Boer History1800 aan die Kaap die Goeie Hoop: Yonge, die September-vonnisse, Duckitt en die Gazette
Yonge neem siviele mag — Januarie 1800
Kalender 1800 het oopgegaan van die tuine van 1652 met die kolonie reeds ’n Britse besitting en ’n nuwe baronet in die goewerneursstoel. Sir George Yonge het op die 9de Desember 1799 in Tafelbaai aangekom in die oorlogskip Lancaster en die volgende oggend om elfuur die eed afgelê voor die amptenare en mense van aansien in die dorp. Generaal-majoor Francis Dundas was daardie Desember nog op die grens. In Januarie 1800 het die waarnemende goewerneur van die ooste ingekom en sy gesag in siviele sake aan Yonge oorgegee. Die Kasteel wat Tafelbaai sedert 1652 bewaak het, het die jaar dus oopgemaak onder ’n siviele goewerneur wat nooit vermoë van ’n hoë orde vertoon het nie, en onder ’n generaal wat die troepe gehou het. [3] [4]
Die gronde van die aanstelling het onseker gebly. Van 1754 tot 1794 het Yonge Honiton in die Laerhuis verteenwoordig. Hy was vise-tesourier van Ierland, ’n lord-kommissaris van die admiraliteit, van 1784 tot 1794 een van die sekretarisse by oorlog, en meer onlangs meester van die munt. Hy kon dus ’n aanspraak op ’n winsgewende aanstelling gehad het. Geen man aan die hoof van die Kaapse regering is meer algemeen gehaat nie. In een despêche het hy berig dat die koloniste hom hul vader noem; dié wat sulke taal gebruik het, was slegs ’n paar smekelinge om genade. Met die uitsondering van gunselinge van sy eie aanstelling was hy nie op vriendelike voet met die amptenare van sy regering nie, en hy het berig dat die enigste bekwame staatsdienaar wat hy by aankoms gevind het, Hercules Ross was. Van die tuine van 1652 het die siviele swaard dus oorgegaan na ’n man wie se despêches alreeds met iets soos alarm in Londen gelees is, terwyl die Boschberg-gevangenes nog onverhoor in die Kastelselle gesit het. [3]
Die hoë poste het Engels en besoldig gebly. Yonge het belangrike betrekkings beklee sonder om vermoë van ’n hoë orde te vertoon; die koning se ministers het hom nietemin by Macartney se aftrede gekies. Dundas, wat van die 21ste November 1798 waargeneem het, het die militêre bevel gehou toe hy die siviele oorgegee het. Die oostelike wapenstilstand wat Maynier in Oktober 1799 vrede genoem het, het nog net as ’n woord gehou. Fort Frederick het nog nuwe klip by Algoabaai gestaan. Twintig man is van Boschberg gestuur; een het in die Kasteel gesterf; negentien het gewag. Kalender 1800 het dus nie met ’n nuwe oorlog oopgegaan nie, maar met ’n nuwe handtekening op ou papier — ’n siviele goewerneur in die stoel, ’n generaal by die troepe, en ’n gevangenis wat nog geen verhoor gesien het nie. [3] [4]
In Maart, vêr van Tafelbaai, is Jan Willem Janssens as sekretaris-generaal van die Oorlogsdepartement in Den Haag aangestel, ’n pos in militêre terme gelyk aan generaal-majoor. Gebore te Nijmegen op die 12de Oktober 1762, seun van Johannes Jacobus Janssens van die Van Aylva-regiment en Adriana van Rees, het hy as kadet op twaalf aangesluit, majoor op ses-en-twintig geword, en in die veldtog teen die Franse in 1793 gewond geraak. Tussen 1797 en 1800 het hy as kommissaris vir die Franse troepe in Bataafse diens gedien. Die Kaap van 1800 het hom nog nie gesien nie; die Kasteel van 1652 het nog die Britse vlag gevoer. Die aanstelling het nietemin, in die Bataafse oorlogskantoor, die soldaat-administrateur geplaas wat later na die kolonie genoem sou word wanneer herstel kom. [9]
Yonge se siviele jaar het dus oopgegaan met Dundas van die grens af en Maynier nog residenskommissaris in die ooste. Die burgersenaat het gesit; Stellenbosch was stil onder Van der Riet; Swellendam het Faure gehad. Wat die nuwe goewerneur geërf het, was nie ’n gevestigde besetting nie, maar ’n wapenstilstand wat die boere nie vrede sou noem nie, ’n model van siviele gesag onbeproef op die oostelike drosdye, en ’n gevangenisdieet alreeds vyftien maande oud. Die Kasteel van 1652 het vloote water laat skep en laat gaan; dit het nou ’n baronet die siviele pen sien vat terwyl die generaal die swaard gehou het. [3] [4]
Maynier op die grens — 1800
Maynier het in die ooste as residenskommissaris gebly toe Dundas wes gery het. Die onlangse onderhandelinge met die Xhosa was meer ’n onttrekking uit vyandelikhede as ’n herstel van vrede. Hy moes ’n klas mense beheer wat hom persoonlik gehaat het en min beter gesind was teenoor die regering wat hy verteenwoordig het; hy het twee Xhosa-faksies gehad wat sleg met mekaar was; hy moes Khoikhoi paai wat in 1799 die wapens opgeneem het. Baie Khoikhoi is oorreed om weer in boere se diens te tree. Registrasie en sy arbitrasie in geskille is as werkend berig. Hulp aan die armstes het uit ’n fonds gekom wat tot sy beskikking gestel is. Hy het privaat geskryf — en in Frans vir groter veiligheid — en voorgestel dat die Graaff-Reinet-gevangenes in die Kasteel vrygelaat word op voorwaarde dat hulle vir hul vriende se gedrag instaan: ’n genadige daad, het hy aangevoer, wat nogtans van die opstand kennis sou geneem het. Grond vir kapteins en ’n verlof dat Xhosa aan die Sondags- en Boesmansrivier gelaat word as hulle vrede hou, het tot dieselfde wapenstilstandpapier van laat 1799 behoort wat hy nou moes administreer sonder Dundas by sy rug. [4]
Ná die reëling wat vrede genoem is, het Graaff-Reinet ellendig gebly. Die boonste veldkornetskappe is weer beset, maar die swaar veeverliese is nie goedgemaak nie, en armoede was algemeen. Teen die einde van 1799 het sprinkane in groot swerms elke groen ding afgevreet, sodat selfs die wild verdwyn het. In Februarie 1800 het swaar reën geval, en groot troppe sprinkaanvoëls het uit ’n onbekende plek in die noorde gekom en die insekte gou verslind. Die wild het lank nie teruggekeer nie. Baie gesinne wat min of geen huisvee gehad het nie, was werklik sonder kos. Land naby die Xhosa- en Khoikhoikrale was byna onbewoon, want nóg lewe nóg eiendom was daar veilig. [3]
Vir die boere het dit gelyk asof geregtigheid, net soos orde, uit die land gevlug het. Dit het nie gebaat om klagtes teen gekleurde mense voor Maynier te bring nie: hoe goed die saak ook al was, hy sou nie in hul guns beslis nie. Hy het berig dat die Xhosa en die Khoikhoi hulself baie goed gedra. Vir die koloniste in die distrik het hy geen goeie woord gehad nie. Hulle het sy teenwoordigheid as ’n groter euwel beskou as selfs die stropershorde, en hom vir meer ellende blameer as wat hulle moes. Een ding het hulle uitermate geërger. Die oorspronklike kerk in die dorp is vroeg in 1799 deur vuur vernietig; te midde van moeite het hulle ’n ander gebou vir aanbidding opgerig, en dit was nou ’n barak vir die pandoere. Dundas het gesê dit is ’n noodsaaklikheid om skuiling vir die Khoikhoisoldate te hê, dat die gebou skoongemaak en die manne ’n tyd voor die godsdiensdiens onttrek is, en dat ’n behoorlike barak so gou moontlik gebou sou word. Die koloniste se siening was dat die kerk deur die heidene besoedel word, en dit is ook op Maynier se rekening gesit, hoewel hy niks daarmee te doen gehad het nie. [3]
In Maart 1800 het Maynier se gesondheid ingegee, en dr. William Somerville is as assistent-kommissaris aangestel. ’n Sameswering waarin Gaika betrek is, het beoog om die drosdy aan te val en te vernietig en die twee kommissarisse Xhosaland in te voer. ’n Party van Gaika se krygers het die kolonie binnegekom; by die Baviaansrivier het hulle Cungwa en sy mense ontmoet, wat — waarskynlik in hul eie belang — die indringers afgeslaan het. Maynier het ’n boodskap aan Gaika gestuur; die antwoord het geen twyfel gelaat oor die inspirasie daarvan nie. Gaika het geantwoord dat die enigste grond van vrede die vrylating van die gevangenes in Kaapstad is: hulle was sy bondgenote, en totdat daardie eis nagekom is, sou geen geskenk van watter waarde ook al ontvang word nie. Coenraad du Buys moes ook in die terme in ag geneem word. Christoffel Botha, een van die vlugteling-rebelle, is daarna gevat en na die drosdy gevoer. Hy het bely dat die voorneme was, met Gaika se hulp, om die Engelse uit die land te dryf, en dat Buys by welslae soewerein sou wees. [4]
Op die 24ste April 1800 is ds. Aling te Paarl oorlede en voor die preekstoel in die ou kerk begrawe. Die gemeente het daarna sowat sewe jaar sonder ’n predikant gestaan. Terwyl Graaff-Reinet se nuwe kerk ’n pandoerebarak was, het die ou Hugenote-preekstoel te Paarl dus die man verloor wat dit deur die eerste Britse jare gehou het. Verder noord, oorkant die Oranje, het die sendeling Anderson in 1800 onder ’n swerwende volk gaan werk wat nog Kaaps-Hollands gepraat het, van roof en die jag geleef het, en nog min merke van gevestigde lewe gehad het. Van die tuine van 1652 het die jaar dus ’n leë Paarlse preekstoel, ’n besoedelde Graaff-Reinet-skip, en ’n nuwe stasie oorkant die rivier wat Macartney as noordgrens afgekondig het, getel. [4] [8]
Capetown Gazette — 16 Augustus 1800
Gedurende Yonge se ampstermyn het ’n amptelike Gazette begin verskyn. Dit is eers die Capetown Gazette and African Advertiser genoem en weekliks uitgegee deur mnre. Walker and Robertson, handelaars aan die Kaap. Dit was die orgaan waardeur alle proklamasies en amptelike kennisgewings openbaar gemaak is, en vir baie jare het dit ook handelsadvertensies bevat en sulke algemene leesstof as wat die regering geoordeel het veilig voor die mense geplaas mag word. Baie min inligting oor Suid-Afrika is daaruit te kry, en selfs sy buitelandse nuus is oor die algemeen tot nie-politieke sake beperk. [3]
Kort ná sy eerste verskyning — die 16de Augustus 1800 — is John Barrow as sensor aangestel. Van daardie datum af is die publikasie deurlopend. In dieselfde jaar het Barrow Anna Maria Truter getrou, met die voorneme om Suid-Afrika sy tuiste te maak. Hy was ouditeur-generaal sedert 1798; die Gazette het nou die kolonie se proklamasies onder die oog van Macartney se voormalige privaatsekretaris geplaas. Gebore in 1764 te Dragley Beck naby Ulverstone, het hy saam met Macartney uitgekom en alreeds van die binneland geskryf met ’n selfvertroue wat die boere nie gedeel het nie. [3] [4]
So laat as Julie 1800 het Yonge die pers só beperk dat geen stof van enige aard deur iemand gedruk mag word nie behalwe die Kaapstadse firma wat die Gazette uitgegee het. Onder Nederlandse bewind het beperkende plakkate nie net op die kolonie nie, maar op Holland self, gegeld; die eerste Britse besetting het die setwerk nie oopgemaak nie. Die Kasteel van 1652 het dus, in Yonge se tweede halfjaar, ’n weeklikse orgaan en ’n monopolie van drukwerk gekry. Wat die boere van Graaff-Reinet van hul eie verhoor kon lees, sou wees wat die sensor deurgelaat het. [3] [4]
Die Gazette het nie die gerug beëindig wat sedert die dragondersstalle-brand van November 1798 geloop het nie. Dit het wel die regering ’n enkele blad gegee waarop koringpryse, landboukennisgewings, en die vonnisse wat die hooggeregshof in September sou lewer, geplaas kon word. Van die tuine van 1652 het die kolonie ’n eeu en ’n half vir ’n gedrukte weekblad gewag; toe dit kom, het dit as amptelike orgaan onder ’n sensor gekom, nie as ’n vrye pers nie. Kalender 1800 is die jaar wat daardie blad begin het, en die jaar dat die setwerk aan een firma toegesluit is. [3] [4]
Verhoor in Augustus — vonnisse 3 September 1800
Om verskeie redes is die gevangenes wat op die 6de April 1799 van Boschberg weggestuur is, nie voor Augustus 1800 verhoor nie. Hulle het op die 12de Junie 1799 by die Kasteel aangekom in die sloep Rattlesnake. Bykans vyftien maande het hulle in aanhouding gesit. Hierdie manne, wie se vroeë lewens in aktiewe oefening in die oopte deurgebring is, het swaar gely onder skaars gevangeniskos — hoofsaaklik ryswater — en die benoudheid van hul kwartiere. Saam met hulle is persone aangehou wat van politieke misdrywe aangekla is, en in een vertrek is ses-en-tagtig gevangenes snags toegesluit. Dit was selde dat enige van hul vriende verlof kon kry om hulle te besoek. Bloedverwante, mense in Kaapstad, en selfs die burgersenaat het petisies gestuur en om ligter behandeling gesmeek; die owerhede het gedink ’n voorbeeld is nodig, en gehou dat hulle, gegewe die aanklag, sag behandel word. [3] [4] [7]
Een van die gevangenes het gesterf; negentien is verhoor. Die hooggeregshof wat gesit het, was Olof Godlieb de Wet as president, met A. Fleck, C. Matthiessen, H. A. Truter en J. P. Baumgardt; fiskaal W. S. van Ryneveld het die vervolging gelei. Die aanhoudende gevangenisstraf sonder verhoor van al die aangeklaagdes — insluitend die twee wat later vrygespreek is — van Junie 1799 tot Augustus 1800 was teen die gees én die letter van die Britse grondwet soos die grensmanne dit verstaan het. Van die Kasteel van 1652 het die hof nou gesit oor manne wat by Willem Prinsloo se plaas die wapens neergelê het onder die indruk, het hulle gesê, dat oorgawe pardon insluit. [3] [7]
By Boschberg op die 6de April 1799 het honderd-en-twaalf of honderd-en-dertien van die opstandelinge, insluitend Prinsloo, oorgegee. Agtien van die skuldigstes is Algoabaai toe gestuur en aan boord van die Rattlesnake gesit; die res van dié wat gevat is, is beboet en vrygelaat. Buys, Jan Botha en vyf ander ewe genoem het nie oorgegee nie, maar Xhosaland in gevlug; ’n beloning van £200 vir elk, dood of lewendig, is sonder gevolg aangebied. Inheemse onluste wat dadelik gevolg het, het die verhoor vertraag. Die negentien wat nou voor De Wet gestaan het, was dus nie die hele opstand nie, maar die manne wat die Kasteel deur ’n jaar van oorlog en wapenstilstand kon hou. [4] [7]
Op die 3de September is vonnis gelewer. Marthinus Prinsloo en Adriaan van Jaarsveld is ter dood veroordeel — om gehang en onder die galg begrawe te word. Cornelis Edeman is veroordeel om op die skavot gegesel en dan vir die lewe uit die kolonie verban te word. Theunis Botha, Gerrit Hendrik Rautenbach, Barend Jacobus Bester, Jan Izaak Bonte, Pieter Frederik Rautenbach, Godlieb Koch, Gerrit Scheepers en Pieter Ignatius van Kamer is veroordeel om oor die kop met ’n swaard getref en dan vir die lewe verban te word. Lucas Meyer en Zacharias Albertus van Jaarsveld moes die voorgaande strawwe aanskou en dan vir die lewe verban word; Willem Grobbelaar en Jacob Kruger, dieselfde aanskouing, dan verbanning vir tien jaar. Willem Venter is tot twee jaar gevangenis veroordeel, Paul Venter tot een. Gerrit Botha en Jan Kruger is vrygespreek, met inagneming dat hulle alreeds ’n lang gevangenisstraf ondergaan het. [3] [4] [7]
Edeman was ’n skoolmeester en het briewe geskryf wat die boere aangespoor het om die wapens op te neem. Hy was nie ’n vegman nie; sy misdryf was ink. Die agt vir die swaard genoem was nie die hoofleiers nie, maar vooraanstaande en aktiewe deelnemers. Meyer, Zacharias van Jaarsveld, Kruger en Grobbelaar moes kyk en dan gaan. Die twee Venters het alreeds bykans vyftien maande gesit; Paul se eenjaarvonnis is alreeds deur die opsluiting oorskry. Die Kasteel wat hulle sedert Junie 1799 gehou het, het dus, op ’n September-Woensdag, die dood vir die ou kommandant en vir Prinsloo gehoor, die skavot vir ’n skoolmeester, en verbanning vir ’n dosyn name wat die Vis en die Boschberg geken het. [3] [7]
Yonge verwys die vonnisse
Yonge het die vonnisse van Willem en Paul Venter versag deur hulle vry te laat teen sekuriteit om te verskyn wanneer geroep. Willem is tot twee jaar veroordeel en was alreeds bykans vyftien maande in die tronk; Paul, tot een jaar veroordeel, het dieselfde tyd gely. Gerrit Botha en Jan Kruger, hoewel vrygespreek, moes voor hulle die gevangenis verlaat die eed van getrouheid aan die koning van Engeland aflê en sekuriteit vir hul toekomstige goeie gedrag gee. As hulle geweier het, sou soldate op hul grensplase ingekwartier word, of hulle sou in die Kasteel toegesluit bly. Die stap was een waaraan inwoners sedert die besetting begin het, gewoond geraak het. [3] [7]
Edeman se vonnis is beveel om dadelik uitgevoer te word. Hy is op die skavot gegesel en na Nieu-Suid-Wallis gestuur so gou ’n geleentheid hom gebied het. Hy het geen invloedryke vriende gehad nie; hy was ’n arm Hollandse skoolmeester. Dat ’n skoolmeester ’n republikein sou wees en tot opstand sou aanhits, was vir die Kasteelamptenare ondraaglik. Hy was nie ’n Britse onderdaan nie. Die oorblywende veertien gevangenes — Prinsloo, Van Jaarsveld, die agt van die swaard, Meyer, Zacharias van Jaarsveld, Grobbelaar en Jacob Kruger — se vonnisse is opgeskort totdat die koning se welsbehae bekend gemaak kon word. Behalwe om hulle in die gevangenis te hou, was Yonge ongeneë om iets verder te doen sonder instruksies uit Engeland. Hulle het teruggegaan na die selle onder die leeu en kroon van die Kasteel van 1652 om te wag. [3] [4] [7]
Maynier se Franse brief wat ’n voorwaardelike vrylating voorgestel het, het alreeds nie die Kasteel beweeg nie. Gaika se eis dat die gevangenes as prys van vrede vrygelaat word, het eweneens misluk. Die veertien het gebly. Kalender 1800 het dus nie Prinsloo of Van Jaarsveld gehang nie, en dit het nie die agt oor die water gestuur nie. Dit het ’n skoolmeester gegesel, ’n eed uit twee vrygespreekte manne gehaal, en dood en verbanning na Londen verwys. Die buitenste poort van die Kasteel het nou, in die oë van plaashuise van Tafelberg tot die Bamboesberg, gestaan as die plek waar die Boschberg-oorgawe van April 1799 in ’n September-vonnis nog onuitgevoer geëindig het. [4] [7]
Wat die jaar in daardie selle gelaat het, was nog nie die koning se welsbehae nie. Yonge het volledige instruksies gevra voordat hy die swaar vonnisse bevestig. Oorwegings dat die besetting tydelik was, dat daar geen bloedvergieting in die opstand was nie, en dat die manne oorgegee het toe hulle hulself buite die wet kon plaas, het by die goewerneur genoeg geweeg om op te skort, nie genoeg om te begenadig nie. Die veertien sou nog sit wanneer die jaar sluit. [3] [7]
Landboudepartement — 20 September 1800
Voordat Yonge Engeland verlaat het, is ’n reëling tussen die staatssekretaris en homself getref dat ’n landboudepartement by die Kaapse regering gevoeg sou word. Daar is gemeen dat slegs vaardigheid nodig is om Suid-Afrika ’n groot koring- en wynland te maak waaruit Engeland groot voorrade kon trek. Om brandewyn en wyn aan te moedig, het die Laerhuis op die 9de Junie 1800 die doeanereg op Kaapse brandewyn wat Groot-Brittanje binnekom tot dié op Wes-Indiese geeste verlaag, en die doeanereg op Kaapse wyne tot dié op wyne uit Portugal. Vir die smaak van die Engelse volk was die produk van Suid-Afrikaanse wingerde aanstootlik, sodat die maatregel min of geen uitwerking gehad het nie. Kort ná sy aankoms het Yonge ’n genootskap vir die bevordering van landbou, kuns en wetenskap laat stig, waarvan hy president en Barrow sekretaris was; buiten praat het hierdie genootskap niks gedoen nie. [3]
Die departement is ontwerp om verbeterde werktuie in te voer en, deur ’n modelplaas, die beste wyse van bewerking te toon. Daar is vol vertroue verwag dat die hele uitgawe deur die oeste gedek sou word. Op die 20ste September 1800 het die gekose persone ná ’n baie lang reis uit Engeland in Tafelbaai aangekom. William Duckitt superintendent, met ’n salaris van £500 per jaar; mnr. Iles assistent, met £60; ’n timmerman en ’n smid, elk met £33 12s; ses landbouers, elk met £31 10s; een plaasseun, met £10; en een suiwelvrou, met £10 10s per jaar. Hulle het werktuie van verskeie soorte saamgebring. By aankoms is hulle op die plaas Klapmuts geplaas, waar hulle van horingsvee, perde, ’n party slawe, en alles anders nodig vir werk en onderhoud voorsien is. [3]
Voor hierdie datum is die grond op ’n baie rowwe wyse bewerk. Die ploeg was ’n swaar houtwerktuig met slegs een handvatsel, wat ’n span van ses of agt osse nodig gehad het. Die eg was uit drie houtblokke in ’n driehoek gevorm, met sterk penne ingeslaan om die grond te krap; soms is ’n groot bos gebruik. Gerwe is gedoros deur hulle op ’n harde vloer binne ’n ronde heining te lê en ’n trop perde of jong osse daaroor rond te jaag. Graan is gewan deur dit in die lug op te gooi wanneer die wind waai. ’n Redelik goeie perd vir saal of trek was nou algemeen, en daar was wedstryd — veral onder jong manne — wie die beste moet hê. By horingsvee was die doel grootte en sterkte van osse eerder as melk. Dit was die mode vir ’n jong boer wat as fatsoenlik gereken wou word om sy bruid uit die kerk te neem in ’n wa getrek deur ’n span van veertien groot osse van dieselfde kleur. [3]
Die poging om wolskape in te voer, ’n paar jaar tevore begin, het nie so goed geslaag nie. Die streke wat as beste skaapveld gereken is, waar proewe die meeste tekens van welslae getoon het, is verwoes. Niemand het nog daaraan gedink om skape die hele jaar op die Karoovlaktes te hou nie; daardie uitgestrekte streke is slegs ’n paar maande gedurende en net ná die reëns bewoon, wanneer troppe van die kouer hooglande afgedryf is en hul eienaars in groot tentwaens gewoon het. Daar was nog ’n paar wolskape, hoewel hulle nie toegeneem het nie, en daar was nie langer entoesiastiese telers nie. Van die beste stoet is vir uitvoer gekoop en na Nieu-Suid-Wallis geneem. Bokke, daarenteen, is grootliks in karkasgewig verbeter deur ingevoerde diere, en is hoog geag, want hulle was gehard en het gedy waar skape nie sou nie. [3]
Duckitt was ’n entoesias vir hoë kultuur. Sy vader was ’n bekende skrywer oor plaasmasjinerie, en hy self het ’n saaimasjien verbeter wat toe algemeen in Engeland in gebruik was. So gou hy aangekom het, het hy probeer om boere naby die Kaap te oorreed om op die Engelse wyse te bewerk. Hy het twee of drie van die Van Reenens oorreed om die proef te doen; al die ander het teruggehou. Sommige het gesê hulle sou sy raad volg so gou hulle sien die modelplaas gee beter opbrengste as hul eie; ander het geredeneer. As God oorvloedige reën stuur, hoef die land net gekrap te word om swaar oeste te lewer; as min reën val, sou die hoogste bewerking nutteloos wees. Hul ploeë en egge kos amper niks buiten hul eie arbeid nie, terwyl syne duur was. Hulne het meer trekvee as syne nodig gehad; maar hulle was verplig om ’n groot getal osse te hou om hul produkte mark toe te neem, en in saadtyd kon dié ewe goed werk as niks doen. Die modelplaas is op ’n slegte tyd gestig. Oeste sedert 1798 was baie swak. [3]
Die landboudepartement was Yonge se duur stokperdjie ewe veel as ’n openbare kantoor. Dit is gereël voordat hy gesiel het; hy het hom daarin gewerp. Engelse ploeë, ’n saaimasjien, ’n timmerman, ’n smid, ses landbouers, ’n plaasseun en ’n suiwelvrou moes ’n land leer wie se osse alreeds veertien tot ’n bruilofswa getel het. Klapmuts, op die ou Kompanjiesgrond na Stellenbosch toe, het hulle met slawe en vee ontvang. Die tuine van 1652 is geplant sodat vloote kon water skep; die modelplaas van 1800 is geplant sodat Engeland koring kon trek. Die eerste oes het nog nie ingekom toe die jaar gedraai het nie, en die reënargument het nog gestaan. [3]
Koring na die magasyne — 4 Desember 1800
In November 1800 het die Namakwakaptein Afrikaner weer Kobus Booy Kaapstad toe gestuur, na bewering om te vra dat Afrikaner begenadig word, maar waarskynliker om as spioen op te tree. Yonge was geneë om die verlede oor die hoof te sien om groter euwel te voorkom, en het ’n vrygeleide vir Afrikaner en sy volgelinge gestuur, ses maande geldig, om hulle in staat te stel om Kaapstad te besoek en reëlings te tref waardeur hulle eerlik kon lewe. Aan Kobus Booy is die plaas Klipfontein in Klein-Namakwaland gegee, as ’n onderpand van die goewerneur se begeerte om vir hul onderhoud te sorg. Afrikaner het die aanbod van die hand gewys en sy loopbaan as rover voortgesit. Sy naam het ’n skrik vir die boere van ’n groot deel van Stellenbosch-distrik gebly. [3]
Met die San op die noordoostelike grens was daar in dié tyd ’n staking van vyandelikhede, maar die skema van 1798 — teelvee gegee deur veldkornette Visser en Louw, met krale, vuurslagdose, ringe, sakspieëltjies en messe as geskenke — het alreeds misluk. Dié wat nie persoonlik vee ontvang het nie, het hulself nie gebonde geag nie; die stoet wat deur intekening bymekaargemaak is, is uitgeput; daar was groot vermorsing onder die nuwe veetelers; en mense verder in die binneland het dié beroof wat nie volgens die tradisies van hul ras geleef het nie. Die noordgrens wat Macartney op papier getrek het, het die binneland in 1800 nie stil gehou nie. [3]
Só skaars was graan toe dat Yonge op die 4de Desember 1800 ’n streng proklamasie uitgevaardig het om uitvoer of vermorsing daarvan te voorkom. Om vir die leër, vloot en dorpsmense te voorsien, is die boere opgeroep om al hul koring na die magasyne in Kaapstad te bring, behalwe genoeg vir eie verbruik en vir saad. Die regering het onderneem om vir die graan só gelewer te betaal teen £8 12s in papier vir tien muids, waarvan 12s in die plek van die tiende afgetrek sou word. Boere wat die bevel oortree, sou hul graan verbeur en ’n boete van £100 betaal. Die regering sou koring aan bakkers en gesinne, volgens hul behoefte, verkoop teen £9 2s vir tien muids. Die droogte het aangehou. Duckitt se hoë kultuur het nog nie ’n oes gehad waardeur die Van Reenens se bure oortuig kon word nie. Tien muids teen £8 12s papier, minus ’n sjieling-per-muid in die plek van tiende, was die Kasteel se prys om die magasyne te vul wat vloote sedert 1652 gevoed het; bakkers en gesinne sou teen £9 2s terugkoop. Ongehoorsaamheid het verbeuring en honderd pond beteken. Die houtploeg en die Engelse saaimasjien was onder dieselfde hemel. [3]
Die Kastelmagasyne van 1652 het die jaar dus as ’n graanskuur onder proklamasie gesluit, soos hulle dit as gevangenis oopgemaak het. Koring wat die houtploeg uit droë grond gekrap het, moes onder boete inkom; brandewyn en wyn wat die Laerhuis in Junie begunstig het, het nog geen Engelse verhemelte gevind nie; die modelplaas by Klapmuts het vee, perde, slawe en Engelse werktuie gehad, en geen oes wat die reënargument kon beantwoord nie. Afrikaner het die veld gehou. Maynier het die drosdy gehou. Veertien vonnisse het die selle gehou. [3]
Van die tuine van 1652 tot Klapmuts en die Vis het kalender 1800 die kolonie ’n siviele goewerneur in Januarie gegee, ’n gedrukte Gazette in Augustus, doodvonnisse in September wat nie uitgevoer is nie, ’n landboudepartement wat nog nie ’n oes gemaak het nie, en ’n Desemberbevel dat elke muid koring behalwe kos en saad in die Kaapstadse magasyne moet lê. Yonge het in die stoel gesit; Dundas het nog die troepe bevelvoer; Barrow het as sensor gesit; Duckitt het by Klapmuts gesit; Prinsloo en Van Jaarsveld het onder doodvonnis gesit. Die jaar het Graaff-Reinet nie herstel nie, en dit het die droogte nie gebreek nie. Wat dit op die grond gelaat het, was ’n weeklikse blad, ’n modelplaas, ’n verwese vonnis, en ’n graanskuur wat onder boete volgeloop het. [3] [4]