Boer History1798 aan die Kaap die Goeie Hoop: Poskantoor, grens, Macartney vertrek, en die Kasteelbrand
Eerste poskantoor — Maart 1798
Kalender 1798 het oopgegaan van die tuine van 1652 met die kolonie reeds ’n Britse besitting en met graaf Macartney nog in amp. Die hoë poste was Engels en besoldig; die burgersenaat het gesit; Stellenbosch was stil onder Van der Riet; Swellendam het Faure gehad; Frans Reinhard Bresler het Graaff-Reinet gehou ná sy terugkeer die vorige jaar. In Maart 1798 is die eerste poskantoor in die kolonie ingestel. Tot dan het briewe vir private persone as ’n guns met regeringsdepesjes gegaan, of is aan mense aan boord van skepe toevertrou. Die kantoor was eers slegs vir ’n oseaanpos bedoel; daar was nog geen gedagte aan ’n pos binne die kolonie nie. Die heffing op briewe was ’n sjieling per vel, en op boeke of koerantpakkies vier sjielings per pond. John Holland is as posmeester-generaal aangestel, met ’n kantoor in die kasteel. Die inkomste uit hierdie bron was ’n tyd lank sowat £200 per jaar. Van die tuine van 1652 het depesjes altyd met die vloot gegaan; wat in Maart nuut was, was dat ’n private brief teen ’n geposte tarief betaal kon word, in ’n kantoor met ’n naam, binne die kasteel, in plaas van van ’n guns of ’n toevallige passasier afhanklik te wees. [3]
Graaff-Reinet is nie lank sonder ’n predikant gelaat nie. In Augustus 1797 het ds. Hendrik Willem Ballot, onlangs predikant te Malakka, in ’n Deense skip uit Oos-Indië aangekom en is ’n tyd na Roodezand gestuur terwyl Vos ’n pastorale toer na die oostelike grens onderneem het. In Februarie 1798 is hy permanente predikant van Graaff-Reinet gemaak. Die distrik Swellendam is in hierdie jaar vir die eerste keer van ’n predikant voorsien. Ds. mnr. Von Manger, wat van Graaff-Reinet afgetree het, het beswaar gemaak om daarheen terug te keer, en sy salaris is einde Junie 1797 gestaak. In Mei 1798 is hy weer in diens geneem en Swellendam toe gestuur, waar hy op die 18de Junie diens begin het. ’n Kerkgebou is in die dorp opgerig, en ’n kerkraad is op die gewone wyse gevorm. Swellendam het ’n geslag lank ’n landdros en heemrade gehad; dit het nie ’n woonagtige predikant gehad tot Von Manger op 18 Junie begin het nie. Graaff-Reinet, wat hom verloor het, het nou Ballot in permanensie gehad. Die twee oostelike drostdye het 1798 dus elkeen met ’n predikant van hul eie afgesluit. [3]
Die oes van 1797–8 was ’n redelik goeie een, en kos was weer teen ’n billike prys. ’n Kontrak vir die lewering van brood aan die troepe is teen ’n pennie per pond aangeneem, en van vleis teen twee pennies en twee-drie-en-twintigste van ’n pennie per pond, betaalbaar in papiervaluta teen die koers van vier sjielings vir ’n riksdaalder. Die regering het geen proviand van enige aard sonder spesiale verlof van die sekretariskantoor laat uitvoer nie; en die pryse van beeste en koring, vleis en brood, was vasgestel net soos in die ou dae. Daar was ’n uitstekende mark, verskaf deur die skeepvaart, ’n garnisoen van vyfduisend soldate, en ’n groot vlootinrigting; en betaling vir voorrade is stiptelik deur die regering gedoen; maar die boere het nie meer vryheid van koop en verkoop gehad as onder die Oos-Indiese Kompanjie nie. [3]
In hierdie tyd, en tot die einde van 1802, was die gemiddelde invoere van goedere van alle soorte in waarde £253,927, en van slawe £44,950 per jaar. Die gemiddelde uitvoere het slegs £15,047 beloop. Daar was dus ’n handelsbalans teen die kolonie van £283,830 per jaar, wat in munt gedek is wat die land hoofsaaklik deur die militêre en vlootdepartemente binnegekom het. Die inkomste het ná 1796 vinnig gestyg. Gedurende die tydperk 1797 tot 1802 was dit gemiddeld £73,518 per jaar. Die rekeninge is in riksdaalders gehou, en die syfers hier gegee word verkry deur die riksdaalder teen sy nominale waarde van vier Engelse sjielings te reken. Sy werklike waarde, soos deur die wisselkoers bepaal, het so sterk gewissel dat absolute akkuraatheid in Engelse geld nie te kry was nie. [3]
Tussen die datum van die oorgawe van die kolonie aan die Britse magte en die einde van die agtiende eeu het sewehonderd twee-en-veertig vaartuie, kusvaarders uitgesonder, òf Tafelbaai òf Simonstad aangedoen. Van hierdie was vierhonderd agt-en-vyftig Engels, honderd vier-en-twintig Amerikaans, een-en-negentig Deens, vier-en-dertig pryse van Engelse oorlogskepe, en die oorblywende vyf-en-dertig het aan verskeie nasies behoort. Die gemiddelde getal wat jaarliks aangedoen het, was honderd een-en-sewentig. Van die tuine van 1652 het die Kasteel nog Tafelbaai bewaak, maar die rede se verkeer is nou in Engelse, Amerikaanse en Deense vlae getel, en die eerste Kaapse poskantoor het in die kasteel gesit om ’n sjieling per vel van die oseaanpos te neem. [3]
Die papierriksdaalder teen vier sjielings was die eenheid waarin brood- en vleiskontrakte betaal is; die munt wat die handelsgaping gedek het, het met die troepe en die skepe ingekom. Vyfduisend soldate en ’n groot vlootinrigting het ’n mark gemaak wat die Kompanjie nooit op daardie skaal gehou het nie, en betaling was stiptelik. Wat die boere nie gekry het nie, was vryheid: bees- en koringpryse het vas gebly, en geen proviand het sonder verlof van die sekretariskantoor uitgegaan nie. Kalender 1798 het dus oopgegaan op ’n verversingstasie wat meer verkoop het, en minder gekies het, as in die laaste jare van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie. [3]
Van Jaarsveld gedagvaar — Maart 1798
’n Paar jaar tevore het die ou kommandant Adriaan van Jaarsveld ’n som geld by die Weeskamer op verband van sy eiendom geleen en in agterstalligheid geraak met die betaling van die rente. By ’n besoek aan Kaapstad in 1794 het hy die rente tot die 31ste Desember 1791 betaal en die gewone kwitansie ontvang. Die skuld het £733 beloop, waarvoor hy ’n verband op die geboue van sy plaas Vrede gegee het. Namate hy al hoe dieper in die skuld geraak het, is ’n dagvaarding teen hom uitgereik op die 30ste Maart 1798, wat nie net die agterstallige rente nie maar ook die kapitaal geëis het. [3] [4]
Toe die dagvaarding afgelewer is, het Van Jaarsveld gekla dat hy meer rente as wat verskuldig was, gevra word, en terselfdertyd die kwitansie voorgehou, wat skynbaar gewys het dat hy tot die 31ste Desember 1794 betaal het. By noukeurige ondersoek het dit duidelik geword dat die 1 van die 1791 met bedrieglike oogmerk in ’n 4 verander is. Dit is verder bewys deur naslaan van die boeke in Kaapstad. Hy is toe deur die hooggeregshof gedagvaar om op die 29ste November te verskyn om op die aanklag van vervalsing van die kwitansie te antwoord. [3] [4]
Die Weeskamer se boeke in Kaapstad en die kwitansie in Van Jaarsveld se hand kon nie albei waar wees nie. Drie jaar rente — 1792, 1793 en 1794 — het op die veranderde papier gestaan en nie in die kamer se rekening nie. ’n Dagvaarding vir kapitaal en agterstallige rente het, sodra die syfer ondersoek is, ’n aanklag van vervalsing van ’n openbare kwitansie geword. Die hooggeregshof het die 29ste November vir sy verskyning in Kaapstad bepaal; die grens het hom nog as ou kommandant genoem. [3] [4]
Hy het nie gehoorsaam nie. Die fiskaal het opdrag aan landdros Bresler gegee om hom te laat inhegtenis neem en Kaapstad toe te stuur. Van Jaarsveld was ’n vooraanstaande man onder die burgers van die ooste; ’n dagvaarding wat agterstallige rente met ’n aanklag van die verandering van ’n syfer op ’n kwitansie vermeng het, is op die grens as meer as ’n skuld gelees. Die strenge en onsimpatieke bewind van Macartney het Graaff-Reinet tot dié mate geraak dat alle uiterlike tekens van ontevredenheid met Britse gesag onderdruk is. In die afgesonderde kloofies van Bruintjeshoogte, Boschberg en Camdeboo was die aanstigters van ontevredenheid egter nog aan die werk. Stille gemor, informele byeenkomste en ’n herlewing van die ou patriotisme het saamgewerk om die spanning te verhoog. Ydele gerugte oor die vermindering van die vloot- en landmag van die kolonie het met die praatjies geloop. In 1798 het die saak van Van Jaarsveld nog as ’n dagvaarding van die 30ste Maart, ’n lasbrief van die hooggeregshof vir die 29ste November, en ’n bevel aan die landdros nadat hy nie verskyn het nie, gestaan. [3] [4]
Van die tuine van 1652 het die Weeskamer nog ingevorder wat die grens geskuld het. ’n Kommandant wat eens burgers teen hul bure gelei het, is nou, in die derde jaar van Britse besit, geroep om ’n verband goed te maak en vir ’n syfer op ’n kwitansie te antwoord. Die hooggeregshof het in Kaapstad gesit; die landdros het op Graaff-Reinet gesit; die kloofies het gepraat. Kalender 1798 het op daardie ongehorsame dagvaarding gesluit. [3] [4]
Noordgrens — 14 Julie 1798
Die Xhosa in die Zuurveld het geen voorneme gehad om dit te verlaat nie. Al die samesprekings en boodskappe van die vorige jaar was nutteloos. In Februarie 1798 is die landdroste van Swellendam en Graaff-Reinet opgedra om die pogings te hernu om hulle te beweeg om terug te trek, en hulle te waarsku dat as hulle nie uit eie beweging sou vertrek nie, hulle met geweld verdryf sou word; maar die waarskuwing is ewe min gehoor as die versoeke. [3]
Die noordgrens van die kolonie is nooit deur die Oos-Indiese Kompanjie omskryf nie. Op die 14de Julie 1798 het Macartney ’n proklamasie uitgevaardig wat by die distrik Graaff-Reinet ’n klein strook grond oorkant die Tarkarivier gevoeg het, en die volgende as die grense verklaar het: die Visrivier van sy mond tot by Esterhuis se Poort aan die einde van die Kaga-berg, die Kaga-berg tot die Tarka-berg, die Tarka-berg tot die Bamboesberg, die Bamboesberg tot die Zuurberg, die Zuurberg tot Plettenberg se baken aan die Seekoeirivier, Plettenberg se baken tot die Groot Tafelberg, vandaar tot die Nuweveldberge, langs die Nuweveldberge tot die bron van die Rietrivier, die Riet- en Visriviere agter die Roggeveldberg, die Spioenberg, die Kabiskow-piek, die Langberg, die noordpunt van die Kamiesberg, en die rivier Koussie of Buffels tot by die Atlantiese Oseaan. [3]
In die proklamasie is alle persone verbied om buite hierdie perke te vestig of hul vee te laat wei, onder straf van verbanning en verbeurdverklaring van hul beeste, of om daar wild te jag of te reis sonder ’n pas van die goewerneur, onder straf van lyfstraf. Maar inderdaad het koloniste toe noord van die Nuweveldberge gewoon en huur vir plase betaal, en hulle is nie deur die regering lastig geval nie. Op daardie verre grens, selde of nooit besoek deur enige amptenaar van hoër rang as ’n veldkornet, was dit onmoontlik om alles in gereelde orde te hê. Die bewoording van die proklamasie toon hoe vaag die kennis by die setel van die regering van die aardrykskundige kenmerke van die land was. Só word beide die Riet- en die Visrivier agter die Roggeveldberge as die grens genoem, wat ’n onmoontlikheid is. [3]
Op dieselfde 14de Julie het die goewerneur eweneens alle omgang met die Xhosa verbied, selfs die oorgang van die Visrivier, tensy met besondere verlof. Die lyn op die kaart en die verbod op die drif was een beleid: die kolonie moes ’n noordelike rand in skrif hê, en die Vis moes die oostelike stop bly. Nóg die Zuurveld-Xhosa nóg die veeboere wat al noord van die Nuweveld was, het die papier as die grond behandel. Die Vis is in vroeër jare as die oostelike stop genoem; die Julie-teks het nou ook ’n noordelike stop geskryf, van die Kaga tot die Buffels, en toe die oorgang self verbied wat die Zuurveld-besetting ’n daaglikse feit gemaak het. [3] [4]
In Julie 1798 het Macartney die veldkornette Floris Visser en Jacob Gideon Louw opgedra om vrede te soek met die San op die grondslag om hulle van ’n voorraad teelvee te voorsien en periodieke geskenke te gee. Die veldkornette het daarop ’n groot getal koeie en skape by wyse van vrywillige gawes van boere bymekaargemaak, en het toe soveel San as hulle kon bymekaargekry en die voorstel aan hulle voorgehou. Die wilde mense het die aanbod aanvaar, en is van vee voorsien om self met veeteelt te begin, met die versekering dat hulle nie lastig geval sou word as hulle aan die noordekant van die grens sou bly wat Macartney proklameer het nie. In Desember 1798 is hierdie reëling aan die regering gerapporteer, en veldkornet Visser het om ’n voorraad snuisterye as geskenke gevra. ’n Hoeveelheid krale, vuurslagdose, ringe, sakspieëltjies en messe is dadelik aan hom gestuur. Die San wat die ooreenkoms aangegaan en vee ontvang het, moes aan die noordekant van die lyn bly wat op 14 Julie geskryf is. In Desember 1798 het die regering ’n gerapporteerde vrede gehad, ’n versoek om snuisterye, en ’n kis krale en messe op pad na Visser. [3]
Aan die Oranje was ’n ander noordelike moeilikheid al aan die gang. By sy oorspronklike stam het die Namakwa-kaptein Afrikaner nou ’n aantal vagebonde gevoeg wat deur die vooruitsig van buit gelok is, en in ’n kort tyd het hy ’n skrik vir die land wyd en syd geword. Sy vesting was op ’n eiland in die Oranjerivier, en van daar het bende van sy volgelinge skielike strooptogte op plekke so ver as tweehonderd-en-vyftig myl gedoen. ’n Groep Khoikhoi en mense van gemengde afkoms onder ’n kaptein genaamd Cornelis Kok, wat soms langs die suidelike oewer van die groot rivier geswerf het, ander kere op ’n reservaat in die Kamiesberg gewoon het wat jare tevore aan hulle verseker is toe Adam Kok hulle bymekaargemaak het, het ’n goeie getal horingsbeeste en skape gehad en was daarom besonder blootgestel aan Afrikaner se aanvalle. Kok het sy eie gehou tot die lente van 1798, toe hy swaar verliese gely het. In Desember van daardie jaar het hy Stellenbosch toe gegaan om met die landdros te raadpleeg en hulp te soek om die rowers tot geregtigheid te bring; maar dit was toe nie moontlik om hom te help nie. Stellenbosch was ver van ’n eiland in die Oranje; die landdros kon Kok hoor en kon Afrikaner nie bereik nie. Die noordelike proklamasie van 14 Julie het die Kamiesberg en die Koussie genoem; dit het nie ’n kommando op die rivier gesit nie. Lenteverliese en ’n Desember-beraad was die jaar se noordelike rekening aan daardie kant. [3]
Eksteen se “Burger”-kaartjies — Augustus 1798
Die geringste aanduiding van Franse neigings het die toorn van die goewerneur opgewek. In Augustus 1798 het Hendrik Oostwald Eksteen van Bergvliet, tussen Wynberg en Muizenberg, ’n aantal van sy vriende genooi om by sy dogter se huwelik teenwoordig te wees, en was so onversigtig om die uitnodigings op kaartjies in die Franse styl uit te reik, deur vir mnr. die woord Burger in die plek te sit. Die kaartjies was in die Franse styl; die byeenkoms moes op Bergvliet wees, tussen Wynberg en Muizenberg, op die dag van sy dogter se huwelik. Onder Macartney was ’n gedrukte Burger nie ’n mode nie. Dit was ’n neiging. [3]
Op die dag van die seremonie het die goewerneur ’n party dragonders beveel om na die “feestelike byeenkoms van Burgers” te gaan, en daar te bly “om enige ongereeldheid te voorkom wat van ontevredenes of verdagtes gevrees kon word.” Eksteen is sonder versuim vereis om hierdie baldadige en uitdagende gedrag op die mees openbare wyse terug te trek en te herstel, en voldoende sekerheid vir sy goeie gedrag en gehoorsame houding teenoor die regering in die toekoms te stel, of om na daardie land te gaan waar te midde van verwarring en mengelmoes sy uitnodigings beter smaak sou vind. [3]
Hierdie bevel, skriftelik oorgedra, het die oortreder na die goewerneurswoning gebring, met die betuiging dat hy nie die geringste ergernis bedoel het nie; maar sy verskoning is nie aanvaar tot hy ’n verband van duisend pond, onderteken deur twee gegoede persone, as sekerheid voorgehou het dat hy in die toekoms nie skuldig sou wees aan soortgelyke of enige ander oortredings teen die regering nie. Die dragonders is toe teruggeroep. Die inkwartiering van dragonders by oortreders wat jakobynse beginsels aangehang het, het die gewone metode gebly om hulle tot rede te bring. Daar was ’n dieetskaal waarvolgens die dragonders kon aandring om voorsien te word as hulle nie kos na hulle sin gekry het nie. ’n Troukaartjie was in 1798 genoeg om daardie metode op die pad na Bergvliet te sit. Daar moet rekening gehou word met die omstandighede van die tyd: Engeland en Frankryk was toe in ’n desperate stryd gewikkel, en manne van die tory-party, soos Macartney, het republikeinse beginsels met iets soos afgryse bejeën. Die woord Burger op ’n kaartjie by Wynberg is as ’n Franse neiging gelees; die verband van duisend pond was die prys om nie gestuur te word waar sulke uitnodigings beter smaak sou vind nie. [3]
Buys vogelvry — 1798
Verbonde aan die aanvoerders in die kolonie was daar oorkant die Vis in hierdie tyd een van hulle getal wat ’n magtige invloed onder Europeërs én die Xhosa uitgeoefen het. Coenraad de Buys was ’n burger in die distrik Swellendam. Sy republikeinse ywer, tesame met ’n voortreflike welsprekendheid en energieke gees, het hom gewildheid en aansien gegee onder dié wat hul eie regering in die Ooste wou stig. Hy was heftig gekant teen die toelating van Britse gesag in Suid-Afrika; maar, magteloos om dit te verhoed, tog onwillig om te onderwerp, het hy by die kapitulasie uit die kolonie getrek en hom gevestig onder die mense wat, ná die stamverdeeldheid en gevolglike skeuring in 1796, die AmaNgqika of Gaikas geword het. [4]
Hy het sy invloed en mag ten gunste van die jong kaptein Gaika teen die usurpator Ndlambe gebruik. Die oorwinning van eersgenoemde in die geveg wat gevolg het, het Buys bykomende aansien in die stam gegee, en dit is verder versterk deur sy huwelik met die jong kaptein se moeder. Die verbande burger van Swellendam het só inderdaad, al was dit miskien nie in naam nie, ’n magtige Xhosa-kaptein geword, wie se nabyheid aan die kolonie nie met onverskilligheid beskou kon word nie. Macartney het hom in 1798 beveel om terug te kom. Hy het geweier, en is daarom vogelvry verklaar. ’n Reisiger wat hom later ontmoet het, het ’n ongewone lengte opgeteken, want hy het byna sewe voet gemeet, met krag tog bewonderenswaardige verhoudings, uitstekende moed, ’n vaste gelaat, ’n hoë voorkop, en ’n sekere waardigheid in sy bewegings. Hy was ’n man van groot liggaamskrag, en geensins sonder verstand nie; onder sy vroulike metgeselle was die moeder van Gaika, en hierdie verbintenis was die vernaamste bron van sy invloed in die kolonie sowel as oorkant die Vis, want dit het die koloniste laat glo dat sy mag aansienlik was. Sewe voet vogelvry aan Gaika se kant van die Vis was nie ’n feit wat die Kasteel kon ignoreer nie, en nie ’n man wat die Kasteel kon haal nie. [3] [4]
Buys was in noue verbond met die leiers van ontevredenheid aan die koloniale kant van die Vis. Hy was by die meeste van hul geheime byeenkomste teenwoordig, en, gedryf deur sy haat teen die Britte, het hy die ander aangespoor. In 1798 het daardie verbond nog oorkant die grens gesit wat die proklamasie van 14 Julie pas genoem het. Die vogelvryverklaring was die regering se antwoord op ’n burger wat nie huis toe wou kom nie. [4]
Macartney vertrek — 20–21 November 1798
Macartney was oor sestig jaar oud, en was onderhewig aan erge aanvalle van jig en ander siektes. Voor hy Engeland verlaat het, het hy beding dat as dit vir sy gesondheid nodig sou wees, hy te eniger tyd kon terugkeer sonder om op ’n opvolger te wag. Generaal-majoor Francis Dundas het ’n kommissie as luitenant-goewerneur gehou, en was gemagtig om die bestuur te voer wanneer die goewerneur afwesig was. Die eerste somer van Macartney se verblyf het hom swaar beproef, en toe ’n ander warm seisoen nader kom, het hy besluit om Suid-Afrika te verlaat. Daar was seker nooit ’n tydperk in die geskiedenis van die Kaapkolonie waarin daar minder vryheid van spraak was as tydens sy bestuur nie. Onsimpatiek, onkundig van die nadelige omstandighede waaronder die grensmense so lank gely het, en op ’n ouderdom waarop jig en ander laste van die lewe swaar op hom gedruk het, was hy te geneig om wraaksugtig te wees teen almal wat hy verdink het van ’n gebrek aan behoorlike agting vir die Britse regering. [3] [4]
Ná ’n bewind van omtrent agtien maande het siekte hom gedwing om na Engeland terug te keer. Hy het die kolonie in November 1798 verlaat. Gedurende sy ampstermyn het sy salaris en toelaes £12,000 per jaar beloop — die £10,000 uit koloniale inkomste genoem vanaf die datum van sy aanstelling, die 1ste Augustus 1796, tesame met ’n tafeltoelae van £2,000 — en by sy aftrede is hom ’n pensioen van £2,000 per jaar toegestaan. Omdat die Britse tesourie so min as moontlik op die Kaap se rekening belas moes word, het dit alles uit die koloniale inkomste gekom. Daarna tot 1803 het hy daardie pensioen uit die inkomste van die Kaapkolonie getrek. [3] [4]
Op die 20ste November 1798 het hy in die oorlogskip Stately ingeskeep, en die volgende oggend na Engeland gesiel. Op die 21ste November, om elfuur die oggend, het die vernaamste siviele en militêre beamptes by die goewerneurswoning in die tuin byeengekom, toe generaal Dundas sy kommissie laat voorlees het, en formeel die bestuur as luitenant en waarnemende goewerneur oorgeneem het. Die tuin wat Macartney se eed op die oggend van 5 Mei 1797 gehoor het, het nou Dundas se kommissie gehoor. Die siviele en militêre beamptes het gestaan; die Stately was al op see. Die waarnemende goewerneur het ’n kolonie oorgeneem met ’n poskantoor, ’n noordlyn, ’n ongehorsame dagvaarding op Graaff-Reinet, en ’n rietdak van dragonders se stalle wat nog een nag moes staan. [3] [4]
In Nederland is in hierdie selfde jaar die insolvente Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie deur die regering oorgeneem. Die Kaap het al in 1795 uit daardie Kompanjie se hande gegaan; kalender 1798 het die Kompanjie se boedel tuis gesluit terwyl ’n Britse luitenant-goewerneur in die tuin gesit het. Openlike ontevredenheid op Graaff-Reinet is gedemp; in die kloofies van Bruintjeshoogte, Boschberg en Camdeboo het die ou praatjies voortgegaan. Die vrees wat die sterk liggaam troepe by die Kaap gewek het, het die grens nog stiller gehou as wat dit wou wees. [3] [4] [9]
Van die tuine van 1652 is die kommissie weer voorgelees, hierdie keer vir Dundas. Macartney se agtien maande het die kolonie ’n poskantoor gegee, ’n noordlyn op papier, ’n predikant op Swellendam en ’n ander permanént op Graaff-Reinet, en ’n metode van dragonders vir jakobynse kaartjies. Hy het jigterig huis toe gegaan, nog uit Kaapse inkomste besoldig, sonder om op ’n opvolger te wag. [3]
Dragonders se stalle brand — 22 November 1798
Kort nadat die bestuur deur generaal-majoor Dundas oorgeneem is, is daardie vrees op die grens tot ’n mate weggehaal. Gedurende die nag van die 22ste November 1798 het vuur in die dragonders se stalle in Kaapstad uitgebreek, wat met rietdakke bedek was. ’n Hewige suidooster het die vlamme na die aanliggende geboue laat oorgaan, ondanks kragtige pogings om hulle te stuit. [3]
Die vuur is eindelik onder gekry deur ’n ry huise vooruit te vernietig, en die puin en geboue daaragter met water te deurdrenk; maar daar was groot vernietiging van regeringsgoed. Die koolskure, die houtwerf, die kommissariaatmagasyne, en die viktuailiers se pakhuise is met hul inhoud verteer. Twee-en-sewentig dragonders se perde het doodgebrand. Al die vloot- en militêre voorrade in die kolonie, behalwe ’n baie klein hoeveelheid in Simonstad, is vernietig. Die rietdak, die suidooster, en ’n ry huise wat voor die vlam afgebreek is, was die nag se feite; die magasyne en die twee-en-sewentig perde was die verlies. Wat vir die leër en die vloot oorgebly het, behalwe die bietjie in Simonstad, was weg. [3]
Hierdie ramp is deur gerug vergroot, en die boere op die grens het geglo dat die leër daardeur byna magteloos gemaak is. Die vrees wat die sterk liggaam troepe by die Kaap gewek het, is nou tot ’n mate weggehaal. Van die tuine van 1652 het die Kasteel nog gestaan, maar die rietdak van die dragonders se stalle het die magasyne saamgeneem, en die suidooster het in ’n nag gedoen wat geen proklamasie van 14 Julie kon ontdoen nie. Simonstad het nog ’n bietjie gehou; Kaapstad het die gerug gehou. [3]
Kalender 1798 het dus gesluit op ’n luitenant-goewerneur in die tuin, ’n poskantoor in die kasteel, ’n noordlyn wat twee riviere agter die Roggeveld tegelyk genoem het, ’n kommandant gedagvaar en nie in verskyning nie, ’n vogelvrye oorkant die Vis, ’n verband van duisend pond op ’n troukaartjie, en twee-en-sewentig perde in die wind verbrand. Die oes was draaglik; die oseaanpos het ’n sjieling per vel geneem; Von Manger het op 18 Junie op Swellendam begin; Cornelis Kok het in Desember Stellenbosch toe gegaan en is gesê dat hulp toe nie moontlik was nie. Die jaar het geëindig waar die vuur gestuit is: ’n ry huise afgebreek, die puin deurdrenk, en die grens wat na gerug luister. [3]