Boer History1802 aan die Kaap die Goeie Hoop: Amiens, Tjaart van der Walt, en De Mist in die Kasteel
Papiergeld — 1 Januarie 1802
Generaal-majoor Francis Dundas het as waarnemende goewerneur gesit sedert die 20ste van April 1801, toe Sir George Yonge teruggeroep is. Die Kaap het nog in papier betaal: munt het saam met die leër en die vloot gegaan, en die magasynte in die dorp het nog nie genoeg koring gehou nie. Op die 1ste van Januarie 1802 het Dundas die papiersirkulasie met 56000 pond vermeerder. 20000 het by die kapitaal van die leenbank gekom, die rente om die strate van Kaapstad in orde te hou. 20000 is aan ’n komitee voorgeskiet om koring teen hongersnood in die dorp in te lê. 16000 het na dieselfde komitee vir rys gegaan. Die verdeling het saak gemaak omdat dit hongersnoodpapier was, nie plaaspapier nie: twee van die drie somme was kos, en die derde was die strate van ’n dorp wat nog ’n garnisoen en ’n reede moes voed. [3]
Die koring- en rysnote het teen ’n oes gesit wat die dorp nog nie gevoed het nie. William Duckitt het op die 20ste van September 1800 geland om te toon dat Engelse vaardigheid, nie net reën nie, van die kolonie ’n graanland kon maak. Sy modelplaas by Klapmuts het nog niks bo gewone Kaapse bewerking opgelewer nie, en het meer gekos. Teen hierdie jaar het meer as 8000 pond aan daardie plaas gegaan sonder opbrengs. In nóg 1801 nóg 1802 is genoeg kos vir die mense daar in diens verbou. Twee of drie van die Van Reenens het die Engelse manier probeer; die res het teruggehou. Hulle het Duckitt gesê dat as God reën stuur die grond net gekrap hoef te word, en as min reën val die hoogste kultuur nutteloos sou wees. Hul houtploë het amper niks gekos bo arbeid nie; syne was duur. [3]
Die eksperiment het misluk behalwe dat Engelse ploë in beperkte gebruik gekom het op grond wat lank onder bewerking was. Wat op die Januarie-papier berus het, was nie ’n nuwe landboubeleid nie. Dit het getoon dat, in ’n tweede swak seisoen, die Kaap nog brood en rys met note gekoop het, terwyl Klapmuts nog nie sy eie hande kon voed nie. Die besetting wat Dundas as waarnemende goewerneur gehou het, was in Europa op papier al getimetr om te eindig; die dorp moes nog eet tot wie ook al volgende die kasteel inneem. [3]
Roodewal — 13 Februarie 1802
Tjaart van der Walt was die Swellendam-kommandant wat in 1801 teen Maynier geskryf het. Laat daardie jaar is 200 Swellendam-burgers onder hom opgeroep om gesteelde beeste terug te kry en plunderaars te straf wat nie na die Zwartkops-lokasie wou terugtrek nie, beveel op die 27ste van November 1801. Die lokasie moes vlugteling- Khoikhoi uit Graaff-Reinet onder die sendeling Vanderkemp haal. Die oproep was ’n toets of die ooste nog op ’n burgerroep sou antwoord. In plaas van tweehonderd het slegs agt-en-tagtig op die vasgestelde tyd verskyn, en ses hiervan het dadelik gedeserteer. Nadat hy sestien man gelaat het om ’n kamp by Winterhoek te bewaak, het Van der Walt met die oorblywende ses-en-sestig na Roodewal oorkant die Sondags opgeruk, waar die Khoikhoi tussen die Sondags en die Boesmans gekraal was. [3] [4]
Op die 13de van Februarie 1802 het hy ’n kraal van die bende aangeval. In die bestorming het sy enigste seun ’n dodelike wond ontvang terwyl hy gehelp het om die verowerde vee te neem. Die jongman was een-en-twintig. Die sterwende se gedagtes het na sy huis en na die vrou gegaan wat gou sy weduwee sou wees. Die kommandant het hom gesê om troos te neem dat God vir haar sou sorg, toe ’n kort gebed gedoen en met die geveg aangegaan. Die aanvallers is verslaan. 12 vuurslotte, 200 horingsbeeste en 5 perde is geneem. Die getalle was klein teen wat die grens verloor het. Die koste vir Van der Walt was dit nie. [3] [4]
Ná die geveg het Van der Walt probeer na sy kamp terugkeer, maar die Sondags was te vol om oor te steek. Op sy oewer is hy op sy beurt aangeval deur dieselfde mense, nou onder Klaas Stuurman. Vir ’n dag en ’n half het hy op die verdediging gestaan. Drie Khoikhoi is dood. Stuurman het toe vrede voorgestel: die boere gee die beeste en gewere van die 13de terug, en die Khoikhoi hou op om te swerf en te plunder. Van der Walt het ingestem. Alles is afgegee. ’n Uur later het hulle hom weer aangeval. Teen daardie tyd was die rivier deurwaadbaar. Die burgers was te min om die veld te hou. Hulle het na Winterhoek teruggekeer en een man op die pad verloor. Op die 23ste is die klein mag ontbind. Die Februarie-poging het misluk op getalle, op ’n oorstroomde rivier, en op ’n wapenstilstand wat nie gehou het nie. [3] [4]
Die hele kolonie was nou in alarm. Daar is gevrees dat die Khoikhoi-soldate in Britse soldy — die pandoere — sou deserteer en by hul landgenote aansluit. Enige klein voorval was genoeg vir paniek. Gekombineerde Khoikhoi en Xhosa was weer teen die kolonie. Wat op die 13de van Februarie berus het, was nie die tweehonderd beeste nie. Dit was die bewys dat agt-en-tagtig man die ooste nie kon toemaak nie, en dat Kaapstad nou sy eie Khoikhoi-korps gevrees het net soos die Sondags-ruigtes. [3] [4]
Bethelsdorp — Maart 1802
Op die 27ste van November 1801 is opdragte aan landdros Bresler gegee om ’n tydelike lokasie naby Algoabaai te kies, waar Johannes Theodosius Vanderkemp sendingwerk onder soveel Khoikhoi as wat sou vestig kon doen. Vanderkemp was ’n Nederlandse geneesheer, in 1748 in Rotterdam gebore, wat Kaapstad op 31 Maart 1799 bereik het en ná die mislukking van sy sending na Gaika se land by Graaff-Reinet gesit het. Die regering het onderneem om rys en ander voorrade te stuur tot tuine opgelewer het, en saadkoring en implemente te verskaf. Die bevel was die brief van 11 Februarie 1801 in grond omgesit: haal die vlugteling-Khoikhoi uit die dorp, voed hulle ’n seisoen, en gee die sendeling ’n eie plek. Bresler het die plaas gekies wat eens deur Theunis Botha op die Zwartkops okkupeer is — tussen die leenplekke van Thomas Ignatius Ferreira en die weduwee Scheepers, dit is tussen later Cradock Place naby Port Elizabeth en Uitenhage. Botha was nog in die tronk van die Van Jaarsveld-saak; die plaas was leeg. Die hele strook van die kus tot later Uitenhage was toe drie plase. Die lokasie, kort daarna Bethelsdorp genoem, is ongeveer vier myl van later Redhouse. [3] [4]
In Maart 1802 het ’n gemengde gevolg van etlike honderde Khoikhoi Graaff-Reinet onder Vanderkemp en Read gelaat, en ná ’n reis van meer as 160 myl die Zwartkops-toekenning bereik. Die groter aantal mans het op die mars gedeserteer, sodat die bevolking by aankoms hoofsaaklik vroue en kinders was. Vanderkemp het op die 11de van Februarie 1801 aan Dundas die reëls geskryf waarop hy die inrigting wou bestuur: die kennis van Christus en ware vroomheid eerste, deur onderrig en voorbeeld onder Khoikhoi en ander heidene wat in ’n gereelde gemeenskap opgeneem word; tydelike geluk tweede; en Paulus se reël dat as iemand nie wil werk nie, hy ook nie moet eet nie, die mense in nuttige werk soos omstandighede toelaat. Die brief het in Maart saak gemaak omdat dit nou ’n plek was, nie ’n voorstel nie: die leë Botha-plaas het ’n sendeling en ’n oorblyfsel van ’n gevolg gehad. [3] [4]
Hy het daardie reëls moeilik gevind om af te dwing. Sommige van die mense het by tye tydelike werk by die boere gesoek. Ander het verkies om in die bosse te lê en van wortels in die veld te lewe eerder as om die dissipline van ’n gevestigde lewe te aanvaar. Ledigheid, in sy eie verslag, was die algemeenste euwel onder hulle, en dit het hulle aan gebrek blootgestel. Onstabiele huwelike het verdere wanorde gebring. Die swerfbendes wat nog beeste gelig het, was tevrede om te swerf en te lig. Die stasie wat die ooste in tuine moes trek, het die Sondags-ruigtes nie leeggemaak nie. [4]
In Maart en April het die regering weer probeer om die Khoikhoi wat nog swerf te beweeg om by die Zwartkops-lokasie te vestig. Dundas wou hê die land moet ordelik genoeg lyk vir ’n oordrag met krediet aan die Britse owerhede: op die 15de van Desember 1801 het die Kaap verneem dat voorlopige vredesartikels, op 1 Oktober in Londen geteken, die herstel van die kolonie aan die Nederlande — toe die Bataafse Republiek — bepaal het. Die Maart- en April-pogings het misluk. Die lokasie het vroue en kinders en ’n sendeling gehad. Dit het nie die kapteins gehad wat nog op die Sondags gesit het nie. Pogings is toe aangewend om ’n burgermag bymekaar te kry. [3]
Von Manger, Hesse, en die Roodezand-paniek — Januarie–April 1802
Kerkposte het verskuif terwyl die besetting op Europese nuus gewag het. Von Manger is in Januarie van Swellendam na Kaapstad verskuif, om ’n dorpspreekstoel te vul wat ná vroeër sterftes dun gelaat is; Ballot het hom in April by Swellendam opgevolg. In Februarie het ds. Hesse uit Engeland aangekom met die permanente aanstelling tot die Lutherse preekstoel, nadat Johan Haas van Februarie 1799 as waarnemende predikant gesit het, nadat hy in ’n Deense skip aangeland het. ’n Predikant van die Kerk van Engeland was in Kaapstad as kapelaan by die troepe gestasioneer, maar daar was geen gemeente buiten militêr nie, hoewel sommige regeringsbeamptes en etlike kooplui die dienste bygewoon het. Die Lutherse stoel was nou ’n vaste aanstelling, nie ’n stopgat van ’n verbygaande Deen nie. Die Engelse kapel het ’n garnisoensdiens gebly. [3]
Op die 18de van April, terwyl ds. Vos sy afskeidspreek in die kerk by Roodezand gepreek het voor ’n gehoor waarin sowat 500 man was — hy was op die punt om na Europa te gaan — het ’n kreet dat Khoikhoi in sig is die gebou leeggemaak. Vensters is oopgebreek in die stormloop om uit te kom. Die Khoikhoi was ’n kompagnie pandoere wat gestuur is om die distrik te patrolleer. Dit was nie bereken om iemand te kalmeer nie. Vos was een van die warmste aanhangers van die Engelse regering; hy het in 1801 van ’n pastorale toer geskryf om Maynier te laat terugroep. Sy afskeid het in ’n kerk gesit wat nou ’n Britse Khoikhoi-patrollie as ’n vyand in sig behandel het. [3]
Die paniek het saak gemaak omdat dit nie ’n grensplaas was nie. Roodezand was ’n westelike gemeente, en vyfhonderd man het van hul eie kant se patrollie gehardloop. Ná Roodewal het Kaapstad se vrees dat Khoikhoi-soldate sou deserteer die kerkdeur bereik. Die besetting het daardie pandoere nog vir die ooste nodig gehad. Die gemeente het die sig van hulle nie meer vertrou nie. [3]
Vrede van Amiens — 27 Maart 1802
Die ou Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie was weg. Op die 1ste van Maart 1796 is die vergadering van sewentien vervang deur ’n komitee vir die Oos-Indiese handel en besittings; dit is weer in 1800 opgevolg deur ’n raad vir die Asiatiese besittings en inrigtings. Op die 8ste van Maart 1802 het die state-generaal besluit dat die uitvoerende en wetgewende gesag van die kolonie toevertrou moet word aan ’n goewerneur en ’n raad van vier lede, van wie minstens een van geboorte of lang verblyf ’n kolonist moes wees. Die goewerneur moes ook opperbevelhebber van die troepe wees. Sy salaris sou 4166 pond 13 sjielings 4 pence per jaar wees, en dié van elke raadslid 833 pond 6 sjielings 8 pence. Die hooggeregshof moes onafhanklik van die uitvoerende en wetgewende gesag wees: ’n president en ses lede, almal regsgeleerd en onverbonde aan partye in die kolonie, ’n sekretaris, en ’n prokureur-generaal om openbare vervolgings te voer. Den Haag het ’n kolonie geskryf, nie ’n verversingstasie onder Java nie. [3] [9]
Handel tussen die kolonie en die besittings van die Bataafse Republiek oral moes onbeperk wees, behalwe dat vir inkomstes doeane van drie persent op die waarde van handelsartikels gehef sou word. Die kolonie sou nie aan beheer uit Java onderworpe wees nie, maar ’n direkte afhanklikheid van die Nederlande. Met hierdie algemene beginsels as grondslag is die taak om ’n regeerplan op te stel toevertrou aan Jacob Abraham de Mist, ’n advokaat van hoë aansien en lid van daardie Asiatiese raad. Toesig uit Batavia is afgeskaf. Van hierdie oomblik af moes die halfwegstasie as ’n eie kolonie onder Den Haag staan. Die plan het saak gemaak omdat wie ook al die kasteel inneem nie meer aan ’n goewerneur-generaal op Java sou antwoord nie. [3] [9]
Die finale vredesvoorwaardes is op die 27ste van Maart 1802 by Amiens geteken, en het die oorlog tussen Groot-Brittanje en Frankryk met Spanje en die Bataafse Republiek beëindig. Die sesde artikel het die Kaap die Goeie Hoop in volle soewereiniteit aan die Bataafse Republiek gelaat soos dit voor die oorlog was. Skepe van elke beskrywing van die ander kontrakterende partye sou die reg hê om daar in te loop en sulke voorrade te koop as hulle nodig het, sonder om ander doeane te betaal as dié waaraan die skepe van die Bataafse Republiek onderworpe was. Ceylon, deur ’n Britse vlootekspedisie geneem, is as Britse kolonie op daardie voorwaarde gehou. Herstel moes binne drie maande ná bekragtiging plaasvind. Dundas is beveel om die Nedersetting van die Kaap die Goeie Hoop met die vestingwerke daarvan oor te lewer aan so iemand as wat gemagtig sou wees om dit namens die Bataafse Republiek te ontvang. Wat op artikel ses berus het, was die stoel self: die besetting wat in September 1795 begin het, was nou op ’n horlosie, en Ceylon was die Britse prys wat die Kaap teruggeebaar gemaak het. [3] [4] [7] [9]
Die dokument wat De Mist opgestel het, het soveel bevrediging gegee dat hy op die 1ste van April as kommissaris-generaal aangestel is om die kolonie van die Engelse te ontvang, die Nederlandse amptenare te installeer, en sulke regulasies te maak as hy nodig ag. Luitenant-generaal Jan Willem Janssens is as goewerneur aangestel. Hy is op die 12de van Oktober 1762 in Nijmegen gebore, seun van Johannes Jacobus Janssens, kaptein van die Van Aylva-regiment, en Adriana van Rees; het op twaalf as kadet by die leër aangesluit; was majoor op ses-en-twintig en luitenant-kolonel in die veldtog teen die Franse in 1793, toe hy ernstig gewond is en na militêre administrasie oorgeskakel het. Tussen 1797 en 1800 het hy as kommissaris vir die Franse troepe in diens van die Bataafse Republiek gedien; in Maart 1800 is hy as sekretaris-generaal van die oorlogsdepartement aangestel, ’n pos gelyk in militêre terme aan generaal-majoor. De Mist het aan hom geskryf, toe die Kaapse aanstelling ’n bui van twyfel bring, om moed te hou: sy talente en beproefde lojaliteit maak hom by uitstek geskik vir die amp. Drie kommissarisse — A. Muller, R. de Klerk Dibbetz, en J. F. Benay — is beveel om na die kolonie te gaan en reëlings te tref vir die ontvangs van die troepe bestem vir ’n garnisoen. Amiens het nie stabiel gelyk nie. Dáárom is ’n soldaat-administrateur genoem om as goewerneur te sit wanneer die kommissaris-generaal se werk aan die Kaap klaar is. [3] [9]
Tot die einde van 1802 was die gemiddelde invoere van goedere van alle soorte in waarde 253927 pond per jaar, en van slawe 44950. Die gemiddelde uitvoere het slegs 15047 beloop. Daar was dus ’n handelsbalans teen die kolonie van 283830 per jaar, gedek in munt wat hoofsaaklik deur die militêre en vlootdepartemente die land ingekom het. Die inkomste in die tydperk 1797 tot 1802 was gemiddeld 73518 pond per jaar, die riksdaalder gereken teen sy nominale vier Engelse sjielings. Van 1796 tot 1802 is meer slawe ingevoer as in enige tydperk van gelyke lengte tevore. Met ’n leë tesourie; ’n gebied waarvan ’n baie groot deel minder produktief en minder aantreklik gelyk het as baie ander Britse koloniale besittings; met ’n ontevrede blanke bevolking, onder wie republikeinse simpatie geensins uitgesterf het nie; en met die vooruitsig van ’n duur oorlog op die Vis, het die Suid-Afrikaanse nedersetting toe nie vir die regeerders van Brittanje so ’n wenslike verkryging gelyk nie as toe Sluysken geteken het. Die Kaap het waardevol gebly as ’n mariene buitepos op die oseaanroete na Indië. Om vrede te kry moes die onderhandelaars aan weerskante gee en neem, en Holland het terugontvang wat haar eie gebied was. [3] [7]
Junie-kommando — 1802
In Junie 1802 het die kommissie van luitenant-kolonel Dickens en mnre. Acheson Maxwell en Clement Matthiessen Maynier van al die aanklagte teen hom vrygespreek, en besluit dat hy hom by elke geleentheid as ’n opregte en eerlike man gedra het. Maynier was residerende kommissaris vir Swellendam en Graaff-Reinet van 25 Desember 1799 tot Dundas hom laat in 1801 teruggeroep het ná die Julie-opstand en die petisies van Vos, Van der Walt en die Sneeuberg. Terwyl die ondersoek hangende was, is hy van die hooggeregshof geskors; by sy vryspraak is hy versoek om daardie plig te hervat, en kort daarna het Dundas hom 1000 pond uit die koloniale tesourie toegeken as vergoeding vir sy verliese en onkoste. Die boere wou hom weg hê. Die kommissie het hom die bank teruggegee, en duisend pond. Daardie uitslag het op dieselfde kalender as die volgende burgeroproep gesit. [3] [4]
Op die 7de van Mei het Dundas ’n proklamasie uitgevaardig wat die hele boere van Swellendam en Graaff-Reinet vereis om op die 1ste van Junie teen die Khoikhoi- en Xhosa-plunderaars die veld in te trek. Laasgenoemde was onlangs buitengewoon bedrywig. Van der Walt moes die burgermag lei, hoewel operasies gerig moes word deur majoor Francis Sherlock, die offisier in bevel van die garnisoen by Graaff-Reinet — dieselfde Sherlock wat die 1801-opstand met ’n kwytskelding op die 29ste van November beëindig het. Die Graaff-Reinet-boere moes onder Sherlock vergader; die mense van Swellendam onder hul landdros en die veldkommandant Van der Walt. In hierdie tyd was die nood van die grensboere so groot dat baie die allernoodsaaklikste lewensmiddele ontbeer het, en die regering, uit vrees dat werklike verhongering dreig, het ’n hoeveelheid rys na Algoabaai gestuur om onder hulle uitgedeel te word. Alle boerdery moes opsy gesit word. Die broodwinners is gedwing om weer op kommando te gaan. Die Mei-bevel het saak gemaak omdat Februarie getoon het dat agt-en-tagtig man nie genoeg was nie, en omdat Sherlock se rigtingpapier oor Van der Walt se boswerk moes sit. [3] [4]
Toe die Khoikhoi te wete kom dat ’n groter beweging teen hulle aan die gang was, het Klaas Stuurman Vanderkemp besoek om te vra op watter voorwaardes die dreigende moeilikheid afgeweer kon word. Dundas het op die 28ste van Mei geantwoord, en Vanderkemp versoek om Stuurman en die ander kapteins mee te deel dat tensy hulle tot die volgende voorwaardes instem, hul krale op die Sondags aangeval sou word. Hulle moes volledige restituering doen van al die gesteelde beeste wat nog lewe, na Fort Frederick gestuur om deur majoor Lemoine aan hul eienaars teruggegee te word. Hulle moes by Fort Frederick alle wapens en ammunisie oorgee. Die mans moes dan óf as soldate inskryf, óf by die boere in diens tree, óf by die sendingstasie gaan woon, soos hulle kies. Almal van weerskante by die sendingstasie sou ’n jaar lank deur die regering gevoed en onderhou word, en niemand sou vir vorige gedrag lastig geval word nie behalwe die werklike moordenaars van twee gesinne met die name Naude en Van Rooyen. Hulle sou gratis van grond, landbou-implemente en saadkoring voorsien word. Die voorwaardes was ’n geslote lys: beeste, gewere, dan soldaat, plaasarbeider, of Bethelsdorp. Die Naude-moord van 6 November 1801 het nog buite die kwytskelding gesit. [3] [4]
Die operasies van die kommando is opgeskort tot Vanderkemp die uitslag kon oordra. Die voorwaardes is nie aantreklik genoeg geag nie. Stuurman en die ander kapteins het die aanbod verwerp en verkies om die risiko’s van die beoogde aanval te loop. In Junie 1802 het die burgermagte onder Van der Walt die gekombineerde Xhosa en Khoikhoi aangeval wat in ruigtes langs die Sondags gepost was. Gedurende agt weke was daar byna voortdurende skermutseling, waarin die burgers sommige verliese gely het, maar ongeveer 230 van die plunderaars is dood, en 13100 horingsbeeste is teruggekry en na Bruintjieshoogte vir verdeling gestuur. Groot getalle plunderaar-Khoikhoi en Xhosa was werklik in besit van veel van die land wes van die Groot-Vis. Byna al die beeste is van die grensdistrikte weggevee. Die land het heeltemal aan hul genade oorgelaat gelyk tot hierdie kommando die veld ingetrek het. Sherlock het by die drosdy gesit met ’n rigtingpapier. Van der Walt het in die Sondags-bos gesit met die teruggekryde kuddes op pad na Bruintjieshoogte. Wat op die agt weke berus het, was die eerste werklike herwinning van vee ná jare waarin die Viskant weggevee is. [3] [4] [7]
Tjaart van der Walt sneuwel — 8 Augustus 1802
Op die 8ste van Augustus het daardie herwinning gebreek. Op daardie dag, in ’n geveg by die Kouga-heuwels tussen die Baviaanskloofrivier en die Kouga, is kommandant Tjaart van der Walt deur ’n Khoikhoi-koeël doodgeskiet. Die verlies van een man het die onderneming beëindig. Elkeen, van Dundas tot die armste burger, het vertroue in die kommandant se takt en vaardigheid gehad. Daar was een mening oor sy hoë morele karakter, sy dapperheid en sy toewyding tot plig. In 1801 was hy een van dié wat van Swellendam teen Maynier geskryf het. In Februarie het hy sy enigste seun by Roodewal begrawe. In Junie het hy 13100 beeste uit die Sondags-ruigtes gehaal. Die 8ste van Augustus het saak gemaak omdat die ooste een burgeroffisier gehad het wat beide die kasteel en die plase vertrou het, en daardie offisier was nou dood. [3] [4] [7]
Toe hy val, het Philip Rudolph Botha, die volgende burgeroffisier in rang, kommandant geword, en vroeg die volgende oggend het hy ’n terugtog ooswaarts beveel deur die land wat tevore van die vyand skoongemaak was. Hy het nie dieselfde invloed uitgeoefen of dieselfde vertroue ingeboesem nie. In groot verwarring het die kommando na die Boesmansrivier gemarsjeer, en op die 14de van Augustus het die burgers wat dit saamgestel het uiteengegaan en huis toe vertrek. Die grensmense in die veld, wat geweier het om onder ’n Engelse leier te veg, het huis toe gegaan. Die Khoikhoi is nie vreedsamer gemaak nie. Hulle het weer die bondgenootskap van die Xhosa gesoek, ter voorbereiding van wyer operasies. Ses dae ná die skoot het die agt-weke-herwinning geen mag meer in die veld gehad nie. [3] [4] [7]
Toe die berig van Van der Walt se dood en die uiteengaan van die kommando Kaapstad bereik, het Dundas dadelik na die grens gegaan, en Maynier saamgeneem. Generaal Vandeleur is in bevel in Kaapstad gelaat. Maynier is na die Khoikhoi gestuur om hulle te probeer oorreed om die wapen neer te lê, maar hy het slegs by sewe klein kapteins geslaag, wat met hul mense oorland na die setel van regering gelei is, waar hulle op openbare koste onderhou is tot die oordrag van die kolonie. Vanderkemp, wat die gevaar rondom sy sendingstasie gesien het, het al sy mense vir beskerming na Fort Frederick verskuif. Dit was meer as ooit nodig dat die kolonie ’n voorkoms van stilte en orde moes toon, aangesien onderhandelinge in Europa aan die gang was vir die Kaap om na die Bataafse Republiek oor te gaan. Dundas het die vrygespreekte kommissaris oos geneem omdat hy ’n man nodig gehad het met wie die kapteins nog sou praat. Sewe klein kapteins het ingekom. Die Sondags-kapteins nie. [3] [4]
Konferensie by Fort Frederick — 10 September 1802
Op die 19de van Augustus het Dundas aan kommodoor Mellissen geskryf, wie se Nederlandse oorlogskepe en transportskepe op pad na Indië onlangs in Simonstadbaai aangekom het, met die versoek dat Nederlandse troepe na Algoabaai gestuur word om die Engelse soldate daar te verlig. Die kommodoor het geantwoord dat hy nie gemagtig is om soos versoek op te tree nie. Dundas het derhalwe besluit om Fort Frederick sonder garnisoen te laat, en om uit die binneland van die kolonie al die troepe te onttrek behalwe ’n paar dragonders by Hagelkraal. Die houtblokhuis, in Kaapstad voorberei en in Augustus 1799 om die see gestuur, en die klipredoute van tagtig voet vierkant daardie jaar Fort Frederick genoem en toe deur 350 soldate onder Lemoine gehou, moes leeg staan. Vanderkemp se mense, wat daarheen vir beskerming gegaan het, sou dit nie ontvang nie. Amiens het ’n oorhandiging vereis. Mellissen se skepe was vir Indië, nie vir Algoabaai nie. Die Britse binnelandposte moes inkom voordat die Bataafse vlag opgaan. [3] [4]
Op die 10de van September was daar ’n konferensie van militêre offisiere, onder voorsitterskap van Dundas, by Fort Frederick. Landdros Bresler was teenwoordig en het deelgeneem. Die troepe is uit die dorp Graaff-Reinet onttrek, en dié in Fort Frederick was op die punt om na Kaapstad te vertrek, aangesien die kolonie eersdaags aan sy ou meesters teruggegee sou word. Niemand kon ’n ander koers voorstel as om weer ’n groot burgerkommando op te roep nie. Bevele is derhalwe aan die boere van Stellenbosch, Swellendam en Graaff-Reinet uitgereik om in die wapen by Wolvefontein te vergader, ongeveer halfpad tussen Fort Frederick en Graaff-Reinet, op die 20ste van Desember. Philip Rudolph Botha is as kommandant-generaal aangestel, maar die burgers van elke distrik moes onder die onmiddellike bevele van hul eie kommandante wees. Die September-konferensie was ’n erkenning: met die gereelde magte wat inkom, kon slegs ’n drie-distrik-burgermuster nog die Vis dek. [3] [4]
Die Xhosa en Khoikhoi het nou die land langs die kus van die Visrivier tot Plettenbergbaai heeltemal aan hul genade gehad. Op die 15de van Oktober is ’n party vlugtelinge in die poort tussen Plettenbergbaai en die Knysna ingehaal deur ’n bende onder David Stuurman — ’n broer van die kaptein — toe drie blanke mans en een swart man vermoor is. Hul waens is geplunder, maar drie vroue en sommige kinders is gespaar, en ná vyf dae se aanhouding vrygelaat. Al die plase so ver wes as Kaaimansrivier, naby later George, is toe verwoes. Die suideliker deel van die kolonie, so ver wes as Plettenbergbaai en George, is weer oortrek. Die leë fort en die leë kus was dieselfde feit: sonder Lemoine se 350 het die lyn tot die Knysna geloop. [3] [4]
In Desember was daar ’n berig dat die Xhosa na hul eie land terugkeer, so die kommando het nie op die vasgestelde tyd vergader nie. Die diewe was teen hulleself verdeel: die Xhosa het met die Khoikhoi oor die gesteelde goed getwis, en elkeen het ongeneë gelyk om ’n aanval te weerstaan en daarom belowe om te gedra soos die kommandant van die mag dit voorskryf. Die kommando is toe ontbind. Vars bevele sou deur Dundas uitgereik word, maar kalender 1802 het nie Stellenbosch, Swellendam en Graaff-Reinet by Wolvefontein sien vergader soos aangewys nie. Voordat gevegte kon begin, is vredesvoorwaardes gepraat, en die vyand is in besit wes van die Groot-Vis gelaat. Wat op die misgekykte muster berus het, was ’n oop Zuurveld deur die vlagwisseling. [3] [4] [7]
De Mist in die Kasteel — 23–31 Desember 1802
Op die 5de van Augustus het De Mist en Janssens met ’n staf offisiere van Texel in die Bato gevaar, een van die oorlogskepe van ’n vloot onder kommodoor Dekker, bestem vir die Kaap die Goeie Hoop en Indië. Sommige transportskepe met troepe en sommige voorradeskepe het terselfdertyd gevaar; ander het ’n bietjie later gevolg. Die troepe gekies om die garnisoen te vorm het bestaan uit die twee-en-twintigste en drie-en-twintigste bataljons infanterie, elk 764 man; die negende bataljon jagters, 420; die vyfde bataljon artillerie, 412; ’n eskader van 206 ligte dragonders; en die vyfde bataljon Waldeck, 584 — altesaam, offisiere en manne, 3150 siele. Drie kommissarisse — Muller, Dibbetz en Benay — het Simonstadbaai op die 12de van Augustus bereik, en dieselfde dag het ’n Engelse fregat amptelike berig van die tekening van die vrede van Amiens gebring en die eerste depêches van die sekretaris van staat wat in tien maande ontvang is. Die vloot het Texel gelaat die week dat Van der Walt geskiet is. Die kommissarisse het Simonstadbaai vier dae later bereik. Die Kaap wat oorgelewer moes word, het nog op die Kouga geveg. [3]
Voorafgegaan deur kommissarisse om hul pad te baan, het De Mist en Janssens Tafelbaai op die 23ste van Desember 1802 bereik. Die Bato het hulle aan wal gesit; die volgende oggend het die kommissaris-generaal sy kwartiere in die kasteel opgeneem, waar die voornaamste inwoners van Kaapstad hom dadelik kom groet het. Twee lede van die raad en ses van die regters van die hooggeregshof het terselfdertyd geland. Janssens het die eerste dag aan boord gebly om die ontskeping van sy soldate te toesig. De Mist se kwartiere was gou stampvol besoekers wat, ná ’n Britse besetting van goed meer as sewe jaar, die verteenwoordiger van hul herwonne moeder wou groet. Sy dogter en seun was aan sy sy. Die troepe is ontskeep soos die transportskepe aangekom het en in die barakke gehuisves, wat intussen deur die Engelse verlaat is. Teen die einde van die jaar was 1300 van die 3150 manne wat uitgestuur is in daardie barakke. Die helfte van die garnisoen was nog ter see. Dáárom kon die volgende week se seremonie nog van die water af gestop word. [3] [4] [9]
Op die 30ste van Desember het Dundas ’n proklamasie uitgevaardig wat die inwoners van die kolonie van die eed van trou aan die koning van Engeland ontslaan op en ná die 1ste van Januarie 1803. Daar is ooreengekom dat met sonsondergang in die aand van Vrydag die 31ste van Desember die Engelse wagte deur Bataafse soldate afgelos sou word, en met sonsopkoms die volgende oggend die Nederlandse vlag op die kasteel gehys sou word. Formele restituering moes op die 31ste plaasvind, die Bataafse vlag op die 1ste. Die Engelse troepe was byna almal in transportskepe ingeskeep. Die 30ste van Desember was die papier-einde van die besetting: die eed sou met die nuwe jaar verval. Die 31ste moes die fisiese einde wees. [3] [4]
Om half drie die middag van die 31ste het Dundas en vise-admiraal sir Roger Curtis na die kasteel gegaan en De Mist meegedeel dat die oordrag uitgestel moet word. Teen twaalf het ’n pakket aangekom met ’n depêche van die sekretaris van staat, gedateer die 14de van Oktober, wat die waarnemende goewerneur beveel om die kolonie nie oor te gee tot verdere bevele nie. Die Engelse en Nederlandse bevelvoerders het saam geëet in goeie luim binne ’n paar uur van die beoogde regeringswisseling, toe ’n Engelse offisier wat pas uit Engeland aangekom het verskyn het met die depêche van lord Hobart. Die soldate in die transportskepe is toe in bote aan die seewaartse kant van die skepe gejaag, en ’n sterk mag het geland en was binne die kasteelmure voordat die Nederlandse offisiere geweet het dat iets verkeerd is. Slegs die helfte van die Bataafse troepe het aangekom, en dié aan wal was nie van wapens voorsien nie. Daar was derhalwe geen poging om op die oordrag aan te dring nie. Amiens het van die begin af onstabiel gelyk. Hobart se Oktober-brief het daardie onstabiliteit op Oujaarsaand ’n feit binne die kasteel gemaak. [3] [4] [9]
Daar is ooreengekom dat die Bataafse troepe onder seil op ’n vlakte naby Rondebosch sou kamp, wat van daardie omstandigheid sedertdien as die kampgrond bekend is. De Mist het in die kasteel gebly. Janssens en die Nederlandse amptenare het by die troepe ingetrek. Hierdie gebeurtenis het groot ontsteltenis in Kaapstad veroorsaak, want daar is gevrees dat oorlog dadelik weer sou uitbreek. In ’n paniek was sommige inwoners besig om na die binnelandse distrikte te trek. Doof vir vurige smekinge van ’n deel van die burgers om die Engelse uit te skiet — ’n riskante onderneming met die beperkte voorraad soldate, gewere en ammunisie toe aan wal — het De Mist met versigtigheid en takt beweeg. Wat op die middag van die 31ste berus het, was die vlag: dit het nie op die 1ste opgegaan nie. Kalender 1802 het gesluit met ’n Bataafse kommissaris in die kasteel, ’n Bataafse generaal onder seil by Rondebosch, en ’n Britse waarnemende goewerneur nog in die stoel. [3] [9]