deur Kompanjiepakhuise eerder as deur oop private invoer geloop het—’n reëling wat die fiskale hand op sowel die liggame as die graan wat daarvoor betaal het, gehou het. [3]
Die doopvertraging en die skool-en-gebed-regime het by dieselfde Gereformeerde dissipline gepas wat die raad en konsistorie in Desember 1674 en deur ds. Rudolphus Meerland se pastoraat ná Adrianus de Voocht se vertrek na Batavia op die 12de Februarie 1674 herbevestig het. Slawekinders moes nie apart van onderrigte ouers na die doopvont gejaag word nie; volwassenes moes oggend- en aandgebede hoor en herhaal; uitgesoekte seuns moes ambagte onder vrye meesters leer. Die Madagaskar- en Ceylon-invoere van Bax se eerste jaar het dus die arbeidsmag verdik terwyl nuwe aankomelinge in die nedersetting se bestaande godsdienstige en ambagskanale gebind is eerder as buite kerk én werkswinkel gelaat is. [3]
Abraham van Riebeeck se Besoek — Mid-November 1676
Volgens sy eie dagboek is Abraham van Riebeeck—derde seun van Jan en Maria, gebore aan die Kaap op 18 Oktober 1653—as koopman deur die Kamer van Enkhuizen aanvaar en het hy op 18 Julie 1676 uit die Nederlande uitgevaar. Hy het die Kaap as kind saam met sy broer Lambertus op die Parel op 20 Maart 1660 verlaat, is in Rotterdam geskool volgens die plan wat sy ouers neergelê het, het saam met Lambertus op 25 Maart 1673 doktorate in die regte in Den Haag behaal, en het nou Kompanjiesdiens in die Ooste gesoek om naby sy vader te wees. Mid-November het die uitgaande skip De Vrijheyt die berge van die Kaap gesien. [2]
Toe dié aan boord op 17 November die baie berge van die Kaap gewaar het, het Abraham sy geboorteplek met lewendige belangstelling bekyk. Die dag ná aankoms het goewerneur Johan Bax van Herentals die geselskap genooi om in die kasteel te eet. Ná die maaltyd het hulle in die tuin gewandel wat sy vader aangelê het. Abraham het opgemerk dat die tuin nou groter was as dié wat Jan van Riebeeck geplant het, met vrugtebome uit die Nederlande en medisinale plante in oorvloed. Bessieë wou nie goed gedy nie, maar die sitrusbome het pragtig gelyk en die olyfboom het swaar gedra. Dwarsdeur die middel het ’n breë pad geloop; die klapperpalme wat weerskante geplant is, wou nie vat nie, en die piesangs het slegs blare sonder vrugte gewys. Lourierbome drie keer so hoog soos ’n man het die tuin teen vallende winde beskut. Met dieselfde tuinier se aandag wat sy vader getoon het, het Abraham beskryf wat hy sien. [2]
Die volgende dag, 19 November, het hulle weer by die goewerneur se tafel geëet en ná die maaltyd deur die tuine en op in die kloof gewandel. Nuuskierigheid het hulle na die kruin van Tafelberg geneem; wolk en digte mis het die uitsig bederf, en die wind het gedreig om klip los te maak wat hulle kon verpletter. Terug tussen die kasteel en die ou fort het Abraham klipwerk noukeurig opgeteken: blokke so groot soos ’n kerk op die hange van Leeukop met kruit in kleiner stukke gebreek, waarvan drie of vier deur ossewaens met ses osse na die kasteel gesleep is. Die klippe het selde gepas; gapings is met kleiner rots gevul en die geheel gemessel. Vryburgers het dieselfde boumateriaal gebruik, en tussen die ou en nuwe forte het soveel huise gestaan dat dit al soos ’n dorpie gelyk het. [2]
Die mure van die ou fort was verdwyn, maar die goewerneurshuis het nog gestaan. Daar het Bax gewoon, en agter die saal van die ou kerk is ’n lang koel eetkamer gebou met ’n mooi uitsig op Tafelberg. Teen die einde van die eerste week het Abraham opgemerk dat die “speelddae” verby was en dat die mense moes werk; senior koopman Jacob de Werelt moes na minerale ondersoek doen, en Abraham het saam met hom gegaan om sy geboorteplek beter te ken. Ná ’n preek deur die vlootpredikant het De Werelt, die skipper en Abraham weer by die goewerneur se tafel geëet. Die volgende dag het hulle die skuur en Rondebosch besigtig, die manne te perd, die vroue in ’n oop koets en in die goewerneur se geslote koets; tente is vir die middagete opgeslaan, en die middag is met tee verfris. [2]
Abraham het ook agter die Leeukop gekyk, waar hy Khoikhoi ontmoet het wat gebroke Nederlands gepraat het en met hulle oor hulle godsdiens gepraat het. Hy het saam met die burgerraadslede na die myn wat na Houtbaai toe lê gery en die plaaswerf van burgerraadslid Mostert beskryf. Van die Kaapse wyn wat Mostert hom laat proe het, het hy geskryf dat die kleur met Franse wyne ooreengekom het, tog was die smaak ’n bietjie van venkel—waarmee hulle die vate skoonmaak—en was dit nie baie sterk nie maar sag, alhoewel baie gebruik dit die volgende dag ’n draai in die kop kon gee. Op Saterdagaand, 28 November, het hy ’n vertoning geniet deur Bax se swart rentmeester op die harp en ’n ander jong slaaf op die luit; die rentmeester het veral in lopies en voorspele uitgeblink. By die afskeidsmaaltyd het die twee slawe weer gespeel, begelei deur ’n soldaat op die viool; ná die ete is tee en confyte bedien en daar is gedans. Later het Bax, sy vrou en sy seuntjie saam met die reisigers na die steiger gegaan vir ’n afskeidsglasie. Die volgende dag is die ankers gelig, en op 9 Desember het die Kaapse berge uit die sig verdwyn. [2]
Nedersetting onder Bax deur die Res van 1676
Deur die res van die jaar het die Europese gemeenskap onder die nuwe goewerneur geleef met die ou departementshoofde nog in plek. Die klipkasteel het die setel van regering en die onvoltooide werk van sy mure en benaderings gebly; vryburgers se huise het reeds die grond tussen die verdwene aardfort en die nuwe messelwerk verdik; die vrye plase by Rondebosch en Wynberg het agter herboude redoutes en berede patrollies gesit; Hottentots-Holland het nog binnelandse alarme na Tafelvallei gerapporteer. Frankryk het ’n vyand van die Nederlande op see gebly, maar die Kaap het nie meer sy hele arbeidsbegroting om die vrees vir ’n Engelse of Franse vloot in die baai georganiseer nie. [3] [2]
Burgerlike masjinerie het langs die militêre jaar verdik. Die huwelikshof van vier kommissarisse het by die Weeskamer en die toesig-konsistorie aangesluit as staande rade onder politieke-raad-verkiesing. Madagaskar- en Ceylon-slawe het die arbeidspoel teen ’n vaste Kompanjieprys betaalbaar in koring vergroot. Verburg se vroeë-jaar-ondersoek het vryburgers se eise oor geleende beeste, produkverkoop, Bataviase handelsregte, Hottentots-Holland-vrye gronde en rys deurgestuur; die direkteure sou mettertyd antwoord, die veeversoek ten volle toestaan, die middelversoeke gedeeltelik, en goedkoper rys weier sodat koringverbouing nie ly nie. Meerland het in die preekstoel gebly deur die pastorale kontinuïteit wat begin het toe De Voocht in Februarie 1674 vertrek het. [3]
Die binnelandse oorlog, daarenteen, is nie gesluit nie. Gonnema is nie in die Suikerberge gevang nie; Kees is by Saldanhabaai gestroop; die Breederivier-doodslae het slegs verlate kraale en ’n dooie gids opgelewer. Bondgenootskapteins Klaas, Koopman, Schacher, Kuiper en Sousoa het weer met Cruse en Mostert gemarsjeer; pakhuisgeskenke het getrouheid betaal toe Kees se 165 beeste en 30 skape nie sou strek nie. Vredesboodskappers van Gonnema sou die kasteel eers in Junie 1677 bereik. Toe 1676 geëindig het, het Bax die stoel gehou wat van Herentals in Maart verleen het, Crudop het sekundus gebly, Abraham van Riebeeck se mid-November-besoek het reeds ’n stigtersseun se oë oor ’n vergrote tuin en ’n kasteel nog in aanbou gedra, en die Cochoqua-hoofman was nog anderkant ’n vaste vrede. [3] [2]