Boer History1878 in Suid-Afrika: Sandile, Tini, Jojo, en Cetewayo
Sandile in die veld doodgemaak — Gaika-lokasie 1878
Sandile was nog die hoofkaptein van die Gaikas toe die oorlog wat in 1877 oopgegaan het, in hierdie jaar deurgeloop het. Hy het ná Kreli in die Xhosa-stam gerangskik. Die jaar vantevore het hy die Gcaleka-opperhoof se kant gekies. Vanjaar se feit op die Gaika-lokasie was nie nóg ’n aansluiting nie. Dit was dat Sandile in ’n geveg met die koloniale magte doodgemaak is. Die man wat die verkleinde lokasie onder ’n landdros beset het, met ’n maandelikse toelae, is in die veld dood, nie op die toelaelys nie. [3]
Wie hy was, maak saak omdat die kolonie nie ’n klein rower doodgemaak het nie. Sandile was Ngqika se seun, die westelike huis wat net ná Kreli gestaan het. Ná die vee-doodmaak van 1856–57 is hy toegelaat om ’n deel te hou van die lokasie wat sir George Cathcart aan hom toegeken het. Sy landdros, vroeër net ’n assessor, het toe al die sake aangehoor. Hy het nog die maandelikse toelae getrek. ’n Kaptein op daardie voet kon uit Kreli se oorlog gebly het. Hy het nie. Die geveg wat hom doodgemaak het, was die prys van die keuse wat hy gemaak het toe die Gcaleka-opperhoof die veld betree het. [3]
Kreli self is in die oorlog van 1877–8 weer na Bomvanaland gedryf. Daardie tweede uitdrywing is die Transkeise raam vir Sandile se dood. Die Gcaleka-opperhoof het die kusstrook verloor wat hy van 1865 af mag beset het. Die hoof-Gaikakaptein, wat van wes van die Kei by hom aangesluit het, het nie geleef om nóg ’n lokasietermyn te sien nie. Wat van die geveg afgehang het, was nie ’n boete nie, en dit was nie ’n maand se toelae wat gestop is nie. Dit was of die Gaika-huis wat ná Kreli gerangskik het, nog ’n lewende hoof gehad het toe die oorlog toegemaak het. Dit het nie. [3]
Sandile se verstand was swak, en een van sy bene was verdor. Hy het 10 vroue, 7 seuns en 7 dogters gehad. Die stam het vinnig onder Britse bewind gegroei, en daarom was hy sterk genoeg om hoegenaamd die veld te betree. Sy hoofraadsman, Tyala, het sy uiterste gedoen om hom uit hierdie oorlog te hou, soos hy 20 jaar vroeër probeer het om hom uit die vee-doodmaak te hou. Tyala het twee keer misluk. Die jaar se doodmaak in die veld was dus nie ’n verrassing wat oor ’n huis gekom het wat nooit gewaarsku is nie. Dit was die einde van ’n kaptein wat deur die man naaste aan hom gesê is om nie te gaan nie. [3]
Die lokasie gekonfiskeer — Gaika 1878
Nadat Sandile doodgemaak is, is sy lokasie gekonfiskeer. Daardie sin is die jaar se feit op die grond wat hy sedert Cathcart gehou het. Die lokasie is nie as ’n Gaika-reservaat onder ’n nuwe kaptein gelaat nie. Dit is in plase verdeel en aan Europeërs verkoop. Sy mense is oorkant die Kei verskuif. Die westelike huis wat ’n verkleinde lokasie onder ’n landdros beset het, was ná die geveg ’n volk sonder daardie lokasie. [3]
Verskuiwing oorkant die Kei het saakgemaak omdat dit nie ’n optog van ’n paar myl binne die ou lokasie was nie. Die Kei was die rivier wat lank Gcaleka-land van die koloniale en Gaika-kant af gemerk het. Mense wat wes daarvan op Cathcart se grond gewoon het, is oos daarvan gestuur. Plase wat aan Europeërs verkoop is, het die krale se plek ingeneem. Wat die konfiskasie opgeteken het, was die einde van Sandile se lokasie as ’n Gaika-plek, nie ’n nuwe landdros by dieselfde bakens nie. [3]
Tyala is van hartseer dood by die dood van sy kaptein en die finale opbreek van die stam. Hy was die groot ou man wat teen die vee-doodmaak en teen hierdie oorlog gestaan het. Die stam wat hy probeer red het, was die stam wat nou verskuif en uitverkoop is. Sy dood hoort op hierdie blad omdat die konfiskasie nie net ’n landmeter se werk was nie. Dit was die opbreek van die huis wat Tyala raad gegee het, en hy het daardie opbreek nie oorleef nie. [3]
Gonya, wat Sandile se grootvrou Nopasi as erfgenaam aangeneem het, was nie die man aan wie die lokasie oorgegaan het nie. Die stam het hom nooit erken nie, omdat hy nooit besny is nie. Hy is by Zonnebloem opgevoed, Edmund gedoop, en as tolk en klerk in ’n landdroskantoor in diens geneem. Die konfiskasie het nie gewag dat ’n besnede broer die stoel inneem nie. Dit het die grond verkoop. Wat 1878 ná die geveg opgeteken het, was dus nie ’n Gaika-opvolging nie. Dit was die omskepping van Sandile se lokasie in Europese plase, en die verskuiwing van sy mense oorkant die Kei. [3]
Tini gevange geneem en verban — Waterkloof 1878
Tini was Maqoma se seun. Maqoma is op Robbeneiland op die 9de van September 1873 as staatsgevangene dood. ’n Paar jaar later het Tini ’n plaas in die Waterkloof gekoop, dieselfde gebroke land wat sy vader so taai in 1851 en 1852 gehou het, en die oorblyfsel van die stam daar bymekaargemaak. Met toenemende sterkte het hy toenemend vyandig teenoor die regering geword. In die oorlog van 1877–8 het hy sy lot by Kreli en Sandile gegooi. Dit is wie die kloof beset het toe hierdie jaar oopgegaan het: nie die ou guerrilla self nie, maar die seun op ’n gekoopte plaas. [3]
Vanjaar se feit by die Waterkloof was sy gevangeneming. Hy is as ’n veroordeelde na Kaapstad verban. Die plaas op die kloof het hom nie gered nie. Die oorblyfsel wat hy bymekaargemaak het, het die grond nie gehou toe hy geneem is nie. Wat van die gevangeneming afgehang het, was die korporatiewe lewe van Maqoma se huis. ’n Stam wat op gekoopte grond herbou is, op die toneel van 1851, het geëindig toe die seun as gevangene stad toe gestuur is. [3]
Sy lede is uiteengedryf. As ’n korporatiewe liggaam het die stam opgehou bestaan. Dit is ’n harder sin as ’n boete van vee. Die Waterkloof-oorblyfsel is nie as ’n volk onder ’n nuwe hoof verskuif nie, soos sommige lokasies was. Dit is stukkend gemaak. Maqoma se verstand en guerrilavaardigheid het nie oorgegaan na ’n huis wat die oorlog kon oorleef wat sy seun aangesluit het nie. Wat 1878 vir Tini opgeteken het, was die einde van daardie stam se geskiedenis as ’n liggaam, nie ’n nuwe plaastitel in ’n ander vallei nie. [3]
Die teenstelling met Sandile se mense is waarom Tini ’n afsonderlike feit is. Sandile se aanhang is oorkant die Kei verskuif nadat die lokasie verkoop is. Tini se aanhang is uiteengedryf, en die stam as liggaam was klaar. Albei manne het by Kreli aangesluit. Albei het verloor. Die Waterkloof-plaas, gekoop op die vader se ou houvas, het nie ’n tweede Gaika-lokasie geword nie. Dit het die plek geword vanwaar Maqoma se seun Kaapstad toe geneem is. [3]
Anta se grond verloor — Kolonie 1878
Anta het ná die vee-doodmaak tot byna volkome onbeduidendheid verval. Hy is toegelaat om in die Gaika-lokasie te bly. Teen 1877 het sy stam weer ’n bietjie sterkte bymekaargemaak. Toe het dit by Sandile aangesluit. Daardie aansluiting is verlede jaar se feit. Vanjaar se feit is die gevolg: die stam het sy grond verloor en is oorkant die Kei verskuif. [3]
Anta was nie Sandile nie, en hy was nie Tini nie. Hy het geen Waterkloof-plaas gehad nie, en hy was nie die hoof-Gaikakaptein nie. Hy was die man wat byna verdwyn het, en wat teen 1877 net genoeg mense gehad het om ’n keuse te maak. Hy het Sandile se kant gekies. Die grond wat hy verloor het, was die grond wat hy in die Gaika-lokasie mag hou toe hy onbeduidend was. Die herstel van ’n bietjie sterkte het dus nie ’n kapteinskap herstel nie. Dit het hom genoeg aanhang gegee om Sandile se ondergang te deel. [3]
Verskuiwing oorkant die Kei het Anta se mense op dieselfde pad as Sandile s’n gesit. Twee Gaika-huise — die hoofkaptein s’n en die huis wat byna verdwyn het — het die lokasie saam gelaat, in dié sin dat nie een dit gehou het nie. Die konfiskasie ná Sandile se dood was nie tot Sandile se eie aanhang beperk nie. Anta se grond het saamgegaan. Wat van daardie gevolg afgehang het, was die laaste van die klein herstel van 1877. ’n Stam wat pas weer sigbaar geword het, is oos van die rivier verskuif. [3]
Die kolonie het die oorlog van 1877–8 aan die Gaika-kant dus met drie verskillende eindes toegemaak. Sandile dood in die veld, lokasie verkoop, mense oorkant die Kei. Tini ’n veroordeelde in Kaapstad, stam uiteengedryf. Anta se mense sonder hulle grond, ook oorkant die Kei. Dit is nie een storie drie keer vertel nie. Dit is die drie huise wat by Kreli aangesluit het, elkeen op sy eie manier in 1878 klaargemaak. [3]
Toe die oorlog verby was — Oba in Victoria-Oos 1878
Oba was die ander Gaika-feit van die jaar, omdat hy nie by Sandile aangesluit het nie. Hy was die seun van Tyali en die kleinseun van Ngqika. In 1874 het hy 2 groot plase op die westelike oewer van die Keiskama gekoop en met ’n aansienlike aanhang daarheen getrek. Hy het nog die toelae van 7 pond ’n maand getrek wat sir George Grey aan hom gegee het. Droogte en veesiekte het die stam so arm gemaak dat die laaste paaiemente van die koopprys nie nagekom kon word nie. Dit is die toestand waarin die oorlog hom gevind het, en dit is die toestand waarin die oorlog hom gelaat het. [3]
Toe die oorlog van 1877–8 verby was, het die verbandhouers hulle eise ingedruk en besit van die plase gekry. Dit is vanjaar se feit op die Keiskama-oewer. Die 2 plase van 1874 het nie by Ngonyama gebly omdat hy uit die oorlog gebly het nie. Hulle het gegaan na die manne wat die verbande gehou het. Goeie gedrag in die veld het nie die paaiemente betaal wat die droogte onbetaald gelaat het nie. Wat van die vrede afgehang het, was dus nie ’n bevestiging van Oba se titels nie. Dit was ’n beslaglegging. [3]
Die regering het sy goeie gedrag erken dat hy homself en sy mense geheel en al tot beskikking van die koloniale beampte gestel het wat by die stam gesit het. Dit het hom die gebruik van ’n ander stuk grond in Victoria-Oos gegee, waar hy daarna met sy hoofmanne gewoon het. Die restant van sy stam is in die distrik Kentani versorg. Daardie toekenning is waarom Oba nog ’n plek gehad het toe Sandile se lokasie verkoop is en Tini se stam stukkend was. Dit was nie die Keiskama-plase nie. Dit was ’n stuk in Victoria-Oos vir die kaptein en sy hoofmanne, en Kentani vir die res. [3]
Tot sy dood het hy Grey se 7 pond ’n maand getrek, maar dit is aan brandewyn bestee. Hy het in — of liewer nie betwis nie — die bestaan van een groot God geglo, en hy het nooit enige neiging getoon om die Christendom aan te neem nie. Daardie besonderhede hoort hier omdat die jaar se skikking nie ’n bekering was nie, en dit was nie ’n herstel van die 2 plase nie. Dit was ’n kaptein wat uit Kreli se oorlog gebly het, van die grond gestroop wat hy gekoop het, in Victoria-Oos op ’n regeringstuk geplaas, met die ou toelae nog betaal en nog gedrink. Wat 1878 vir Oba opgeteken het, toe die oorlog verby was, was dat uitbly die persoon en die aanhang gered het, en nie die koop nie. [3]
Die Xesibes onder Britse beskerming geneem — 1878
Suid van die Umkomanzi het sommige klein stamme wat in die oorloë van Tshaka verstrooi is, skuiling in die gebroke land langs die Umzimvubu geneem. Hulle wou òf na Natal trek òf Britse gesag tot die land waarop hulle woon uitbrei. Onder hulle was die Xesibes, destyds onder ’n kaptein met die naam Jojo. Hy het gekla oor aanhoudende aanvalle deur die Pondo-kaptein Faku. Dit is wie nog daardie gebroke land beset het toe 1878 oopgegaan het: ’n klein huis, nie ’n Natalse lokasie nie, nog in geveg met die Pondos. [3]
Die Xesibes het etlike geslagte lank ’n strook suid van die Umtamvuna beset, maar in die groot omwentelinge is hulle daarvan af gedryf en het hulle grond in besit geneem waarop Pondo-krale eens gestaan het. Faku het op daardie feit gesteun, en op die Maitland-verdrag, toe hy probeer het om hulle sy onderdane te maak. Die Xesibes het daarop aanspraak gemaak dat hulle so onafhanklik is as wat hulle voorvaders altyd was. Hulle het volgehou dat die Pondos hulle reg op die land op dieselfde wyse verloor het as waarop hulle die hulle s’n verloor het. Geen stam hoegenaamd, het hulle gesê, was toe op dieselfde grond wat dit voor die Zoeloe-oorloë beset het nie. Daardie geskil was die oorsaak van aanhoudende stryd en bloedvergieting. [3]
In 1847 het Jojo boodskappers na Maritzburg gestuur om te smeek dat hy deur die Natalse regering beskerm word. Hy het net 600 vegmanne oor gehad, het hy gesê, en hy was bang hulle sou uitgewis word tensy hy hulp kry. Die regering het al te veel op die hande gehad om by die las te voeg, en die versoek kon nie oorweeg word nie. Teen alle verwagting in het die Xesibes standgehou, hoewel in aanhoudende stryd, tot 1878. Daardie uithou is waarom hierdie jaar, en nie 1847 nie, die Xesibe-feit is. ’n Kaptein met 600 man, deur Natal geweier, was 31 jaar later nog daar. [3]
In 1878 is hulle onder Britse beskerming geneem. Daardie sin is die jaar se feit vir Jojo se mense. Dit was nie inlywing by die Kaap in hierdie kalender nie — dit het later gekom, en dit is nie vanjaar se werk nie. Dit was beskerming, ná ’n geslag Pondo-oorlog wat Natal in 1847 nie wou betree nie. Wat van die neming afgehang het, was die onafhanklikheid waarop die Xesibes teen Faku aanspraak gemaak het. ’n Stam wat geweier het om Pondo-onderdane te word, en wat in 1847 nie Natal-onderdane mag word nie, het in hierdie jaar onder die Britse naam oorgegaan waarvoor hulle 31 jaar vroeër gevra het. [3]
Ondersoek na die Utrecht-lyn — Zoeloeland 1878
Die deel van die Suid-Afrikaanse Republiek wat aan Zoeloeland gegrens het, was die distrik Utrecht. Daardie distrik is nooit deur ’n Zoeloe-leër beset nie, maar omdat dit onder die Drakensberge was, was dit eenmaal net so Zoeloe-gebied as die aangrensende land in Natal. Op die 8ste van September 1854 is ’n oorgawebrief aan die boere deur Panda geteken, wat as erkenning 100 stuks vee aangeneem het. In daardie brief is die grense neergelê, maar nie baie duidelik nie. Die lyn wat daarna etlike jare erken is, was die Bloedrivier van sy samevloeiing met die Buffels tot waar die ou jagpad dit gekruis het, en van daar die jagpad tot by die Pongolo. Dit is die lyn wie se geskille in 1878 ondersoek is. [3]
In Junie 1860 het J. H. Grobbelaar, waarnemende president van die Suid-Afrikaanse Republiek, ’n kommissie aangestel om met die Zoeloes vir die oprigting van bakens langs die grens te reël, en om Cetewayo as erfgenaam van die kapteinskap te erken. Die kommissie moes ook probeer om ’n afstand van grond rondom St. Lucia-baai te kry, en van ’n pad na daardie hawe. Die doel word nie in die amptelike briefwisseling genoem nie, en ook nie in die stukke oor die ondersoek na grensgeskille in 1878 nie; maar dit was destyds wel bekend, en die koerante het daaroor geskryf. ’n Seehawe is altyd vurig deur die mense van die Republiek begeer. Die stukke van 1878 het dus op die gebakende lyn gesit, nie op die baai nie. Wat hulle nie bevat het nie, is self ’n feit van die ondersoek: St. Lucia was nie in die dossier nie. [3]
Die kommissie het bestaan uit Nicholas Smuts, landdros van Utrecht, Andries Spies, Cornelis van Rooyen, Pieter Lavras Uys, en W. H. Uys. Dit het nie dadelik in die genoemde sake opgetree nie, maar dit het ’n tyd lank die erkende gesag op die grens gebly om met die Zoeloes te handel. Daarom moes ’n ondersoek in 1878 nog na Grobbelaar se jaar teruggaan. Die manne wat bakens moes opsit, en wat vir St. Lucia moes vra, was die eerste genoemde gesag op daardie lyn. Die geskil wat die stukke van 1878 geraak het, was nie ’n nuwe rivier wat in hierdie kalender uitgevind is nie. Dit was die ou Utrecht-grens, onduidelik in 1854, nog onbeslis. [3]
Teen 1865 het Cetewayo besluit om die hele gebied tussen die nuwe lyn en die ou Utrecht-grens terug te kry, omdat die vergoeding wat hy ontvang het — die oorgawe van vlugtelinge — verlore gegaan het toe Umtonga ’n tweede keer gevlug het, Natal toe. ’n Zoeloe-leër het in Februarie 1865 op die Utrecht-grens verskyn en die bakens so pas opgerig, afgehaal. Panda het om ’n ander lyn gevra. In Julie 1866 het ’n kommissie weer na hom gegaan. In Desember 1866 is 43 plase tussen die ou en die nuwe grens geïnspekteer en toegeken. Niks daarvan het die lêer toegemaak nie. Die ondersoek na grensgeskille in 1878 het op ’n twis gesit wat al bakens opgesit en afgehaal gesien het. Wat hierdie jaar aan die Utrecht-kant opgeteken het, was dat die lyn eindelik ’n saak van formele ondersoek was, nie net van kommissies wat Panda se kraal toe ry nie. [3]
Cetewayo se boodskappe gepubliseer — Natal 1878
Cetewayo se houding teenoor sy wit bure was na bewering vriendelik, maar hulle was ten volle bewus dat hy nie te vertrou was nie. Voor die publikasie in 1878 van sy boodskappe aan die Natalse regering het hulle nie geweet hoe vaardig hy Natal teen die Suid-Afrikaanse Republiek speel nie. Hulle het geweet dat hy met groot intelligensie begaafd was, en dat hy in ’n baie hoë mate slinks en wreed was. Hulle het die volle omvang van sy mag geken. Wat hulle tot vanjaar se druk nie gehad het nie, was die bewoording van die spel wat hy met die twee wit regerings tegelyk gespeel het. Daardie publikasie is die jaar se feit by Natal, en daarom is hierdie opskrif nie verlede jaar se argument oor ’n Zoeloe-inval van Pretoria nie. Dit is die jaar dat die boodskappe uitgekom het. [3]
Hy het aan die sekretaris vir naturellesake in Natal voorgestel dat die mense van Utrecht op Zoeloeland inbreuk maak, en hy het selfs aangebied om die grond wat hy probeer terugkry aan Groot-Brittanje af te staan. Die luitenant-goewerneur van Natal, in die oortuiging dat vyandelikhede op hande was, het sy dienste as skeidsregter aangebied. Op die 30ste van Oktober 1869 het president Pretorius geantwoord dat die regering van die Suid-Afrikaanse Republiek met dank aanvaar, mits die verloorder alle koste betaal. Verskeie hindernisse het tussenbeide gekom, en niks verder is etlike jare lank in die saak gedoen nie. Die boodskappe van 1878 is wat daardie ouer briefwisseling as één spel leesbaar gemaak het: ’n Zoeloe-kaptein wat dieselfde grond aan Brittanje aanbied wat hy van Utrecht probeer terugneem. [3]
Hulle was bewus dat al die bergstamme in Suid-Afrika saam — al die mense van Moshesh, van Magadu en sy bondgenote, en van Sekukuni, wat in 1860 sy vader Sekwati as hoof van die Bapedi opgevolg het — nie in ’n eerlike geveg in oop veld teen die helfte van Cetewayo se geoefende regimente sou standhou nie. Tog het die boere van die republiek ’n ontmoeting met hom minder gevrees as met enigeen van dié. Die voorwaardes van oorlogvoering sou omgekeer wees. Die bergstamme, wat agter klipmure in byna ontoeganklike posisies veg, en op eensaam plaashuise toeslaan, kon ’n burgerkommando uitput. Die Zoeloe-leër sou in ’n paar desperate gevegte ontmoet word, wanneer die boere sou sorg dat hulle goed verskans is, en die uitslag sou nie twyfelagtig wees nie. Daardie skatting is waarom die publikasie van 1878 aan die republikeinse kant net so saakgemaak het as by Natal. Die boodskappe het die vaardigheid gewys. Hulle het, in die boere se eie oordeel, nie gewys dat Cetewayo hulle kon uitwis nie. [3]
Aan elke regering het hy warme gehegtheid bely, en in albei gevalle sonder die minste opregtheid. Deur verteenwoordigers van elkeen is hy formeel as groot kaptein van die Zoeloes ingestel, maar hy en sy mense het nie die geringste waarde aan enigeen van die twee seremonies geheg nie. Die druk van 1878 is wat daardie dubbele belydenis in sy eie boodskappe sigbaar gemaak het, nie net in wat boere lank geglo het nie. Natal is één storie oor Utrecht vertel. Pretoria is ’n ander oor vriendskap vertel. Wat hierdie jaar in openbare leeswerk gesit het, was dat albei stories deur dieselfde hand gestuur is. Die ondersoek van die Utrecht-lyn en die publikasie van die Natalse boodskappe hoort in 1878 bymekaar omdat dit dieselfde twis is, eindelik uit die stukke gesien. [3]