Boer History1869 in Suid-Afrika: Wodehouse, Brand, Aliwal-Noord, en Pretorius
Wodehouse, die Ster van Suid-Afrika van Maart, en Port Nolloth se spoorwydte — Kolonie 1869
Sir Philip Wodehouse het in 1869 nog die Kaapkolonie regeer en nog Haar Majesteit se hoë kommissie in Suid-Afrika gehou. Hy het op die 15de van Januarie 1862 in Kaapstad aangekom. Die Tafelbaai-dok wat in die sitting van 1861 goedgekeur is, was nog onvoltooid binne John Coode se plan. Die Port Elizabeth-lig het nog van die 1ste van Junie 1861 gewys; die Roman Rock-lig van die 16de van September 1861. Ichaboe, met Holland’s Bird en die ander weskus-eilandjies, het nog van die 16de van Julie 1866 op die koloniale lys gestaan. Die sensus van 1865 het 200000 in die Kolonie getel. ’n Droogte van etlike jare het landbou en handel nog gedruk. Die kasteeljaar het saakgemaak omdat dieselfde hoë kommissaris wat die Basoeto op die 12de van Maart 1868 tot Britse onderdane uitgeroep het, op die 4de van Februarie met John Henry Brand by Aliwal-Noord sou sit, en omdat ’n goewerneur wat nog in Kaapstad gesit het, nou ’n lyn moes vind wat Londen en Bloemfontein albei sou aanvaar. [3]
Port Nolloth, so genoem van Maart 1855, het nog die koper van Springbokfontein en Spektakel verskeep. Die Cape Copper Mining Company, wat Philips en King se Namakwaland-eiendom oorgeneem het, het in hierdie jaar begin met die bou van ’n smalspoor van Port Nolloth na Ookiep. Dierekrag was nie genoeg om die erts so vinnig na die kus te bring as wat dit gereed gekry kon word nie: muile is ingevoer, maar hulle voer moes van verdele van die kolonie aangebring word, en die koste om hulle te hou was baie groot. Die spoorwydte het saakgemaak omdat Namakwaland-koper al ’n koloniale uitvoer was, en omdat ’n lyn wat in ’n droogtejaar begin is, erts vinniger moes skuif as osse en muile dit kon doen. [3]
Soektog ná Schalk van Niekerk se klippie van 21 karaat, aan Wodehouse verkoop vir 500 pond, het ’n tweede diamant in die Hopetown-distrik en ’n derde op die oewer van die Vaal gevind. Gedurende 1868 is etlike edelgesteentes gevind. In Maart van hierdie jaar is die “Ster van Suid-Afrika” verkry van ’n inboorling wat dit lank as ’n magtige towerkrag gehou het, sonder die minste begrip van sy waarde as ’n steen. Dit was ’n pragtige briljant van 83 karaat ongeslyp, en dit is geredelik vir 11000 pond verkoop. Geloof in myne so naby was nog nie wydverspreid nie. Die meeste mense het gemeen die gesteentes is per ongeluk verloor, of dat volstruise hulle uit ’n verre binneland gebring het; dit was die oortuiging van ’n erkende kenner wat deur ’n diamantkoopman in Engeland uitgestuur is om die land om Hopetown te ondersoek. Maart het saakgemaak omdat ’n briljant van 83 karaat nou langs Van Niekerk se klippie gelê het, selfs terwyl die bewys dat diamante in groot getalle langs die noordelike oewer van die Vaal lê, nog tot die sluiting van die jaar behoort het. [3]
Makoma, die intelligentste van die Rarabe-hoofde, is ná verbanning vir 21 jaar na Robbeneiland geneem, en is daar meer as staatsgevangene as as bandiet behandel, met die geselskap van sy gunstelingvrou en soveel ander toegewings as wat toegestaan kon word. In Mei, onder ’n belofte van goeie gedrag, is hy toegelaat om na die land van sy geboorte terug te keer. Die terugkeer het saakgemaak omdat ’n hoof wat die Waterkloof in 1851 en 1852 gehou het, onder ’n belofte weer op die grens was, en omdat die eiland tot daardie Mei nog gehou het wat die kasteel gestuur het. [3]
Die Kaapse parlement van hierdie jaar het hom so min as vantevore geneig getoon om self die handhawing van orde in die Lesuto te aanvaar. Die grenspolisie onder Bowker in die Lesuto is tot 36 man verminder, en as hulle onttrek word, sou daar geen verteenwoordigers van die Britse regering oorbly nie, want daar was geen inkomste waaruit salarisse betaal kon word nie: die enigste inkomste wat ingesamel kon word, was lisensies van Europese handelaars, wat nie meer as 6 of 7 pond maandeliks ingebring het nie. Onder hierdie omstandighede het die wetgewende raad die hoë kommissaris gevra om inligting te gee wat sou toon dat die gebruik van ’n deel van die grenspolisie in Basoetoland van koloniale belang en nodig vir sy veiligheid was. Die huis van vergadering, ná ’n lang en warm bespreking waarin die grootste simpatie met die Vrystaat uitgespreek is, het met ’n meerderheid van 27 teen 6 ’n besluit aangeneem waarin dit die idee verwerp het dat Basoetoland as deel van die grens beskou kon word, of as ’n gebied wat, behalwe tydelik, deur die gewapende en berede polisie verdedig moes word, omdat die finansies van die kolonie heeltemal ontoereikend was om so ’n las enige tyd lank te dra. Die hoë kommissaris kon net antwoord dat die polisie sonder onnodige versuim onttrek sou word. Die stemming het saakgemaak omdat ’n kolonie van 200000 die berg nie as ’n koloniale las sou neem nie, en omdat Wodehouse die Lesuto nog met 36 polisie moes hou tot Londen Aliwal-Noord bekragtig. [3]
Aliwal-Noord van die 4de van Februarie, die konvensie van die 12de, en Korokoro van die 22ste — 1869
Brand het nog in Bloemfontein gesit. Die Vrystaatse regering het besef hoe heeltemal dit aan Wodehouse se genade oorgelaat was: sy ammunisievoorrade is afgesny, terwyl handelaars kruit en lood aan die Basoeto verkoop het met skaars ’n poging tot verberging; strooptogte is dikwels uit voorbys die Thaba Bosigo-lyn die Vrystaat in gemaak, en die burgerkommando’s kon daardie lyn nie in agtervolging oorgaan sonder om die Britse owerhede te tart nie. Onder hierdie omstandighede is die volksraad vir die 13de van Januarie byeengeroep. Direk ná sy byeenkoms het hy besluit om kommissarisse aan te stel om met Wodehouse te onderhandel, en die president opgedra om die voorlopige reëlings te tref. Wodehouse het gehoop om die president bereid te vind om nie later as die 1ste van Februarie by Aliwal-Noord in onderhandelinge te tree nie. Die sitting het saakgemaak omdat Bloemfontein stropers nie oor ’n Britse lyn kon agtervolg nie, en omdat ’n volksraad wat vir Januarie geroep is, moes onderhandel as hy kruit en ’n vaste grens wou hê. [3]
Op die 4de van Februarie, byna 11 maande nadat die Basoeto tot Britse onderdane uitgeroep is, het die hoë kommissaris en die afgevaardigdes van die Vrystaat in konferensie in mnr. Halse se huis by Aliwal-Noord ontmoet. Teenwoordig om die Vrystaat te verteenwoordig was Brand, advokaat Hamelberg, en mnre. J. J. Venter, C. J. de Villiers, en A. J. Bester, lede van die volksraad. Alle briefwisseling sedert die proklamasie van die 12de van Maart 1868 is as teruggetrek beskou, en daar is ooreengekom dat onderhandelinge op ’n skoon veld begin sou word. Die Vrystaat het eers ’n grenslyn volgens die verdrag van Thaba Bosigo geëis. Die hoë kommissaris het beswaar gemaak, en in die plek daarvan ’n grens soos voor die oorlog van 1865 voorgestel, in welke geval die Vrystaat enige bedrae wat al vir grond daarbo verkoop ontvang is, kon behou, en hy sou onderneem om die som van 50000 pond te betaal, wat hy deur die verkoop van plase sou insamel. Die Vrystaat het hierdie aanbod geweier, en in die plek daarvan voorgestel om ’n klein strook grond aan sy kant van die Thaba Bosigo-lyn af te staan. Die hoë kommissaris het dit van die hand gewys, op die grond dat die afstand ontoereikend sou wees vir die behoeftes van die Basoeto; maar hy het ’n lyn van Kornetspruit langs die Langeberge tot Jammerbergdrif aan die Caledon aangebied, verder die Caledonrivier op tot Jackmansdrif, en van daar ’n lyn wat ’n driehoekige stuk grond omsluit waarin die twee voormalige sendingstasies Mekuatling en Mabolela geleë was. Die 4de van Februarie het saakgemaak omdat die oorlog van 1865–68 nou as ’n kaart op Halse se tafel gelê het, en omdat Wodehouse nie die Thaba Bosigo-lyn sou herstel wat Brand se kommando’s gewen het nie. [3]
Die Vrystaat het ingestem tot die grens tussen die Caledon en Kornetspruit, maar geweier om die driehoekige strook wes van die Caledon prys te gee. Die hoë kommissaris het toe die Caledonrivier van Jammerbergdrif tot sy bron voorgestel, mits die volksraad sou toestem dat Molapo ’n Britse onderdaan word, en die distrik wat hy tussen die Putiatsana en die Caledon beset het, Britse grond word. Die Vrystaat sou instem as die hoë kommissaris 20000 pond tot die oorlogskoste sou betaal. Die hoë kommissaris het geweier om enigiets te betaal. Hy het ook geweier om ou vyandskappe lewendig te hou deur die moordenaars van Bush en Krynauw uit te lewer, soos die Vrystaat wou hê hy moet doen. Die bespreking het ’n volle week geduur voordat alle sake gereël is. Eindelik is ’n konvensie deur Hamelberg opgestel, liggies deur Wodehouse gewysig, en op die 12de van Februarie onderteken. Dit het die grens vasgestel van Kornetspruit tot die samevloeiing van die Putiatsana en die Caledon; Molapo toegelaat om ’n Britse onderdaan te word as hy ’n skriftelike versoek daartoe aan die volksraad rig, wanneer die distrik tussen die Putiatsana en die Caledon deel van Brits-Basoetoland sou word; sulke Basoeto as wat aan die Vrystaatse kant van die Caledon was tot die 31ste van Julie gegee om daardie rivier oor te steek, waarna hulle met geweld verdryf kon word; en aan die Franse Sendinggenootskap as eiendom wat dit onder Vrystaatse jurisdiksie kon hou, of verkoop as dit so verkies, 1500 morgen grond by elk van sy voormalige stasies Mekuatling en Mabolela verseker. Die dertiende artikel het voorsiening gemaak vir die onderwerping aan arbitrasie van die Vrystaat se eise om geldelike vergoeding vir die grond tussen die nuwe grens en dié wat deur die verdrag van Thaba Bosigo vasgestel is. En laastens was daar ’n klousule dat die volksraad, in plaas van hierdie konvensie, die eerste voorstel van die hoë kommissaris kon aanneem, naamlik die lyn van 1864, met ’n geldbetaling van 50000 pond en die opbrengs van die plase wat al verkoop is. Die 12de van Februarie het saakgemaak omdat die Caledon, nie Thaba Bosigo nie, die lyn geword het, en omdat Molapo se oordrag en die dertiende artikel nog voltooi moes word voordat die papier ’n skikking was. [3]
Toe die konvensie onderteken is, het die hoë kommissaris J. H. Bowker en H. J. Halse, met J. X. Merriman as landmeter, aangestel om saam met die Vrystaatse afgevaardigdes die nuwe lyn tussen Kornetspruit en die Caledon uit te merk en bakens te plant. Hulle het die lyn vir die groter deel van die afstand ’n uitstekende natuurlike grens gevind, bestaande uit duidelik omskrewe heuwelreekse met strome wat in albei rigtings loop: van die samevloeiing van Kornetspruit met die Oranjerivier langs die middel van eersgenoemde tot die punt naaste aan Olifants Been, van daardie punt by Olifants Been tot die suidelike punt van Langeberg, langs die kruin van Langeberg tot sy noordwestelike einde, van daar tot die oostelike punt van Jammerberg, langs die kruin van Jammerberg tot sy noordwestelike einde, en van daar by ’n verlenging van dieselfde lyn tot die Caledonrivier. Sy Eksellensie het toe na die Lesuto vertrek, en op die 19de van Februarie by Korokoro aangekom. Die hoofde met hulle volgelinge het al begin daar vergader, en op Maandag, die 22ste, het ’n groot byeenkoms plaasgevind. Om halfelf die oggend het Wodehouse ’n sitplek in die skaduwee van ’n groot rots ingeneem, met Bowker, sy agent in Basoetoland, subinspekteur Surmon van die gewapende en berede grenspolisie, en Cripps, sy privaatsekretaris, by hom. Aan sy linkerhand het Letsie, Molapo, en Masupha, die drie seuns van Moshesh by sy groot vrou, gesit. Aan sy regterhand was die eerwaardes mnre. Mabille, Jousse, Maitin, Keck, Duvoisin, en dr. Casalis, van die Franse Protestantse Sending, dr. Allard en die eerwaarde mnr. Gerard, van die Rooms-Katolieke Sending, en ’n paar ander Europeërs. Voor hom was die kleiner hoofde Molitsane, Lesawana, Nehemiah, Sophonia, George, Tsekelo, en baie ander gegroepeer, met 2000 of 3000 volgelinge agter hulle, of waar ’n voetplek op die rotswand te kry was. Moshesh was te swak om sy woning op Thaba Bosigo te verlaat. Die 22ste van Februarie het saakgemaak omdat die hoofde Aliwal ewe seer as die minister van kolonies of die volksraad moes bekragtig, en omdat Moshesh, wat gevra het om as Britse onderdaan oorgeneem te word, die berg nie kon verlaat om die lyn te hoor nie. [3]
Die doel van die byeenkoms was om die hoofde en die volk bekend te maak met die reëlings by Aliwal-Noord, en om hulle bekragtiging van die konvensie te verseker. Deur Mabille, wat as tolk opgetree het, het die hoë kommissaris verduidelik dat hy vir hulle so goeie voorwaardes verseker het as wat hulle redelikerwys kon verwag; dat die grond binne die nuwe grens ruim genoeg vir hulle behoeftes was, omdat hy in Niemandsland voorsiening sou maak vir die stamme wat tydens die oorlog daarheen getrek het; en dat hulle toekomstige lot by hulleself berus. Molitsane was die enigste van die hoofde wat openlik teen die reëling beswaar gemaak het. Hy het beswaar gemaak teen die prysgawe van sy ou woonplek wes van die Caledon, maar het opgehou toe die hoë kommissaris hom die distrik beloof het wat Makwai ontruim het. Van die drie groot seuns van Moshesh was Molapo die een wie se mag die meeste verswak is deur die vervanging van die lyn van 1864 met dié van die Caledon, en hy het geen openlike klagtes gemaak nie, maar sy opmerkings tot ’n versoek beperk dat hy as Britse onderdaan ontvang mag word. Ná volle bespreking het die hoofde en sendelinge voorgegee om saam te stem dat die skikking so bevredigend was as wat hulle onder die omstandighede kon hoop, en die leidende hoofde het beloof om dit uit te voer. Die hoë kommissaris het toe aangekondig dat sodra die konvensie deur die Imperiale en Vrystaatse regerings bekragtig is, landdroste aangestel sou word; die volk sou die hutbelasting moet betaal wat al ooreengekom is, maar met inagneming van die omstandighede van die land sou dit by elke man berus om in geld, graan of lewende hawe by te dra; die hoë kommissaris sou voortaan die reg uitoefen om grond aan stamme en individue toe te wys; die land sou in drie distrikte verdeel word, in elk waarvan een van die vernaamste hoofde gestasioneer sou wees. Teen geen van hierdie aankondigings is beswaar gemaak nie. Die volgende dag het Wodehouse Moshesh besoek, wat so oorvloedig was met dank en uitinge van tevredenheid as wat hy altyd by soortgelyke geleenthede was, al was hy so swak van gees en liggaam dat nie veel waarde aan wat hy gesê het, geheg kon word nie. Korokoro het saakgemaak omdat Molitsane Makwai se ontruimde grond geneem het eerder as om Mekuatling te hou, en omdat Molapo in die openbaar gevra het om as Britse onderdaan ontvang te word terwyl die Caledon sy mag gesny het. [3]
Die hoë kommissaris het toe ’n paar eenvoudige handelsregulasies uitgevaardig, waarin die lisensiegelde op 10 pond ’n jaar, of 1 pond ’n maand, vasgestel is, en waarin die verkoop van bedwelmende drank verbied is onder straf van ’n boete van hoogstens 10 pond vir die eerste oortreding, en verlies van lisensie vir die tweede, tesame met verbeuring van alle spiritus in die handelaar se besit. Die polisie in die Lesuto, 100 man altesaam, is in vier kampe verdeel, een aan die Oranjerivier, een aan Kornetspruit, en twee aan die Caledon, met die doel om veediefstal sover moontlik te onderdruk. Omdat niks verder gedoen kon word tot die bekragtiging van die konvensie nie, het die hoë kommissaris Thaba Bosigo gelaat, en deur ryk lande van rypwordende koring tot die Oranjerivier gegaan, en oor die Drakensberge in Niemandsland ingetrek. Daar het hy woonplekke aan die emigrant-Basoeto-hoofde Makwai en Lebenya toegewys, asook aan die Hlubi-hoof Zibi en die Batlokua-hoof Lehana. In Maart het hy Makwai en Lebenya in besit van die grond waarop hulle gewoon het, bevestig: Makwai in die distrik wat die landdrosdistrik Matatiele sou vorm, Lebenya op die land tussen die Kenigha- en Tinariviere. Op die pad af het hy ’n onderhoud met Morosi gehad, wat versoek het om sy lot by die res van die Basoeto-stam te werp; die hoë kommissaris het egter aan sy opregtheid getwyfel, en hom gesê hy moet tyd neem om die saak te oorweeg. Niemandsland in Maart het saakgemaak omdat stamme wat die oorlog gelaat het, nou grond oos van die Drakensberge onder Wodehouse se toewysing gehou het, en omdat Morosi nie op sy woord geneem is nie. [3]
Maseru van Maart, Buchanan van April, en Granville van die 22ste van Junie — Lesuto 1869
Dit het nodig geword om ’n terrein vir die permanente woning van die hoë kommissaris se agent te kies, en omdat Korokoro in baie opsigte ongeskik was, het Bowker in Maart na Maseru getrek, ’n veel beter ligging. Ondanks die nominale instemming van die hoofde tot die nuwe grens, was die meeste van hulle in werklikheid bitter teleurgesteld daarmee. Hulle het hulle voorgestel dat Wodehouse, toe hulle Britse onderdane geword het, sy mag sou gebruik om vir die stam al die land terug te kry wat eens Moshesh s’n was. Hulle ontevredenheid is aangeblaas deur Buchanan, wat aan hulle voorgehou het dat hulle erg veronreg is en dat as hulle hom as hulle agent na Engeland stuur, hy waarskynlik die bekragtiging van die konvensie sou kan keer en vir hulle al die land binne die ou grens sou kan verkry. Wodehouse se rug was skaars op die Lesuto gedraai of intrigues is aan die gang gesit om te keer wat hy gedoen het. Molapo, Nehemiah, en Tsekelo was besig om openlik ontevredenheid aan te blaas, en baie ander het in die geheim saam met hulle gewerk. Briewe is deur Tsekelo vir sy vader geskryf, met die belofte om 380 beeste in te samel om die koste van ’n gesantskap na Engeland te dek, en met die versoek dat Buchanan self moet gaan om by die Koningin te pleit. Molapo het Makotoko, sy vernaamste raadsman, saam met Tsekelo na Natal gestuur om daar met Buchanan te beraadslaag. Letsie alleen onder die hoofde, al het hy versigtig probeer hoe ver hy Bowker kon ignoreer, wou niks met die beweging te doen hê nie, want hy kon niks daardeur wen nie, en kon veel verloor. Maart het saakgemaak omdat Maseru die agent se setel geword het, en omdat ’n gesantskap al opgerig is om Aliwal te ontdoen voordat die ink droog was. [3]
Die eerwaarde mnr. Daumas het toe in Natal gewoon. Sy oordeel lyk verwring te wees deur die swaarkry wat hy deurgemaak het en deur teleurstelling dat sy stasie Mekuatling, waar hy 28 jaar gewoon en gearbei het, nie aan hom teruggegee is nie. Sy kollegas in die Lesuto, al was hulle diep bedroef dat die nuwe grens nie Mekuatling en Mabolela in die noorde en Hebron en Poortje in die suide ingesluit het nie, was bereid om die toestand te aanvaar. Sonder hulle instemming het Daumas by Buchanan se planne aangesluit. ’n Memoriaal, wat die minister van kolonies smeek om die Koningin te adviseer om die konvensie nie te bekragtig nie, is in Natal opgestel, en al kon slegs 16 handtekeninge daarvoor verkry word, is dit deur die luitenant-goewerneur deurgestuur. Voorbereidings is haastig gemaak, en sonder om te wag vir die bydrae in beeste wat Moshesh beloof het, het Buchanan en Daumas in April na Engeland geseil, met Tsekelo saam. April het saakgemaak omdat ’n redakteur, ’n sendeling, en Moshesh se seun Natal gelaat het om Aliwal in Londen te stuit, en omdat Mekuatling se verlies, nie die Caledon-lyn self nie, Daumas in daardie skip gedryf het. [3]
Bowker, wat die toestand as een van “verraad aan elke kant” beskryf het, het nou probeer om die eerste stap tot die herstel van orde te doen. Dit was die verskuiwing van Molitsane uit die omgewing van Mekuatling na die distrik langs die nuwe suidwestelike grens wat deur Makwai se emigrasie vakant gelaat is. Toe hy opgeroep is om te trek, het Molitsane verskeie verskonings gemaak. Hy het beweer dat Moshesh hom beveel het om òf te bly waar hy was, òf by Moperi in Witsi’s Hoek aan te sluit. Bowker het hom ingelig dat as hy nie dadelik trek nie, die vakante distrik aan Fingo’s uit die Wittebergen-reservaat gegee sou word, en hy sonder hulp of ’n toevlug sou gelaat word om die Vrystaatse magte te ontmoet wanneer die grasietermyn van die Aliwal-konvensie verstryk. Molitsane het toe voorgegee om te onderwerp, en sonder verdere tydverlies die distrik gelaat wat hy van 1837 af beset het, en na die woonplek getrek wat aan hom toegewys is. Sy seuns het egter in die Koranaberg gebly. Ná die vertrek van Buchanan en Daumas met Tsekelo het die verskillende hoofde begin om mekaar te oortref in betuigings van getrouheid aan die Britse regering en onderwerping aan die bevele van die hoë kommissaris se agent. Moshesh, Letsie, Masupha, die vernaamste kleiner hoofde, selfs Molapo, het boodskappe gestuur waarin hulle ontken dat hulle iets met die sending na Engeland te doen gehad het. Hulle doel was duidelik: om in Wodehouse se guns te bly as die sending faal, om daarby te baat as dit slaag. Die verskuiwing het saakgemaak omdat Molitsane Mekuatling ná 32 jaar gelaat het eerder as om Brand sonder Bowker te trotseer, en omdat dieselfde hoofde wat ’n gesantskap opgerig het, dit nou ontken het. [3]
Bowker het omgesien na ’n middel om die land te regeer, en het uiteindelik tot die gevolgtrekking gekom dat die eenvoudigste plan sou wees om ’n liggaam Fingo’s in te bring en hulle op die vakante gronde te vestig. By inspeksie het hy gevind dat daar ruim plek vir ’n groot getal sulke immigrante was, en op hulle kon staatgemaak word om die Britse owerhede te steun. Hy het aan die hoë kommissaris voorgestel dat ’n begin met Josaua gemaak moet word, maar by ondersoek is daardie kleinhoof te klein van aanhang gevind om van diens te wees, en voordat die plan verder gevoer kon word, het die loop van sake verander. In Mei het Buchanan en Daumas, met Tsekelo, in Engeland aangekom, en dadelik begin om ondersteuners te werf. Die Aborigines Protection Society het hulle by die hand geneem, en gou het die vernaamste sendinggenootskappe in Engeland en Skotland hulle gehelp. Die minister van kolonies, op ’n versoek van die direkteure van die Paryse Sendinggenootskap dat hy Daumas ’n gehoor sou gee, en ’n soortgelyke versoek van Buchanan namens homself, het tot ’n onderhoud ingestem. Dit het op die 22ste van Junie plaasgevind. Buchanan, Daumas, en Tsekelo is deur etlike lede van die Imperiale Parlement vergesel. Hulle het voor graaf Granville ’n memoriaal gelê wat deur 17 lede van die House of Commons en die sekretaris van die Aborigines Protection Society onderteken is, waarin Buchanan se sieninge uiteengesit is, en waarin gebid is dat Haar Majesteit se regering die konvensie van Aliwal-Noord sou nietig verklaar. Die minister van kolonies het hierop aan die hoë kommissaris geskryf, met volle vertroue in hom, maar met die versoek om verdere verduidelikings. Die 22ste van Junie het saakgemaak omdat Aliwal nou in Downing Street verdedig moes word, en omdat ’n memoriaal van 17 lede landdroste in ’n land wat Bowker nog nie kon regeer nie, kon vertraag. [3]
Terwyl die vertraging om ’n skikking te bring só verleng is, het die Lesuto ’n toneel van verwarring en geweld gebly. Bowker was sonder enige werklike mag, en elke hoof het onafhanklik van sentrale beheer opgetree. Ramanela, altyd ’n hoofdrywer in dade van geweld, het strooptogte op die Vrystaatse boere voortgesit, sonder enige agting vir die hoë kommissaris se proklamasie en latere opdragte. Molapo het aangebied om hom te straf, maar Brand wou nie toestem dat hy dit doen terwyl hy nog ’n Vrystaatse onderdaan was nie. Bowker het Molapo egter gemagtig om die rower te straf, wat hy gedoen het deur op hom te val en omtrent 1000 beeste te neem. Teen die einde van Julie was die land aan die Vrystaatse kant van die Caledon nog ewe vol Basoeto as in Maart 1868. Molitsane self het na Makwai se ou kraal getrek, maar sy seuns was nog in die Koranaberg. Partye Basoeto het selfs van hulle eie kant oorgesteek en aan die ander kant gaan sit. Wodehouse se verduidelikings aan die minister van kolonies het getoon met hoe min reg hy daarvan beskuldig kon word dat hy die Basoeto veronreg. Hy het vir hulle soveel meer grond teruggekry as wat hulle nodig gehad het dat sy agent in die land voorgestel het om Fingo’s in te bring om dit te vul en ’n magsbalans te skep, terwyl Moshesh — dit is, sy kleiner seuns wat in sy naam opgetree het — juis in hierdie tyd weer toenaderings tot Jan Letele se mense en ander onderdane van die Vrystaat gemaak het om in te kom en by sy stam aan te sluit. Bowker het bereken dat nie meer as 5000 individue deur die vervanging van die Caledon vir die grens van 1864 geraak sou word nie, maar hierdie getal was seker te klein. Julie het saakgemaak omdat die 31ste die dag was om oor te steek, en omdat die Caledon-plase nog beset was terwyl Ramanela se beeste al in Molapo se hande was. [3]
Die minister van kolonies, tevrede oor hierdie punte, het daarna beswaar gemaak teen die dertiende artikel van die konvensie, wat voorsiening gemaak het vir die onderwerping aan arbitrasie van die Vrystaat se eise om betaling vir die grond wat aan die Basoeto teruggegee is. Hy was nie bereid om enige vergoeding te gee nie, en as hierdie artikel deur die Vrystaat volgehou word, moes die konvensie nietig verklaar word. As dit geskrap word, sou hy Haar Majesteit adviseer om die oorblywende klousules te bekragtig. So vroeg as die 5de van Mei het die volksraad die konvensie bekragtig. Slegs een lid het daarteen gestem, daardie een wat Wodehouse se alternatief verkies het — die grens van 1864 met ’n liggaam boere onder Engelse bewind agter dit, en die betaling van 50000 pond in geld. En nou dat die vraag weer oopgemaak is, het die president, om ’n skikking te bevorder, toegestem dat die dertiende artikel geskrap word. Die hoof Letsie, in wie se belang dit meer as in dié van enige ander individu in die land was om onder Britse beskerming te wees, het onsteld geraak toe hy hoor dat daar ’n moontlikheid was dat die konvensie opsy gesit word. Sy vader was te swak om ’n werksame deel in sake te neem; sy broer Molapo was in ’n posisie van onafhanklikheid van die ander Basoeto; hy self is nog nie as opperhoof erken nie. As die konvensie nietig verklaar en die oorlog hervat word, sou hy seker geruïneer word. “In vrees en verwondering,” derhalwe, soos hy laat skryf het, het hy ’n memoriaal aan die minister van kolonies laat opstel, waarin hy verklaar het dat hy ten volle tevrede was met die reëlings wat Wodehouse getref het, enige verband met die sending van Buchanan en Tsekelo ontken het, en gebid het dat die Engelse regering sy beskerming nie sou onttrek nie. Die dokument is deur Letsie self, sy oudste seun Lerothodi, en sy onderhoofde en raadsmanne onderteken. Die dertiende artikel het saakgemaak omdat Londen nie vir die teruggegewe grond sou betaal nie, en omdat Brand daardie klousule geskrap het eerder as om die Caledon-lyn te verloor. [3]
Voordat hierdie memoriaal Engeland kon bereik, het Buchanan aan die minister van kolonies bewys dat hy geen verdere aandag werd was nie. In sy oormatige verwaandheid het hy van “sy voorneme om die Vrystaat te verwoes” gepraat, en daarvan dat “die vrede van die Vrystaat veel meer in sy hande as in dié van die hoë kommissaris is.” In gewelddadige taal het hy Wodehouse misbruik, en aanklagte teen hom gebring wat graaf Granville geweet het strydig met die feite was. In antwoord is hy kortaf meegedeel dat graaf Granville “vermoed die wet sou sulke verrigtinge (as dié wat hy beoog) verbied, en dat dit waarskynlik deur die owerhede van die Vrystaat en deur dié van die naburige Britse kolonies afgedwing sou word.” Opdragte is aan die luitenant-goewerneur van Natal gestuur om hom te verhinder om sy dreigemente uit te voer. Hierdie afwysing het hom egter nie stilgemaak nie, en hy het voortgegaan om die buitensporigste klagtes te maak, vergesel van stellings wat deurgaans misleidend was. Weens soveel struikelblokke is die konvensie eers teen die sluiting van Desember deur Haar Majesteit se regering bekragtig. Die depêche wat hierdie inligting oorgedra het, het Wodehouse al bereik, toe nog ’n memoriaal aan die minister van kolonies voorgelê is, onderteken deur lord Shaftesbury, lord Alfred Churchill, 16 lede van die House of Commons, en die sekretarisse van etlike genootskappe, waarin gebid is dat die konvensie van Aliwal nie bekragtig moet word nie. Graaf Granville het geantwoord dat die konvensie, ná uitvoerige verduidelikings van Wodehouse, al etlike weke tevore goedgekeur is. Teen die sluiting van hierdie jaar is ’n goeie aantal plase in die gebied waaruit die Bataung-agterblywendes verdryf is, asook die dorpe Ladybrand en Ficksburg, beset, sodat die stam verdere weerstand prysgegee het en in sy nuwe woonplek gaan sit het. Desember het saakgemaak omdat Aliwal eindelik die Koningin se papier was, en omdat Ladybrand en Ficksburg al aan die Vrystaatse kant van die Caledon beset was. [3]
Die Vetberg van die 12de van Mei, Swinkspan van die 31ste, en Arnot — Oranje-Vrystaat 1869
Die Vetberg-lyn, wat Albanië van die res van die Griekwa-grond geskei het wat die Oranje-Vrystaatse volksraad as ondergeskik aan geskil behandel het, was nie so duidelik met bakens oor sy hele loop gemerk as wat dit moes wees nie. Op die 12de van Mei het die volksraad derhalwe goedgekeur dat ’n kommissie deur die president aangestel word om dit te ondersoek en duidelik te omskryf, tesame met persone wat deur Waterboer genoem is. Mnre. C. W. Hutton, F. McCabe, en D. J. van Niekerk is gekies om die kommissie te vorm. Aan sy kant het Waterboer tot ’n byeenkoms op die 31ste van Mei by Swinkspan ingestem, een van die drie plase wat Adam Kok aan hom toegeken het toe hy die Vetberg-lyn in 1855 gemaak het, maar wat die regering van die Vrystaat in besit gehou het, omdat dit onder ’n Britse titel van 1849 gehou is. Die plaas het in die distrik Jacobsdal geval. Die 12de van Mei het saakgemaak omdat Albanië se lyn nog bakens nodig gehad het, en omdat Waterboer gevra is om ’n grens te loop wat Bloemfontein al as sy eie behandel het. [3]
Maar toe die kommissie die aangewese plek bereik, het Waterboer nie verskyn nie. In sy plek was Arnot daar, en hy het die Vetberg-lyn geheel en al verwerp. Vir sy kliënt het hy aanspraak gemaak op al daardie deel van die Vrystaat wes van ’n lyn van David’s Graf naby die samevloeiing van die Riet- en Modderriviere tot Platberg aan die Vaalrivier, met die stelling dat dit eens onder die regering van Waterboer se vader was, en dat niemand anders as hy die reg gehad het om daarvan te beskik nie. Die Vrystaatse kommissie het nie probeer om die saak te beredeneer nie, want hulle kon ewe goed die eienaarskap van die markplein van Bloemfontein bespreek het. In plaas daarvan het hulle voortgegaan om bakens langs die Vetberg-lyn op te rig, William Corner, wat Cornelis Kok se skoonseun was, en wat teenwoordig was toe Adam Kok in Oktober 1855 as skeidsregter opgetree het, die grens wat toe gemaak is, uitgewys het waar dit twyfelagtig was. Die ander strook grond waarop Arnot namens Nicholas Waterboer aanspraak gemaak het, was die Campbell-distrik, wes van die Vaal. Die Griekwa-aansprake op die eienaarskap van hierdie grond is met alle oorweging deur die president en die volksraad behandel, omdat die titel waarop hulle eie eis berus het — die koopbrief van Adam Kok as erfgenaam van Cornelis Kok — oop was vir geskil, al het hulle geglo hulle saak was goed. In 1864 is Wodehouse versoek om in die saak te arbitreer, en hy het ingestem, maar Waterboer het geweier om die onderwerpingsakte te teken nadat dit deur die prokureur-generaal van die Kaapkolonie opgestel is: Arnot wou die land oos van die Vaal insluit, en Waterboer sou slegs op sy advies handel. Die 31ste van Mei het saakgemaak omdat Arnot, nie Waterboer nie, die kommissie ontmoet het, en omdat ’n eis van David’s Graf tot Platberg nou langs Campbell wes van die Vaal gelê het, nog sonder ’n akte. [3]
Mapela van Februarie, Pretorius van die verkiesing, en Bloemhof van Junie — Suid-Afrikaanse Republiek 1869
Marthinus Wessel Pretorius het nog in Pretoria gesit. In November 1868 het Mapela en sy buurman Matshem boodskappers na Pretoria gestuur om die regering te versoek om ’n formele vrede met hulle te maak, soortgelyk aan dié wat met die hoofde aan die ander kant van die distrik gemaak is. Dit is toe nie toegestaan nie, maar in Februarie van hierdie jaar is voorwaardes gereël. Mapela is vereis om alle beeste wat deur sy mense geneem is, oor te gee, en Matshem is verplig om sy berg te verlaat en op ’n vlakte te woon. Hulle moes ook ’n getal arbeiders lewer om te help om huise wat by Potgieter’s Rust vernietig is, weer op te bou. Hulle vroue en kinders is toe aan hulle teruggegee. Februarie het saakgemaak omdat Kruger se aanval op Mapela van die 13de van Junie 1868 nou in ’n vrede gesluit het, en omdat Matshem van sy berg afgekom het voordat die stamme in die reekse mekaar aangeval het. [3]
Tussen die swart en wit inwoners van Zoutpansberg was daar nou ’n algemene vrede, maar die stamme in die berge was onderling in stryd. In Maart het Pafuri en Lemondo op Sewase geval, en terselfdertyd het Magadu Katlakter aangeval. In April het Umzila ’n leër van 5000 krygers die distrik in gestuur, en die kraals van Lemondo en ander kapteins geplunder. Nog groter moeilikhede het die Baramapulana gewag. Die hoof van die Swazies het ’n leër van 1600 man teen hulle gestuur, voor wie 20000 van die bergkrygers nie op ’n oop vlakte sou durf staan het nie. Die Swazies is deur Tabana se mense vergesel, en om middernag op die 18de van Oktober is een van Magadu se grootste kraals aangeval. Die posisie was sterk, maar kort voor twaalf het die Swazies dit ingeneem, toe ’n verskriklike slagting plaasgevind het, waarin nòg vrou nòg kind gespaar is. Ander kraals van Magadu is toe aangeval en vernietig, maar dié waarin hy self gewoon het, is nie geneem nie, al het die partye wat dit probeer bestorm het, swaar verliese gely. Die veroweraars het daarna teen Pago en Sewase opgetrek, en groot verwoesting onder die mense van daardie kapteins aangerig. Die Swazies het toe na hulle eie land teruggekeer. Die 18de van Oktober het saakgemaak omdat ’n Swazi-leër in een nag gedoen het wat Pretoria se landdros nie kon doen nie, en omdat Zoutpansberg se vrede tussen swart en wit die berge nie stilgemaak het nie. [3]
In hierdie jaar het die termyn van die president verstryk. Die verkiesing is deur slegs twee kandidate betwis: die uittredende president, M. W. Pretorius, en mnr. Marthinus Jacobus Viljoen. Daar is algemeen aangeneem dat Pretorius seker teruggekeer sou word, sodat die meeste burgers nie die moeite gedoen het om hulle stemme uit te bring nie. Altesaam 2094 stembriewe is ingedien, waarvan 1493 ten gunste van Pretorius was, en 601 ten gunste van Viljoen. Gedurende die tydperk wat hierdie jare insluit, is drie nuwe landdrosdistrikte in die Suid-Afrikaanse Republiek geskep. In Maart 1866 is ’n distrik Waterberg uit die noordelike deel van Rustenburg en die westelike deel van Zoutpansberg gevorm, met die landdros by Nylstroom; terselfdertyd is Heidelberg uit die oostelike deel van Potchefstroom gevorm. In Junie van hierdie jaar het die volksraad besluit om ’n nuwe distrik te skep, wat Bloemhof genoem is na ’n dorp wat in Augustus 1864 gestig is. Sy westelike grens is geproklameer as die Hartrivier van die Vaal opwaarts tot ’n opvallende kromming. In 1868 is die dorp Zeerust as kerkplaas gestig, maar dit het in hierdie kalender nie die setel van ’n landdros geword nie. Die land weswaarts tot die pad van Kuruman deur die Moloporivier — gewoonlik die ou Engelse pad genoem, omdat dit eers deur Engelse jagters gebruik is — is in Desember van hierdie jaar tot ’n veldkornetskap gevorm. Die verkiesing het saakgemaak omdat Pretorius die stoel op 1493 briewe gehou het terwyl die meeste burgers weggebly het, en omdat Bloemhof in Junie ’n landdros na die Hart geskuif het voor die diamantkampe van die sluiting. [3]
Die mag van die landdroste is onlangs deur die volksraad vergroot, en hulle kon nou straf met ’n boete van 25 pond, 25 houe, of gevangenisstraf met harde arbeid vir 6 maande. Die howe van landdros en heemrade het mag gehad om ’n boete van 50 pond, 50 houe, of gevangenisstraf met harde arbeid vir 3 jaar op te lê. Geen blanke persoon kon egter tot houe gevonnis word nie. In die geheel was die wette so goed as dié van enige ander land, en die howe van justisie het ruim mag van die volksraad ontvang; maar by gebrek aan ’n polisie was dit onmoontlik om reg in alle gevalle af te dwing. Die regering was swak weens tweedrag onder die burgers, en die howe was derhalwe baie magteloos. Tog was groot misdade uiters skaars. Die finansiële toestand van die land was omtrent so sleg as wat dit kon wees: geen belastings kon in metaalgeld ingesamel word nie; die enigste gunstige omstandigheid was dat die inkomste van die staat die uitgawe ietwat oorskry het. In hierdie jaar was die inkomste 31511 pond, en die uitgawe 30836. Van die eerste verkennings van die land deur Europeërs af was die minerale rykdom van die Suid-Afrikaanse Republiek bekend as baie groot, al is nog nie veel gedoen om dit te ontwikkel nie. Lood is vir eie gebruik verkry; steenkoolbeddings het oor die suidoostelike distrikte gestrek; yster het in geweldige hoeveelhede bestaan; een berg in die distrik Lydenburg het byna uit suiwer ystererts bestaan, en het die magnetiese naald op ’n afstand van 10 myl beïnvloed. Die syfers het saakgemaak omdat Pretoria op papier kon klaarkom en tog nie munt kon insamel nie, en omdat ’n landdros se 25 pond langs ’n staat gelê het wat geen polisie gehad het om die vonnis goed te maak nie. [3]
In Desember 1867 het Karl Mauch in Pretoria uit die noorde aangekom en ryk en uitgebreide goudvelde in die Tati-distrik gerapporteer, omtrent 200 myl noordwes van die verlate dorp Schoemansdal. Partye goudsoekers het die dorpe van die Republiek gelaat; oordrewe berigte het Australië bereik; in Engeland is die London and Limpopo Mining Company in 1868 gestig, en in April van hierdie jaar het sir John Swinburne, sy hoofbestuurder, die Tati met duur masjinerie bereik. In hierdie tyd was meer as 100 Europese delwers aan die werk, en twee of drie keer soveel swartes is deur hulle in diens geneem. Goud is verkry, en sommige monsters kwartsriwwe is baie ryk bevind; maar in die geheel het ondervinding bewys dat mynbou daar nie sou betaal nie, en ná ’n kort tyd het die meeste delwers versprei. Verkenningspartye het ook die land van die Matabele ingetrek, een uit Engeland onder leiding van Thomas Baines; maar hulle was nie suksesvol om myne te stig wat die werkingskoste sou betaal nie, al was goudhoudende riwwe volop. April by die Tati het saakgemaak omdat Engelse masjinerie nou 200 myl anderkant Schoemansdal gestaan het, en omdat die riwwe wat meer as 100 Europeërs getrek het, nog nie sou betaal nie. [3]
Die 8ste van Junie, die verdrag van die 20ste van Julie, en Cetewayo van Oktober — Suid-Afrikaanse Republiek 1869
Die besware wat Wodehouse en ridder Duprat teen die proklamasie van Pretorius van die 29ste van April 1868 geopper het, het die regering laat terugtrek van die eise wat dit gemaak het. Die vraag van die westelike grens is oorgelaat; die grens in die ooste is sonder moeite gereël. Ná etlike briefwisseling met die Portugese konsul-generaal oor hierdie onderwerp, en die voordeel van ’n handelsverdrag, het die volksraad op die 8ste van Junie die onderhandelinge sover hulle gevoer is, goedgekeur, en ’n kommissie aangestel om ’n verdrag te sluit. Die gekose kommissarisse was president M. W. Pretorius, mnre. Heinrich Julius Ueckermann, Joseph Johannes Fourie, en John Robert Lys, lede van die volksraad, mnr. Marthinus Jacobus Viljoen, lid van die uitvoerende raad, kommandant-generaal S. J. Paul Kruger, en Bernard Cornelis Ernest Proes, LL.D., staatsekretaris. Aan die ander kant was die konsul-generaal, Alfredo Duprat, ten volle gemagtig deur sy Majesteit die koning van Portugal en die Algarve om namens sy regering op te tree. Die 8ste van Junie het saakgemaak omdat Pretorius se lyn van 1868 tot die see beswaar teen gekry het, en omdat Pretoria nou manne gekies het om ’n oostelike grens met Lissabon te teken in plaas van een te proklameer. [3]
Die kommissarisse aan albei kante het in Pretoria ontmoet, en op die 20ste van Julie is die verdrag opgestel en onderteken. Dit het 24 klousules bevat: voorsiening vir vrede en vriendskap tussen die kontrakterende magte; vryheid vir die onderdane of burgers van elk om handel in die heerskappy van die ander te dryf, behalwe in oorlogsmateriaal en in slawe, op dieselfde voorwaardes as die mees begunstigde van enige ander nasie; volkome beskerming van persoon en eiendom, gewetensvryheid, vryheid van krygsdiens of belastings vir militêre doeleindes, en volle testamentêre magte, van die onderdane of burgers van elk in die heerskappy van die ander; uitlewering van misdadigers; vryheid om konsuls en agente aan te stel, wat baie voorregte sou geniet; en ander sake van soortgelyke aard. Die klousules wat handel betref, sou 6 jaar van krag wees, en daarna onderworpe wees aan ’n kennisgewing van 12 maande voordat hulle verval; al die ander klousules sou in ewigheid bindend wees. Die grens van die Portugese heerskappy in Suidoos-Afrika word in die verdrag omskryf as die parallel van breedtegraad van 26° 30′ van die Indiese Oseaan tot die Lebombo-berge, van daar langs die hoogste rif van die Lebombo tot die middel van die onderste poort van Komati, waar die rivier van daardie naam deur die reeks gaan, van daar in ’n reguit lyn omtrent noord by oos tot Pokioenskop op die noordelike oewer van die Olifantsrivier, waar dit deur die berge gaan, van daar in ’n rigting omtrent noordwes by noord tot die naaste punt van die berge van Chacundo aan die Umvuba-rivier, en van daar in ’n reguit lyn tot die samevloeiing van die Pafuri- en Limpoporiviere. Die 20ste van Julie het saakgemaak omdat die Republiek nou ’n papier-oostelike lyn met Portugal gehad het, en omdat handel behalwe in kruit en slawe op die mees begunstigde voorwaardes vir 6 jaar gestel is. [3]
Die vertraging van die finale bekragtiging is veroorsaak deur die aankoms in Desember te Potchefstroom van ’n Portugese diplomatieke kommissie, onder voorsitterskap van die baron Carlos Pedro Barahona e Costa, goewerneur van Quilimane, wat etlike aanvullende artikels voorgestel het. Die sitting van daardie kommissie tot in die volgende kalender, en die bekragtiging self, het nog tot die jare wat gevolg het, behoort. Desember te Potchefstroom het saakgemaak omdat Lissabon ’n goewerneur gestuur het om artikels by te voeg ná die 20ste van Julie, en omdat die 24 klousules nog nie die laaste woord was nie. [3]
In Desember 1866 is 43 plase tussen die ou en nuwe grense na Utrecht geïnspekteer en aan aansoekers toegeken, en op die 8ste van Junie van hierdie jaar — dieselfde dag waarop die volksraad die Portugese onderhandelinge goedgekeur het — het die volksraad die president opgedra om die restant van daardie grond te laat beskik. Maar toe dit tot Panda se kennis gekom het, het hy Gebula met 240 beeste na Utrecht gestuur om dit terug te koop. Die regering van die Republiek het geweier om dit te verkoop, en het ’n kommissie — met kommandant-generaal Kruger as voorsitter — gestuur om met Panda daaroor te beraadslaag. Die sitting van daardie kommissie by Nodwengo het nog tot die volgende kalender behoort. Intussen was die saak ’n onderwerp van briefwisseling tussen die luitenant-goewerneur van Natal en president Pretorius. Cetewayo het aan die sekretaris vir naturellesake in Natal voorgestel dat die mense van Utrecht op Zoeloeland inbreuk maak, en hy het selfs aangebied om die grond wat hy probeer terugkry aan Groot-Brittanje af te staan. Die luitenant-goewerneur, in die oortuiging dat vyandelikhede op hande was, het sy dienste as skeidsregter aangebied. Op die 30ste van Oktober het Pretorius geantwoord dat die regering van die Suid-Afrikaanse Republiek sy Eksellensie se aanbod om te arbitreer met dank aanvaar, mits die verloorder al die koste betaal. Maar verskeie struikelblokke het tussenbeide gekom, en niks verder is etlike jare in die saak gedoen nie. Cetewayo se houding in hierdie tyd was voorgegee vriendelik, maar sy wit bure was ten volle bewus dat hy nie te vertrou was nie. Die 30ste van Oktober het saakgemaak omdat Utrecht se restant nie vir 240 beeste terugverkoop is nie, en omdat Cetewayo dieselfde grond al aan Natal aangebied het. [3]
Van die stigting van die Oranje-Vrystaat af was daar ’n geskil met die Suid-Afrikaanse Republiek oor die grens tussen hulle. Verskeie pogings is aangewend om dit te skik, maar alles sonder sukses. Eindelik, in Januarie 1867, het die twee presidente en kommissies van albei state op die betwiste grond ontmoet, toe vasgestel is dat geen van die partye bereid was om toe te gee nie, en die twee regerings het toe besluit om die saak na die beslissing van mnr. Robert William Keate te verwys, wat as luitenant-goewerneur van Natal aangestel is, maar nog nie in Suid-Afrika aangekom het nie. Keate, wat Natal op die 23ste van Mei 1867 bereik het, het ingestem om as skeidsregter op te tree; maar daar was vertraging, en die onderwerpingsakte is eers op die 13de van Oktober van hierdie jaar onderteken. Die sitting van die kommissies met Keate by Harrismith het nog tot die volgende kalender behoort. Die 13de van Oktober het saakgemaak omdat die Likwa en die Klip nou ’n akte gehad het, en omdat Wakkerstroom en die pad na Natal daarvan afgehang het watter stroom Keate die Vaal sou noem. [3]
Mahura van Februarie, die Hart van die 12de van November, en die Vaal teen die sluiting — 1869
Vir etlike jare ná 1864 het sake van groter belang as die skuld van Mahura die aandag van die owerhede in Pretoria in beslag geneem; maar teen die sluiting van 1868 is ’n reëling getref vir ’n konferensie tussen ’n kommissie van die Republiek en die Batlapin- en Korana-hoofde, met die doel om sake te bespreek en te reël waarin hulle almal belang gehad het. Daar is ooreengekom dat die plek vir die konferensie die plaas van mnr. Daniel Verwey sou wees, op die oewer van die Vaal etlike myle onder Bloemhof, en die datum die 10de van Februarie. Die kommissie van die Suid-Afrikaanse Republiek het bestaan uit president Pretorius, mnr. W. Brest, landdros van Bloemhof, en mnre. J. W. Viljoen, H. C. W. Vermaas, D. Verwey, en H. C. Weber. Die hoofde het nie op die ooreengekome tyd aangekom nie, maar sommige van hulle het boodskappe gestuur dat hulle kom; en op die 19de van Februarie is Botlasitsi, Mahura, Jantje, en Matlabane, met vier Korana-kapteins en 72 raadsmanne, byeengekom. Die konferensie het tot die 26ste geduur. Sowel die Batlapin as die Koranas het die land langs die noordelike oewer van die Vaal bo en onder die samevloeiing van die Hart opgeëis, en die argumente van elk het ewe swaar geweeg. Hulle regering was inderdaad stamregering, nie grondgebiedregering nie. Die Koranas was egter min in getal, en was nie geneig om beswaar teen die oppergesag van die blankes te maak nie. Mahura het sy skuld weens die oorlog van 1858 erken, en die president het aangebied om 1500 beeste as volle betaling te aanvaar, as hy en die ander kapteins tot die Hartrivier as grens sou instem. Jantje het hierteen beswaar gemaak, en beloof om Mahura te help om sy ou verbintenis na te kom. Daarop is op die 26ste van Februarie ’n ooreenkoms opgestel en deur die Batlapin-kapteins onderteken, waarin hulle onderneem het om 3000 goeie beeste binne 2 maande by Potchefstroom te lewer, en beloof het om ná die lewering van die beeste nog ’n konferensie by te woon om ’n permanente grenslyn vas te stel. Die 26ste van Februarie het saakgemaak omdat 3000 beeste as die prys van ’n Hart-lyn beloof is, en omdat die noordelike oewer van die Vaal — al vir diamante genoem — deur twee stamme tegelyk opgeëis is. [3]
Twee weke voor die verstryking van die 2 maande het Arnot, as agent vir Mahura, aan die president geskryf en geweier om die beeste te betaal, en voorgestel om alle verskille en geskille na die arbitrasie van Haar Majesteit se hoë kommissaris in Suid-Afrika te verwys. Maar ’n paar dae later het Arnot opgehou om Mahura se voorspraak te wees. Die Batlapin het aanspraak gemaak op dieselfde grond wat hy as Nicholas Waterboer s’n beweer het, en wou nie tevrede wees met die gebied ooswaarts waartoe hy hulle wou beperk nie, sodat hy hulle saak gelaat het. Hy is opgevolg deur een Theodor Doms as hoofadviseur, agent, en verteenwoordiger van Mahura. Op die 26ste van Julie het Doms aan landdros Best van Bloemhof geskryf en aangekondig dat die Batlapin nie daarin geslaag het om die 3000 beeste in te samel nie, en namens hulle as skikking aangebied om tot ’n grens van Soutpan se drif aan die Vaal in ’n reguit lyn tot Mamusa aan die Hartrivier, en van daar op tot die Zwartkopjes anderkant die Schoonspruit-soutpan, in te stem; verder om 10000 pond in geld in die loop van 8 of 10 maande te betaal, en as sekerheid ’n verband op al die grond oos van die Hartrivier te passeer. Best het hierdie voorstel na die president en uitvoerende raad verwys, wat dit van die hand gewys het; maar aangebied om 1500 beeste te aanvaar, as dit voor die 6de van September gelewer word, en die lyn van die Hartrivier tot halfpad tussen Taung en Mamusa. Doms het geantwoord dat hy die hoofde wou raadpleeg, en versoek om afskrifte van alle dokumente wat met transaksies met die Batlapin ná 1857 verband hou. ’n Afskrif van die ooreenkoms van die 26ste van Februarie en etlike uittreksels uit die notules van die konferensie is aan hom gestuur; maar omdat die regering van die Republiek geweier het om alles te lewer wat hy gevra het, en só die saak prakties weer oop te maak, het hy begin kla dat onreg gedoen word, en die onderhandelinge het tot ’n einde gekom. Die 26ste van Julie het saakgemaak omdat Arnot Mahura gelaat het toe Batlapin- en Waterboer-eise oorvleuel het, en omdat 10000 pond op papier Pretoria se Hart-lyn nie afgekoop het nie. [3]
Toe, omdat die hoofde nie hulle ooreenkoms nagekom het nie, het Pretorius op die 12de van November, met die instemming van die uitvoerende raad, ’n proklamasie uitgevaardig wat die distrik Bloemhof tot die Hartrivier van sy samevloeiing met die Vaal opwaarts tot die samevloeiing van sy noordwestelike sytak bo die plek wat die Poort genoem word, en van daar noordwaarts tot die Zwartrand, uitbrei. Niks verder het in verband met hierdie mense in hierdie kalender voorgekom nie. Montsiwa se brief van die 15de van Augustus 1868, en sy versoek van die 28ste van Augustus aan Wodehouse om beskerming, het nog sonder ’n akte gelê; die boere by die fonteine suid van die Molopo is nie verplaas nie. Die 12de van November het saakgemaak omdat Bloemhof nou by proklamasie tot die Hart geloop het, en omdat 3000 beeste wat in Februarie beloof is, nie gelewer is nie. [3]
Teen die sluiting van hierdie jaar is bewys dat diamante in groot getalle langs die noordelike oewer van die Vaal, bo die samevloeiing van die Hart, te vinde was, waar etlike honderde deur Koranas opgetel is. In alle dele van Suid-Afrika is maatskappye delwers begin uitrus. Eerste om werk te begin was ’n party uit Natal, wat Hebron gekies het, naby die kraal van die Korana. Die gebied langs daardie noordelike oewer is al deur meer as een opgeëis: die Suid-Afrikaanse Republiek, die Barolong, stamme van die Batlapin, ’n horde Koranas, en Arnot vir Waterboer. ’n Paar boere was daaroor versprei; daar was ’n groot kraal Batlapin by Likatlong, waar die waters van die Hart by dié van die Vaal aansluit; en tussen Likatlong en Hebron was etlike klein kraals van Koranas. Die sluiting het saakgemaak omdat die Ster van Maart nie meer ’n enkele briljant was nie, en omdat Hebron nou ’n Natal-party gehad het op grond wat Pretoria, die Batlapin, die Koranas, en Waterboer almal as hulle s’n genoem het. [3]