Boer History1676 aan die Kaap die Goeie Hoop: Bax Geïnstalleer, Kyk-uit Herbou, Breederivier-moorde en die Aanval op Kees
Bax Kom in Simonbaai aan — 1 Januarie 1676
Die kalenderjaar 1676 het begin met ’n bevelswisseling wat reeds op see was. Die nuwe goewerneur, kommandeur Johan Bax, tweede amptenaar in rang op die eiland Ceylon, is in November 1674 deur die Vergadering van Sewentien aangewys om Isbrand Goske op te volg, maar sonder die bykomende titel van ekstraordinêre raad van Indië. Hy het by Galle in die Voorhout ingeskeep en Simonbaai op die 1ste Januarie 1676 bereik. Twee dae later het hy aan die beraadslagings van die raad aan die Kaap deelgeneem. [3]
Daar was toe geen skepe wat na Europa vertrek het nie, sodat Goske die bestuur van sake behou het totdat die formele installasie met die gewone seremonie kon plaasvind. Deur Januarie en Februarie het die nedersetting dus onder ’n dubbele teenwoordigheid gewerk: die uittredende oorlogsgoewerneur nog in die stoel, en die aangewese opvolger reeds in die raad sittend en besig om die onafgehandelde sake van die kasteel, die vrye plase, Mauritius en die oop oorlog teen die Cochoqua-hoofman Gonnema te leer. Die reëling was prakties eerder as sierlik. Totdat ’n tuiswaartse vloot Goske en sy papiere kon wegneem, het die Kaap ’n enkele verantwoordelike handtekening op bevele en vonnisse nodig gehad. [3]
Bax Geïnstalleer en Goske Vertrek — 14 Maart 1676
Op die 14de Maart 1676 is goewerneur Johan Bax, getitel van Herentals, met die gewone seremonie geïnstalleer. Goske se besondere oorlogsopdrag—om die Kaap vir die Nederlande te hou in ’n oomblik van groot gevaar—het met die Engelse vrede van 1674 en die spesiale kompanjie-verdrag van 18 Maart 1674 geëindig. Die direkteure het hom reeds hoog aangelê en gelas dat hy enige amptenaar van laer rang wat as admiraal van ’n vloot na Europa terugkeer, moes vervang. Met skepe eindelik beskikbaar kon die oordrag van die stoel voltooi word en die uittredende goewerneur vir die tuisreis vrygestel word. [3]
Toe Goske Suid-Afrika verlaat het, was die Nederlande nog in oorlog met Frankryk, maar daar is geen vrees vir ’n aanval op die Kaap deur ’n vyandelike vloot gekoester nie. Aandag kon dus van suiwer vestinghaas na die sekuriteit van die vrye plase en na die binnelandse oorlog wat November 1675 by die Tierberg onvoltooid gelaat het, verskuif. Die politieke raad wat Bax geërf het, het nog om sekundus Hendrik Crudop, kaptein Dirk Smient, luitenant Hieronymus Cruse, tesourier Anthonie de Vogel, en hoofverkoper en sekretaris Marthinus van Banchem gesentreer—dieselfde departementshoofde wat onder Goske ’n vroeëre generasie vervang het. [3]
Boerebeskerming: Kyk-uit en Keert-de-Koe Herbou
Die boere by Rondebosch en Wynberg het op beskerming aangedring. Hulle het gevrees dat Gonnema só ’n strooptog teen hulle kon loods soos hy onlangs teen die mense van Schacher en Kuiper by die Tierberg gemaak het. In die oop veld was hulle oortuig dat die hele Cochoqua-gevolg hulle nie sou durf aanval nie, maar hulle vee kon maklik weggevee en hulle huise in ’n skielike nagaanval verbrand word. Daardie vrees was nie abstrak nie: die November 1675-nagaanval op bondgenootkraale het gewys hoe vinnig vee binneland toe gedryf kon word voordat ruiters uit Tafelvallei kon vorm. [3]
Om só ’n ramp te voorkom is die redoutes Kyk-uit en Keert-de-Koe, wat lankal in verval geraak het, nou met klip herbou, en groepe ruiters is daarin gestasioneer om langs die buitenste plase te patrolleer. Die herbou het ’n verdedigingsgeografie herstel wat die vrye nedersetting sedert die eerste Liesbeek-jare geken het: wagwerke op die weirand, berede patrollies tussen die buitenste vrye grond en die bergbenaderings, en ’n waarskuwingslyn kort genoeg dat ’n nagaanval nie hoef te eindig met leë kraale voordat hulp kom nie. Onder Bax is die onvoltooide binnelandse oorlog en die vredestydse plaasgordel dus in dieselfde klip- en perd-begroting saamgebind. [3]
Drie Burgers by die Breederivier Vermoor
’n Paar dae nadat goewerneur Bax die amp aanvaar het, het berig uit Hottentots-Holland die kasteel bereik dat drie burgers deur Bosjesmans by die Breederivier vermoor is, waar hulle seekoeie geskiet het. Op grond van die getuienis van kaptein Klaas en van ’n Europeër wat aan die slagting ontkom het, is hierdie Bosjesmans as afhanklikes van Gonnema bestempel, en is die moord as ’n aanklag teen sy rekening geplaas. Die raad het die doodslae as deel van die oop Cochoqua-oorlog behandel eerder as as ’n geïsoleerde jagongeluk ver binneland van Tafelvallei. [3]
Later ondersoek van die geografie en van Khoikhoi–San-verhoudinge maak dit byna seker dat Gonnema niks met die saak te doen kon gehad het nie. Die Nederlanders van die sewentiende eeu het San-bergjagters nog nie as ’n volk apart van Khoikhoi-veewagters onderskei nie; hulle het hulle gewoonlik as rowers of bendes geklassifiseer wat alle bande afgewerp het. Khoikhoi-kapteins het sulke mense ||obiqua—rowers en moordenaars—genoem en enige reg van beheer oor Bosjesmans in hulle omgewing ontken, terwyl hulle soms groepe van hulle as verkenners onder ’n wankelrige beskerming gebruik het. Die Breederivier-streek was Hessequa-land, nie Cochoqua-weiding nie, sodat ’n nagdoodmaak van seekoeijagters daar nie Gonnema se bevel hoef te gewees het nie. In 1676 het die kasteelrekord die aanklag egter nog teen sy rekening geplaas en ’n strafekspedisie op daardie grondslag voorberei. [3]
Cruse se Kommando Keer Leëhande Terug
Die raad het besluit om ’n ekspedisie teen die daders te stuur. ’n Kommando is saamgestel uit vyftig voet soldate en drie-en-twintig ruiters, vyftig burgers onder Wouter Mostert, en ’n groot bendes Khoikhoi onder die kapteins Klaas, Koopman, Schacher, Kuiper en Sousoa. Die mag is vir drie weke voorsien en onder die algemene bevele van luitenant Cruse geplaas—dieselfde offisier wat die 1673- en 1674-kommandos gelei het en nog in die politieke raad gesit het. Die samestelling het die gemengde patroon herhaal wat in Maart 1674 naby die Tulbagh-kloof vee geneem het: Kompanjie-soldate, vryburger-perd en -voet, en Skiereiland-kapteins gebonde aan Kaapse beleid. [3]
Kort ná die vertrek is ’n vreemdeling wat as spioen beskou is, gegryp en gedwing om as gids op te tree. Hy het die ekspedisie slegs na verlate kraale gelei, en is aan kaptein Klaas oorgegee, wat hom doodgemaak het. Die Bosjesmans self kon nie gevind word nie. Ná ’n vermoeiende mars het die kommando na die kasteel teruggekeer sonder om enigiets te bereik. Die leë terugkeer het die Breederivier-moorde in die veld ongewreek gelaat, die bondgenootkapteins slegs met die dood van die gedwonge gids “bloedig” gemaak, en die raad nog sonder ’n gevangene of ’n kraal waarop die rekening wat ’n paar dae ná Bax se installasie oopgemaak is, afgesluit kon word. [3]
Kaptein Jacob as Spioen en die Suikerberge-mars
Ses maande ná die leë Breede-ekspedisie het ’n klein kaptein wat die Nederlanders Jacob genoem het, uit Saldanhabaai in ’n klein vaartuig van ’n vryburger omgekom en sy dienste aangebied om Gonnema te soek. Onder die voorwendsel van veekoop is hierdie man as spioen uitgestuur, en hy het teruggekeer met inligting dat die vyand in die Suikerberge slegs ’n dagmars anderkant die Bergrivier gekamp het. Agter hulle het die Namakwas en die Chariguriquas, erfvande van die Cochoquas, gelê, sodat ontvlugting in daardie rigting—volgens Jacob—onmoontlik sou wees. [3]
’n Groot kommando is saamgestel en het onder Jacob se leiding die Kaap verlaat in die verwagting om Gonnema te verras en swaar te straf. Die ekspedisie het slegs snags gemarsjeer en elke voorsorg getref om ontdekking te vermy, maar op een of ander wyse het die vyand van sy nadering bewus geword en betyds ontvlug. In sy hoofdoel verydel, het die mag nog kruit, bondgenote en ’n gids gehou wat die weskusweivelde geken het. Die oorlog teen Gonnema, wat vier jaar lank die land versteur het, is nie deur die nagmars beëindig nie; die Cochoqua-hoofman het vry gebly, soos ná die Tierberg-agtervolging van November 1675. [3]
Aanval op Kaptein Kees by Saldanhabaai
Verydel teen Gonnema, het die kommando ’n omweg na Saldanhabaai gemaak en kaptein Kees aangeval, wat drie jaar tevore die Kompanjie se pos daar vernietig het. Verskeie van sy volgelinge is doodgemaak, en sy hele veestapel—een honderd vyf-en-sestig horingsbeeste en dertig skape—is buitgemaak. Die buit was so klein dat die Khoikhoi-bondgenote vir hulle trou beloon is met geskenke van sulke artikels as wat hulle die meeste uit die Kompanjie se store begeer het eerder as met ’n ryk verdeling van kuddes. Die slag het ’n ou weskus-rekening vereffen selfs terwyl dit versuim het om die Cochoqua-oorlog te sluit. [3]
Dit was die laaste ekspedisie wat tydens die oorlog teen Gonnema uitgestuur is vóór die vredesvoelers van die volgende jaar. Deur die res van 1676 het die patroon gestaan soos sedert 1673: gemengde kommandos kon vee gryp wanneer hulle ’n kamp of ’n mindere kaptein vind, Skiereiland-bondgenote kon uit die store betaal word wanneer die kuddes dun was, en Gonnema self kon nog betyds kontak verbreek. Die redoutes by Kyk-uit en Keert-de-Koe, die leë Breede-mars, die mislukte Suikerberge-verrassing en die Saldanha-buit van Kees se 165 beeste en 30 skape merk saam die militêre jaar onder Bax—aktief, duur in organisasie, en nog kort van ’n Cochoqua-onderwerping. [3]
Huwelikshof Ingestel — 1676
In 1676 is ’n huwelikshof aan die Kaap ingestel. Dit het uit vier kommissarisse bestaan, twee dienaars van die Kompanjie en twee burgers. Die helfte van die lede het jaarliks uitgetree, en hulle plekke is deur verkiesing van die politieke raad uit ’n dubbele lys wat die hof self voorsien het, aangevul. Voor hierdie kommissarisse moes alle persone wat wou trou verskyn, ten einde te toon dat geen wettige beletsel bestaan het nie. [3]
Solank die grens slegs ’n paar myl ver was, was dit vir niemand ’n ontbering nie. Die hof het huweliksdissipline ingevou in dieselfde raads-toesig burgerlike masjinerie wat reeds weesboedels, armefondse en konsistorie-nominasies hanteer het. Vir ’n nedersetting wie se vrye bevolking nog op die Skiereiland saamgetrek was en wie se Kompanjie-dienaars deur skepe en buiteposte geroteer het, het ’n vaste toets op beletsels meer as afstand getel: bigamie, onvoltooide diensterme en betwiste vroeëre bande kon alles voor die vier kommissarisse in Tafelvallei na vore kom. [3]
Slawe uit Madagaskar en Ceylon
Die slawebevolking is in hierdie tyd aansienlik vergroot deur invoere uit Madagaskar en Ceylon. Die meeste van hierdie slawe was mans, maar daar was ’n paar vroue en kinders onder hulle. Die kinders is skool toe gestuur, maar daar is besluit om hulle nie te doop voordat hulle ouers in die Christendom onderrig is nie, sodat almal tegelyk gedoop kon word. Iemand is aangestel om oggend en aand gebede voor te dra, wat die volwassenes moes herhaal. [3]
Sommige van die slimste seuns is uitgesoek en by meester-ambagsmanne geplaas om ambagte te leer, sodat hulle nuttiger kon word. Die prys wat die Kompanjie aan die burgers vir ’n volwasse slaaf gevra het, was gelyk aan ses pond sterling, skaars die koste van invoer, en dit kon betaal word in sewe en ’n half muid koring elk van 160 Amsterdamse pond. Arbeidsvraag op vrye plase, in die Kompanjietuin en op kasteelwerke het dus ’n geprysde aanbod ontmoet wat deur Kompanjiestore eerder as deur oop private invoer geloop het—’n reëling wat die fiskale hand op sowel die liggame as die graan wat daarvoor betaal het, gehou het. [3]
Abraham van Riebeeck se Besoek — Mid-November 1676
In mid-November het die uitgaande skip De Vrijheyt die berge van die Kaap gewaar. Onder die opvarendes was Abraham van Riebeeck, seun van die eerste kommandeur, uiteindelik op pad na Batavia en reeds in die Nederlande geskool volgens die plan wat sy ouers jare tevore neergelê het. Die dag ná aankoms het goewerneur Johan Bax van Herentals die geselskap genooi om in die kasteel te eet. Ná die maaltyd het hulle in die tuin wat sy vader aangelê het, gestap—Abraham het opgemerk dat die tuin nou groter was as dié wat Jan van Riebeeck geplant het, met vrugtebome uit die Nederlande en geneeskragtige plante in oorvloed. [2]
Die besoek het voortgegaan in die gewone gasvryheid van ’n verversingstasie onder ’n nuwe goewerneur. Ná ’n preek van die vlootpredikant het senior offisiere en Abraham weer aan die goewerneur se tafel geëet. Die volgende dag het hulle die skuur en Rondebosch besigtig, die mans te perd, die vroue in ’n oop koets en in die goewerneur se toe koets; tente is opgeslaan vir die middagete, en die middag is met tee verfris. Abraham het ook agter die Leeukop gaan kyk, waar hy Khoikhoi ontmoet het wat Nederlands gepraat het. Die episode het vir een van die nedersetting se stigtingsgesin ’n Kaap vasgelê wat reeds in tuinskaal en kasteelsetel sedert 1662 verander was, dog nog herkenbaar in sy uitritte na Rondebosch en sy gemengde tafel van amptenare en passasiers. [2]
Nedersetting onder Bax deur die Res van 1676
Deur die res van die jaar het die Europese gemeenskap onder die nuwe goewerneur geleef met die ou departementshoofde nog in plek. Die klipkasteel het die setel van regering en die onvoltooide werk van sy mure en benaderings gebly; die vrye plase by Rondebosch en Wynberg het agter herboude redoutes en berede patrollies gesit; Hottentots-Holland het nog binnelandse alarms na Tafelvallei gerapporteer. Frankryk het ’n seevyand van die Nederlande gebly, maar die Kaap het nie meer sy hele arbeidsbegroting om die vrees vir ’n Engelse of Franse vloot in die baai georganiseer nie. [3]
Die binnelandse oorlog, daarenteen, was nie gesluit nie. Gonnema is nie in die Suikerberge gevang nie; Kees is by Saldanhabaai gestroop; die Breederivier-doodslae het slegs verlate kraale en ’n dooie gids opgelewer. Bondgenootkapteins Klaas, Koopman, Schacher, Kuiper en Sousoa het weer met Cruse en Mostert gemarsjeer; die huwelikshof en die Madagaskar–Ceylon-slawe-invoere het die burgerlike en arbeidsmasjinerie van ’n nedersetting verdik wat sy grens nog in ’n paar myl Skiereiland-weiding gemeet het. Toe 1676 geëindig het, het Bax die stoel gehou wat van Herentals in Maart verleen het, Crudop was nog sekundus, en die Cochoqua-hoofman was nog anderkant ’n vaste vrede. [3]