Boer History1750 aan die Kaap die Goeie Hoop: Centaur-wrak, Swellendam-erwe en Tulbagh se aanstelling
Swellengrebel nog goewerneur, Tulbagh benoem — 1750
Kalender 1750 het oopgegaan met Hendrik Swellengrebel nog in die eerste stoel, Ryk Tulbagh nog sekunde, en Pieter van Reede van Oudtshoorn nog onafhanklike fiskaal. Die hiërargie wat die direkteure op die 14de van April 1739 vasgestel het, het dus in ’n elfde landbou- en skeepvaartjaar onder dieselfde drie senior siviele name geloop. In Maart 1744 het die Here Sewentien al hul goedkeuring getoon deur die goewerneur die rang en titel van buitengewone raad van Nederlands-Indië te gee. Hy was sedert 1713 ononderbroke in Kompanjiesdiens. In April 1749 het hy om verlof geskryf om af te tree en die res van sy lewe in die Nederlande deur te bring—die mode onder hoë amptenare wat rykdom versamel het—tog het geen nuwe kommissie die Kasteel-stoele tot Desember van daardie versoekjaar herrangskik nie. Die man wat gevra het om huis toe te gaan, het nog in die eerste stoel gesit toe Januarie oopgegaan het. [3]
Die man in die eerste stoel het ’n Kaapsgebore goewerneur gebly. Hy is op die 29ste van September 1700 gebore, seun van Johannes Swellengrebel, wat in 1691 aangekom het, Kompanjiesampte beklee het, en as vryburger in 1716 gevestig het. Vriendelikheid, gesonde verstand en lang plaaslike ervaring, eerder as briljantheid van talent, was wat die nedersetting hom toegeskryf het. Hy was ’n weduwenaar: Helena Wilhelmina ten Damme is in Desember 1746 oorlede, en eers teen die einde van 1747 kon hy weer glimlag, toe Oranje-nuus uit die Nederlande die Kasteel ’n openbare gesig gegee het. Behalwe twee seuns wat in Utrecht studeer het, het sy naaste familielede nog aan die Kaap gewoon. Dieselfde depêche wat sy wens om af te tree gedra het, het ook ’n versoek van die oorblywende lede van die raad gedra dat, as die direkteure instem, die sekunde Tulbagh in sy plek aangestel mag word. [3] [9]
Die direkteure en die stadhouer het ingestem tot wat gevra is. Op die 1ste van April 1750 is ’n depêche aan die Kaap ontvang wat die aanstelling van mnr. Tulbagh as goewerneur en van mnr. Sergius Swellengrebel as sekunde aangekondig het. Die aftredende goewerneur is toegelaat om die administrasie oor te dra wanneer hy wou en na Europa te gaan as admiraal van ’n tuisgaande vloot. Kalender 1750 het dus die wettige benoeming van die nuwe regering gehou terwyl Swellengrebel nog deur die werkjaar gesit het. Daaglikse bevele, wrakhulp, distriksopmetings, preekstoelankomste en grensondersoeke het nog onder sy handtekening geloop. Tulbagh se bevordering was verseëlde papier; die eerste stoel was nog nie leeg nie. Sergius, in Amsterdam in 1694 gebore, het in 1712 aangekom, tot adjunk-fiskaal gevorder, en in 1722 gerepatrieer. Die April-brief het hom as tweede-in-bevel onder sy neef se opvolger benoem; dit het hom nog nie in die Keizersgracht-huis gesit nie. [3] [9]
Die benoemde opvolger het nog as sekunde in die groter huis aan die Keizersgracht gewoon waarheen hy ná 1739 verhuis het. Hy is op die 21ste van Mei 1699 in Utrecht gebore, oudste seun van Dirk Tulbagh en Catharina Cattepoel, en het die Kaap in 1716 as ’n tiener van sestien op twaalf gulden per maand bereik, eers onder pakhuismeester Jan de la Fontaine. In 1718 het hy adjunk-sekretaris van die raad van politie geword; in 1722, toe Swellengrebel sekretaris was, het hy daardie man se senior klerk geword. Hy het ’n ingebore sin vir netheid en akkuraatheid, ’n sterk geheue en die gewoonte om sy woord te hou gehad. Onbaatsugtig, deernisvol, verdraagsaam en onomkoopbaar was die merke wat die nedersetting al op hom gesit het. In 1747 het hy sy weduwee-moeder seshonderd gulden elke kwartaal gestuur, ’n toelae waarvan niemand in die nedersetting destyds geweet het nie. Die April-depêche het daardie daaglikse karakter nie verander nie. Dit het slegs, in Holland se hand, die naam geskryf wat die oorblywende raadslede al in die eerste stoel wou sien. [9]
Buite die Kasteel het die nedersetting vyf Gereformeerde gemeentes gedra ná die grensraad van 30 Augustus 1745, ’n genoemde distrik en drostdy by Swellendam onder landdros Jan Andries Horak, wat in April 1749 Johannes Theophilus Rhenius opgevolg het, en ’n kuslyn van vestingwerke wie se Imhof-battery in Julie 1745 kanonne ontvang het. Die oorlogstydse berede landelike wag van vyftig ruiters per maand het met die wapenstilstandnuus van 26 September 1748 geëindig. Kalender 1750 het dus in vredestyd ná Aken oopgegaan, met die ligter batteries met familiename—Swellengrebel, Elizabeth, Helena, Tulbagh en Heeren Hendriks Kinderen—en die swaar Imhof-werk wat nog Tafelbaai-verdediging omraam het, en met die ouer permanente poste by Saldanhabaai, Klapmuts, Groenkloof, Ziekenhuis en Rietvlei wat soos vroeër gestaan het. Waveren is al onttrek. Simonstad, onder poshouer sergeant Justinus Blas sedert Maart 1748, het nog die wintervlote bedien. Die jaar sou wrakke, opmeetpenne, ’n preekstoel by Zwartland, ’n papierargument oor meer koloniste en ’n verseëlde opvolging byvoeg—sonder om die eerste stoel leeg te maak. [3] [9]
Franse Centaur aan die strand naby Kaap Agulhas — 19 Januarie 1750
Met dagbreek op die 19de van Januarie 1750 is die Franse skip Centaur, tuiswaarts van Mauritius, naby Kaap Agulhas in volkome mooi weer aan die strand gejaag. Haar bemanning van omtrent driehonderd siele en omtrent honderd passasiers, insluitend nege dames en etlike kinders, het veilig land bereik. Mooi weer het die drama van ’n winterstorm weggeneem. Dit het nie die arbeid van ’n droë landing weggeneem op ’n kus wie se plase dun tussen die Agulhas-strand en Tafelvallei gestaan het nie. [3]
Hulle het groot ontberinge gely voordat hulle die Kaap bereik het. Afstand, dors en die dun plaasketting het ’n droë landing in ’n harde optog verander. Sodra berig van die ramp by die kasteel ontvang is, is waens en voorrade suid gestuur om hulle te ontmoet. Die nedersetting het die reddingstelsel nie vir hierdie wrak alleen uitgevind nie. Dit het dieselfde binnelandse paaie en plaasgasvryheid gebruik wat al skipbreukelinge en skeurbuikbemannings in ander seisoene gevoed het: dieselfde ossewa-ekonomie wat koring na die magasyns en wyn na die reede gedra het. ’n Franse romp op ’n Hollandse strand het nog Kaapse karre getrek. [3]
Die Centaur was nie ’n Kompanjiesskip nie. Sy het ’n Franse vlag gevoer en ’n passasierslys gedra groot genoeg om ’n klein dorpie te vul. Tog het die Kaap die mense as skipbreukelinge op sy eie drumpel behandel. Die kolonie in die middel van die eeu het ’n permanente kustasie geword: ’n plek wat van rampe aan die Agulhaskus kon hoor en nog met waens antwoord voordat die oorlewendes van dors sterf. Januarie se wrak het die jaar met ’n buitelandse noodgeval oopgemaak eerder as ’n distrikstigting of ’n geveg. Dit het ook gewys hoe ver die verversingstasie gegroei het sedert die eerste houtfort: etlike honderd onverwagte monde kon op die pad noord ontmoet word omdat plase, magasyns en ’n Kasteel-sekretariaat al bestaan het om die ontmoeting te beveel.
Die wrak het in ’n langer kusgeheue gesit. In die nag tussen die 5de en 6de van Mei 1740 het die Kompanjie se uitgaande Visch in ’n stywe storm bo die kasteel aan die strand gejaag; op die 25ste van Oktober 1747 het die uitgaande Reygersdaal stukkend gegaan tussen Dassen- en Robbeneiland, met slegs twintig man aan land nadat skeurbuik al honderd vyf-en-twintig geneem het. Daardie was Kompanjie- rompe in wind of siekte. Die Centaur was ’n vreemde skip in volkome mooi weer. Die kontras het saakgemaak. ’n Kalm Agulhas-oggend kon ’n tuisgaande Indiëvaarder ewe seker wrak as ’n noordwester in Tafelbaai, en die Kaap se plig in weerskante was dieselfde: kry die lewendes binneland toe, voed hulle, en tel die koste in osse, brood en tyd. [3]
Swellendam: Eerste private bouterreine opgemeet — 1750
Die distrik Swellendam het sy naam op die 26ste van Oktober 1747 ontvang, toe die raad van politie besluit het dat die land oorkant die Benede-Breë goewerneur Swellengrebel se naam, saamgevoeg met Helena se Dam, sou dra, en die setel van magistratuur dieselfde titel geneem het. Bouterreine vir die gebruik van persone nie in die staatsdiens nie is daar eers in 1750 opgemeet. Daardie opmeting is die jaar se plaaslike stigtingsdaad: nie ’n nuwe distriksnaam nie, maar die eerste wettige pad vir private erwe langs die Kompanjieskantore. [3] [9]
Landdros Rhenius en die distriksraadslede het ’n terrein gekies aan die Koringlandrivier, met berge dig voor en besproeibare grond rondom. Klein strome uit die Langeberge voed ’n vallei wat van die Warm Bokkeveld na die see strek. Een van daardie strome, by gebrek aan ’n oorspronkliker naam, is die Koringlandrivier genoem. Dit kronkel deur ’n del etlike myle lank voordat dit by die Breë aansluit. Daar het die drostdy en ander nodige geboue al verrys nadat die goewerneur en raad op die 25ste van Oktober 1746 verlof gegee het om die gekose grond te gebruik. Vir ’n tyd het die hof by die woning van een van die heemrade vergader. Die regering het die keuse van setel aan die hof self gelaat en geweier om Kompanjiestenante van beter plaasterreine te verdryf. Tyd, inspeksie en bespreking het die Koringland-del opgelewer. [3]
In die middel van die eeu kon min mense hulle by daardie setel onderhou behalwe deur boerdery, so het baie jare verloop voordat die plek billik meer as ’n gehuggie genoem kon word. Die 1750-opmetings het die wettige pad oopgemaak vir private erwe langs die Kompanjieskantore. Private erwe het winkeliers, ambagsmanne en gesinne ingehou wat by die drostdy sou woon, nie net veeboere wat vir sake inry nie. Die jaar het ’n amptelike kern in ’n plek verander waar vrye persone opgemeette grond onder gewone koloniale vorms kon neem. Horak, in die landdrosstoel sedert April 1749, het daardie gehuggie geërf op die oomblik dat dit eers straatlyne aan mans nie op die Kompanjie se betaalstaat aangebied het. [3]
Die nuwe erwe het aan die oostelike rand van ’n kolonie gesit wat sy binnelandse reikwydte nog gemeet het aan veelope van vyf- of sesduisend akkers, elk gehou op jaarlikse huur teen twee pond tien sjielings per jaar. By die geringste fout in ’n loop het die okkupeerder nie gehuiwer om dit te laat vaar en verder die binneland in te trek nie. ’n Groot streek, byna onbewoon sedert die pokkeverwoesting van 1718, het voor die koloniste oopgelê. Opmeet- penne by die Koringlandrivier en leenplaas-dryf oorkant Mosselbaai het tot dieselfde ooswaartse druk behoort. Die een was ’n straat. Die ander was ’n trek. Kalender 1750 het albei opgeteken sonder om voor te gee dat ’n gehuggie se eerste private erwe al ’n dorp gemaak het. [3]
Direkteure vra oor meer koloniste — 1750
Die boere was oor die algemeen in so ’n toestand dat die ophoping van rykdom onmoontlik was. Produkpryse, Kompanjiesheffings, gehuurde oesarbeid en die koste van Europese ambagsmanne het die meeste huishoudings naby bestaan gehou selfs wanneer seisoene gunstig was. Die Kompanjie het soveel gewone wyn as wat dit nodig gehad het teen vyf pond vyf sjielings en tien pennies ’n legger skoon gekoop, en soveel koring as wat dit nodig gehad het teen tien sjielings en agt pennies ’n muid, waarvan die tiende afgetrek is, wat nege sjielings en sewe pennies en ’n halwe skoon vir die kweker gelaat het. Surplus kon verkoop word aan enigiemand wat wou koop, nadat eers die Kompanjie se heffings, tweedens ’n sny aan die gelisensieerde wynhandelaars as die koper ’n skip se meester of proviandmeester was, en derdens ’n fooi aan die fiskaal wanneer skeepsmense kopers was, betaal is. In 1750 het die direkteure die onderwerp van ’n toename in die aantal koloniste ter sprake gebring, en die raad van politie het verslae gevra. [3]
Die heemrade van Stellenbosch en Drakenstein het al gehou dat daar te veel Europese gesinne in die land was om ’n goeie bestaan te kry, en dat mense bekommerd was oor die toekoms ter wille van hul kinders. Die burgerraadslede het tot die wortel van die saak gegaan. Hulle het van geen middel geweet waardeur ’n groter aantal mense ’n bestaan kon kry tensy vrye uitvoer van produkte na alle lande toegelaat word nie. In dieselfde verslae het die heemrade verwys na ’n verandering wat toe vinnig in die ou gevestigde distrikte plaasgevind het: die verdwyning van gras en die opskiet van klein bossieplante in die plek daarvan. Weiding was nie net ’n grensvraagstuk aan die Breë nie. Dit het verander onder die voete van plase wat al geslagte lank bewerk is. [3]
Die direkteure se 1750-vraag het dus ’n plaaslike antwoord ontmoet wat demografie, handelsreg en die aangesig van die veld gemeng het. Meer monde sonder vryer markte het, vir die distriksrade, na skerper gebrek gelyk—nie digter voorspoed nie. Die Kaap kon skipbreukelinge van Agulhas inneem. Dit het nie, in die heemrade se oë, ’n vars immigrantegolf nodig gehad wat binne die Kompanjie se stapelhok toegesluit is nie. Klagtes oor wyngehalte het aangehou ten spyte van die toets van elke legger wat gekoop is en ten spyte van geskoolde instrukteurs uit Europa. Die stapelvloer is in Batavia en die kamers van die Sewentien gestel, nie in die Stellenbosch-eikeskadu nie. [3]
Die dorp Stellenbosch het tussen sy eike gestaan, herbou ná die brand van 1710. Reisigers het sy skoonheid in gloeiende terme beskryf. Die kollege van landdros en heemrade het nog as plaaslike hof opgetree en as wat later tye munisipale en afdelingswerk sou noem. ’n Boer het ’n pont op die Bergrivier en die pad oor die Roodezandpas gehou, en jaarliks van elke gesin oorkant die Berg of ’n muid koring of elf sjielings geneem. In Desember 1742 is die burger Pieter Wion ’n slaghuis toegelaat op voorwaarde dat hy elke Woensdag en Saterdag gesonde vars skaapvleis teen twee pennies ’n pond, of ses pennies vir vier pond, en beesvleis vier keer per jaar teen dieselfde tariewe aanbied, onder ’n vyfpond-boete aan die diakens vir die armes. Handmeulens en klein watermeulens is slegs geduld as die eienaar die huurder van die openbare meul tevrede stel: die distrik het honderd ses-en-twintig pond dertien sjielings en vier pennies per jaar vir elk van die Stellenbosch- en Drakenstein-meulhuur ingeneem. Michiel Otto van Hottentots-Holland kon vir sy eie huishouding op sy plaasmeul maal, maar hy het die Stellenbosch-meulenaar dieselfde gelde betaal, en die verlof moes nie ’n presedent vorm nie. [3]
Daardie munisipale web is die grond waarop die 1750-kolonistevraag gestaan het. ’n Dorp wat skaapvleispryse vir die armes vasgestel het, meulmonopolieë verpacht het, en ’n muid koring vir ’n bergpas gevra het, het nie, vir sy eie kollege, gelyk soos ’n land kort aan hande nie. Dit het gelyk soos ’n land kort aan markte. Vrye uitvoer na alle lande was die burgerraadslede se enigste voorgestelde middel. Sonder dit het meer Europese gesinne meer angs vir kinders beteken wat al kyk hoe gras vir bossies plek maak. Die Kasteel kon erwe by Swellendam opmeet. Dit kon nie, vanuit Tafelvallei, ’n groter wêreldprys vir Kaapse koring uitvind nie.
San-grensgerugte op die Swellendam-grens — 1750
Europeërs en Khoikhoi het in groot dele van die gevestigde land in vriendskaplike terme saamgeleef, maar die vrede is soms versteur deur San- rowers. In 1747, en weer in 1750, het gerugte die Kaap bereik dat sekere boere op die verre grens van Swellendam nie geskroom het om vroue en kinders sowel as mans neer te skiet wanneer hulle vee probeer herwin en die moordenaars van hul bediendes probeer straf het nie. Die regering het streng ondersoek laat doen, met die doel om die oortreders voor die gereg te bring. Dit was onmoontlik om getuienis te kry wat tot skuldigbevinding sou lei. Die jaar het dus ’n harde rekord van beskuldiging sonder ’n hofeinde gelaat: grensgeweld berig, ondersoek, en onbewese in die vorms wat die hooggeregshof vereis het. [3]
Langs die kus het die Europese okkupasie in die nedersettingspatroon van die middel van die eeu nog slegs ’n paar myl verder oos as Mosselbaai gestaan. Sommige veeboere het grond aan die oewers van die Gamtoos in besit geneem, maar in Januarie 1745 het die landdros van Stellenbosch, handelende onder die goewerneur se bevele, hulle verplig om wes van die Groot-Brakrivier terug te keer. Die omstandighede waaronder die veeboere geleef het, het uitbreiding begunstig. Hulle kon nie lank binne toegewese perke gehou word nie. Veelope van vyf- of sesduisend akkers, jaarlikse huur, en die geringe fout wat ’n skuif verder binneland toe geregverdig het, het almal dieselfde kant toe getrek as die onbewese skote op die Swellendam-grens. [3] [4]
Verder oos, oorkant enige landdros se gewone rit, was die Xhosa- wêreld ook in beweging. Palo, hoof van die nasie van 1702, het sy eie woonplek in die Izeli-land geplaas terwyl die Kaap se wit veeboere van die weste af na hom beweeg het. Sy groot seun Gcaleka, stigter van die Amagcaleka, het die Kei ’n tyd voor 1750 oorgesteek en in die Komgha-land gevestig. Sy regterhandbroer Rarabe was al die ondernemende, dappere figuur wie se gewildheid later volgelinge van die groot huis sou spliets. Kalender 1750 het daardie huise nog nie na ’n koloniale slagveld gebring nie. Dit het wel ’n Xhosa-weswaartse stap en ’n Boer-ooswaartse stap in dieselfde geslag geplaas, met Swellendam se nuwe erwe en die Gamtoos-terugroep as die Kaap se sigbare merke van die ontmoeting wat nog jare van ’n genoemde grensoorlog was. [4]
So het 1750 se San-gerugte langs ’n wyer grenswaarheid gesit. Veeherwinning, onbewese bloedverhaal, druk oorkant Mosselbaai, en Gcaleka se setel wes van die Kei het almal tot dieselfde tweesydige beweging behoort wat Swellendam se nuwe erwe slegs ten dele geïnstitusionaliseer het. Die raad kon ’n straat by die Koringlandrivier opmeet. Dit kon nie maklik elke skoot op ’n verre veepad polisieer nie, en dit kon ook nie, vanuit Tafelvallei, die Komgha-nedersettings sien wat al oos van enige plakkaatlyn gelê het wat die Kasteel nog voorgegee het om by die Groot-Brak te hou.
Voltelen neem Zwartland oor — Augustus 1750
In die predikantekorps het die jaar ’n vakature gesluit wat sedert Desember 1748 gestaan het. Ds. Rutger Andries Weerman van Zwartlandskerk is op eie versoek na Batavia oorgeplaas. Die gemeente het sonder ’n predikant gebly tot Augustus 1750, toe ds. Christiaan Benjamin Voltelen uit die Nederlande aangekom en die diens oorgeneem het. Zwartland het so die enigste nuwe residensiële preekstoel van die kalender ontvang. Die gesamentlike kerklike raad wat in 1743 ingestel is, het die vyf gemeentes nog in een koloniale kerkorde gebind. [3]
Aan die Kaap het ds. Petrus van der Spuy enigste Kompanjiepredikant van die Tafelvallei-gemeente gebly nadat Ruwardus Cloppenburg in Januarie 1748 geskors en in Maart van daardie jaar sonder rang of salaris ontslaan is. Hy is grootliks bygestaan deur ds. François le Sueur, die goewerneur se swaer, wat hoog geag is, hoewel hy volgens die wet nie ’n salaris van die Kompanjie kon trek terwyl hy eienaar van meer as twee morgen grond was nie—nadat hy ’n plaas by Rondebosch op die landgoed van sy vrou se vader, Johannes Swellengrebel, gekoop het. Die Kasteelfamilie en die Kaapse preekstoel het dus nog in een huishouding ontmoet selfs nadat Le Sueur van die stipendium afgedwing is. [3] [9]
Stellenbosch het nog geen residensiële predikant gehad nie. Ds. Edward Arendsen, in September 1747 deur die direkteure uitgestuur, is in Julie 1749 oorlede. Ds. Salomon van Echten van Drakenstein is verplig om as konsultent van Stellenbosch op te tree totdat die direkteure ’n ander aanstelling kon maak. Die indeks van die gedrukte opvolging sou later toon dat die volgende residensiële naam, Johannes Appeldoorn, nie in hierdie kalender aangekom het nie. Roodezandskerk het onder ds. Arnoldus Maurits Meyring gebly, wat die pos sedert September 1743 beklee het. Vyf gemeentes, een nuwe aankoms, twee preekstoele deur bure gedra: dit was die kerk- kaart waarop Voltelen in Augustus ingestap het. [3]
Augustus se preekstoel by Zwartland en Augustus se Deense wrak by die Gouritz het tot dieselfde kusjaar behoort: ’n Nederlandse predikant wat in ’n lank leë landelike kerk instap, en ’n waterlose vreemde bemanning wat op ’n riviermond oos van Mosselbaai instap. Die Kompanjie kon nog ’n gemeente uit die Vaderland beman wanneer dit wou. Dit kon nie elke grenspad beman nie. Voltelen se aankoms is die jaar se stil kerklike datum, maklik verlore langs Agulhas en die Gouritz, maar dit het die Zwartland-vakature gesluit wat Weerman se oordrag agtien maande tevore oopgemaak het.
Deense Elephant by die Gouritz aan die strand gejaag — 8 Augustus 1750
Op die 8ste van Augustus 1750 is ’n Deense skip genaamd die Elephant, tuiswaarts van Tranquebar, doelbewus naby die monding van die Gouritzrivier aan die strand gejaag. ’n Paar dae later het sy stukkend gegaan. Sy het ’n lang en rampspoedige reis gemaak. Voorrade het opgeraak, en toe land gesien is, was daar nie ’n druppel vars water aan boord nie. Die bemanning het haar dus aan die strand gejaag as die enigste middel om hul lewens te red. Hulle, tot die getal van vyf-en-sestig man, het veilig land bereik, en ná ’n tyd die Kaap bereik. [3]
Anders as die Centaur was die Elephant ’n doelbewuste opoffering van romp aan dors. Die Gouritzmonding was nie ’n hawe van keuse nie. Dit was die eerste strand wat ’n waterlose skip kon stop. Die manne wat van daardie rivier binneland toe geloop het, het by dieselfde koloniale netwerk aangesluit wat al die Franse passasiers in Januarie ingeneem het: plase, waens, en ’n Kasteel wat vreemde vlae sowel as Kompanjiesrompe as laaste-toevlugsaak behandel het. Januarie se Franse wrak en Augustus se Deense stranding het ’n kusjaar begrens waarin die nedersetting nie die wrakke gekies het nie. Dit het hul mense in magasyns, plase en paaie opgeneem wat vir vlote gebou is wat nog sukses gemeet het aan groente, water en manne wat kon staan.
Die Gouritz was al ’n koloniale rivier in meer as ’n wrak. Louis Fourie, ’n Franse-vlugteling-landbouer van die Wagenmakersvallei, het in 1699 ’n grondtoekenning ontvang en dit Slange Rivier genoem; hy het daar gewoon tot sy dood, wat omtrent 1750 moes gewees het, toe ’n inventaris in sy boedel ingedien is. Ingevolge sy testament moes die plek op sy seun Louis oorgaan, wat sy reg prysgegee het, en dit is op veiling deur Gabriel Rossouw gekoop. Hy het ook Zeekoedrift aan die Gouritzrivier besit. Die Deense bemanning se landing het dus plaasgevind op ’n kus wat al in ’n vlugteling-inventaris van dieselfde jaar genoem is: een familie se drift, ’n ander nasie se dors. [8]
Fourie het eers met Susanna Cordier, dogter van die vlugteling Louis Cordier, wat omtrent 1715 oorlede is, getrou, en daarna met Anna Jourdan, dogter van Pierre Jourdan. By sy dood het hy vyf kinders of verteenwoordigers by die eerste vrou en agt by die tweede gelaat. Die inventarisjaar en die Elephant-jaar is dieselfde kalender. ’n Hugenoteplaas wat per veiling van hande verander, ’n Deense romp wat by die riviermond stukkend gaan, en Swellendam se eerste private erwe wat verder wes langs die Langeberge afgepen word, behoort almal tot een feit van die middel van die eeu: die kolonie was al oud genoeg vir boedels om te sluit en nog jonk genoeg vir vreemde bemannings om van ’n ongenoemde strand binneland toe te loop. [8]
Simonstadbaai-verkeer getel tot einde 1750
Simonstadbaai het in 1742 in gebruik gekom, nadat die direkteure in 1741 besluit het dat hul vlote daar van die 15de van Mei tot die 15de van Augustus moes ververs—die seisoen van noordwesstorms in Tafelbaai. Die reede het veilige skuiling gebied, hoewel landtoegang moeilik en vars voorrade duur was totdat bote in mooi weer vanaf die kop van Kalkbaai kon vaar en die vrag verkort. Sergeant Justinus Blas het nog die pos gehou. Voor die einde van 1750 het sewe-en-sewentig skepe, almal aan die Kompanjie, in daardie hawe aangedoen. [3] [9]
In die dertien jaar 1738–1750 het 640 skepe van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie, 198 Engelse, 23 Franse en 20 Deense in Tafelbaai aangedoen. Die gemiddelde aantal wat Suid-Afrikaanse hawens aangedoen het, was dus omtrent drie-en-sewentig per jaar wanneer daardie vlae saam getel is. Simonstadbaai se sewe-en-sewentig Kompanjie-inskrywings teen die einde van 1750 is ’n winterdeur- telling binne daardie groter som: nie ’n mededingende hawe nie soseer as ’n tweede grendel vir die maande wanneer Tafelbaai onder die Leeu se Kruis onveilig was. [3]
Daardie winterreede het saakgemaak omdat Tafelbaai gevaarlik gebly het wanneer die noordwester gewaai het. Die moleprojek is al op driehonderd een-en-vyftig voet in die sprinkaanjaar prysgegee. Simonstadbaai het Kompanjiesrompe ’n tweede deur gegee. Teen 1750 het die eksperiment van 1742 ’n meetbare verkeerstelling geword, nie net ’n kaartnota nie. Vreemde wrakke aan die Agulhas- en Gouritzkus en Kompanjie-oorwintering in Valsbaai het saam die Kaap se maritieme jaar omskryf: een kus wat Franse en Deense vreemdelinge gered het, ’n ander wat sewe-en-sewentig van sy eie skepe in agt winterseisoene aangeteken het. [3] [9]
Engelse rompe het Tafelbaai nog in vredestydgeheue gebruik: die Centurion, kommodoor George Anson, in Maart en April 1744; admiraal Boscawen in April 1748 met ses-en-twintig oorlogskepe en transport, troepe bo die Kompanjietuin gekamp; en op die 20ste van April 1749 ’n Engelse kapelaan se diens in die Hollandse kerk in Tafelvallei vir tuisgaande manne van daardie vloot. Kalender 1750 het nie so ’n Engelse Sondag bygevoeg nie. Dit het ’n Franse dagbreek by Agulhas, ’n Deense dors by die Gouritz, en ’n voltooide Kompanjie-telling by Simonstadbaai bygevoeg. Die alliansie wat Boscawen se rekrute aan wal gesit het, het nog die reede omraam; die jaar se eie vlae op die strand was Frans en Deens. [3]
Vyftigste penning, stapelgoedere en die stil landbouraam — 1750
Gedurende die Europese oorlog wat deur die verdrag van Aken afgesluit is, is die Verenigde Nederlande tot enorme uitgawe gedryf. Openbare finansies het besondere belasting vereis. Op die 29ste van Desember 1750 het die State-Generaal ’n belasting genaamd die vyftigste penning op die inwoners van die Verenigde Provinsies gelê—elke persoon moes ’n tarief van byna gelyk aan vyf pennies in die pond op die waarde van sy eiendom betaal. Die ordonnansie is die Kaapse jaar se laaste gedateerde Europese slag: ’n oorlogskuldinstrument in die Nederlande gemaak. Tafelbaai het nog op Europese balansstate geantwoord selfs wanneer die Kasteel se eie grootboeke nog nie gesê is om die penning van Kaapse huishoudings te vorder nie. [3]
Deur die langer stuk 1738–1750 het die kolonie etlike slegte seisoene en een buitengewoon goeie een geken, so het uitvoere gewissel. Droogte in 1738 het slegs 340 muids koring en 85 rog gelaat om in 1739 uit te stuur; roes het daarna die volgende oeste vernietig totdat hongersnood gevrees is en ’n plakkaat koring op elf sjielings en ’n pennie ’n muid beperk het; die 1740-oes, ná daardie hongersnood, was die beste ooit bekend, met 17 000 muids uitgevoer nadat die magasyns vol was. Sprinkane in Desember 1746 en deur die eerste maande van 1747 het die vleisprys verdubbel. Die oorblywende jare was vry van oormatige droogte en insekplae. Gemiddelde uitvoere na Indië in daardie gedrukte tydperk was 7 539 muids koring, 116 muids rog, 289 muids ertjies en 271 muids bone. Van gewone wyn het elke jaar gemiddeld 384 leggers na Batavia gegaan, buiten dié wat aan die skepe verskaf is. Al die Constantia- wyn wat bekom kon word, is uitgevoer, en tienmaal die hoeveelheid sou ’n gereed mark gevind het. Ivoor, velle van wilde diere, volstruispluime en droëvrugte was ook onder die uitvoere. [3]
Teen 1750 was die Kaap in die middel van die eeu ’n verversing- en stapelstasie onder ’n goewerneur al vir aftrede gemerk en ’n sekunde al benoem om hom op te volg. Kompanjieswyn- en koringaankope het nog die vloer van plaasinkomste gestel. Boere het surplus eers ná heffings, gelisensieerde handelaars se snye en fiskale fooie verkoop wanneer skeepsmense gekoop het. Veelope het nog mans binneland toe getrek op jaarlikse huur, terwyl ou distrikte gekyk het hoe gras vir klein bossies plek maak. Die kolonie kon vlote voed en vreemde wrakke begrawe. Dit kon nie maklik vrye huishoudings vermenigvuldig sonder vryer uitvoer nie. Dit is die antwoord wat die 1750-koloniste- vraag ontmoet het, en dit is die landbouraam waarin Swellendam se eerste private erwe afgepen is. [3]
In die ou Franse wyk het dieselfde kalender lewens sowel as rompe gesluit. Fourie se inventaris by Slange Rivier en Zeekoedrift is al genoem. By Stellenbosch het die weduwee van Antoine Faure—in 1683 te Orange gebore, in 1714 in die Kompanjie se diens aangekom, voorleser en skoolmeester te Stellenbosch van 1719, in 1714 getroud met Rachel de Villiers, dogter van die vlugteling Abraham de Villiers, en dood teen die gesamentlike testament van 1736—in 1750 om ’n stuk grond by Stellenbosch aansoek gedoen. ’n Skoolmeester se weduwee wat om dorpsgrond vra, ’n vlugtelingboer se boedel wat veiling toe gaan, en die direkteure wat vra of meer koloniste kan leef, het almal dieselfde taal gepraat: die nedersetting was oud genoeg om te erf, en nog toe genoeg dat sy rade meer monde sonder meer markte gevrees het. [8]
So het 1750 gesluit sonder ’n geveg of ’n nuwe distriksnaam. Dit het wrakoorlewendes op die paaie van Agulhas en die Gouritz gelaat, opmeetpenne by Swellendam, ’n papierargument oor meer koloniste sonder vrye uitvoer, onbewese bloed op die San-grens en ’n Xhosa-setel by Komgha al wes van die Kei, sewe-en-sewentig Kompanjie-inskrywings by Simonstadbaai aangeteken, Voltelen in die Zwartland-preekstoel, ’n verseëlde aanstelling vir Tulbagh terwyl Swellengrebel nog regeer het, Fourie se inventaris en Faure se weduwee se grond, en ’n State-Generaal-belasting wat in die Nederlande op die jaar se laaste werk- dae geskryf is. Die eerste stoel was nog beset. Die naam van die volgende man was al op die depêche van die 1ste van April. [3] [4] [8] [9]