Boer History1749 aan die Kaap die Goeie Hoop: Swellengrebel se aftreeversoek, Engelse kerksdiens, Horak en aardbewing
Swellengrebel, Tulbagh en Van Oudtshoorn — 1749
Kalender 1749 het oopgegaan met Hendrik Swellengrebel nog goewerneur, Ryk Tulbagh nog sekunde, en Pieter van Reede van Oudtshoorn nog onafhanklike fiskaal nadat hy Daniel van den Henghel op die 18de van September 1741 afgelos het. Die hiërargie wat die direkteure op die 14de van April 1739 vasgestel het, het dus deur ’n tiende volle landbou- en skeepvaartjaar onder dieselfde drie senior siviele name voortgegaan. In Maart 1744 het die Here Sewentien reeds hul goedkeuring getoon deur die goewerneur die rang en titel van buitengewone raad van Nederlands-Indië te gee. Hy was sedert 1713 ononderbroke in Kompanjiesdiens. Geen nuwe kommissie het die Kasteel-stoele in hierdie kalender herrangskik nie. Die man wat teen die middel van die jaar verlof gevra het om huis toe te gaan, het nog tot Desember in die eerste stoel gesit. [3]
Die man in die eerste stoel het ’n Kaapsgebore goewerneur gebly. Hy is op die 29ste van September 1700 gebore, seun van Johannes Swellengrebel, wat in 1691 aangekom het, Kompanjiesampte beklee het, en as vryburger in 1716 gevestig het. Sy moeder, Johanna, was ’n dogter van die verkenner-soldaat Hieronymus Cruse; sy is oorlede toe Hendrik dertien was, en sy stiefmoeder Christina Stants, weduwee van Jan van Meerland, was eweneens ’n Kaapse koloniale. Vriendelikheid, gesonde verstand en lang plaaslike ervaring, eerder as briljantheid van talent, was wat die nedersetting hom toegeskryf het. In 1727, terwyl hy nog raadssekretaris was, het hy met Helena Wilhelmina ten Damme, ook Kaapsgebore, getrou. Tulbagh het as bruidegomsman gestaan. Agt kinders van die huwelik is al geëer in die kusbattery met die naam Heeren Hendriks Kinderen. [9]
Daardie Kaapse huishouding is in die sluitweke van 1746 aan die top leeggemaak. Helena is in Desember oorlede, in dieselfde maand dat sprinkane Tafelvallei gevul het, en vir baie maande was die goewerneur ontroosbaar. Eers teen die einde van 1747 kon hy weer glimlag en opgeruimd wees, toe Oranje-nuus uit die Nederlande die Kasteel ’n openbare geleentheid gegee het om sy gesig te herwin. Kalender 1749 het dus oopgegaan op ’n weduwenaar nog in die eerste stoel, ’n sekunde wat sedert die troue binne daardie familiekring was, en ’n fiskaal wat die onafhanklike amp meer as sewe jaar lank gehou het. Die tiende jaar onder die direkteure se skikking van 1739 was nie ’n jaar van nuwe Kasteelrang nie; dit was ’n jaar waarin dieselfde drie name ’n metropolitaanse verandering in Kompanjiegrondwet, ’n aftreebrief, ’n nuwe landdros oorkant die Breë, ’n Engelse Sondag in die Hollandse kerk, ’n Stellenbosch-preekstoelvakature en ’n dubbele aardbewingskok moes dra. [3] [9]
Die sekunde het nog in die groter huis aan die Keizersgracht gewoon waarheen hy ná 1739 verhuis het. Hy het ’n ingebore sin vir netheid en akkuraatheid, ’n sterk geheue en die gewoonte om sy woord te hou gehad. In 1747 het hy sy weduwee-moeder te hulp gekom deur haar seshonderd gulden elke kwartaal te stuur, ’n toelae waarvan niemand in die nedersetting destyds geweet het nie; hy het nie daarvan gehou dat van sy liefdadigheid gepraat word nie. Daardie geheime kwartaallikse oorbetaling het nog die man gemerk wat as tweede-in-bevel deur 1749 gesit het, eerder as enige rangverandering. Die goewerneur se swaer, ds. François le Sueur, het die pastorale skakel tussen die Kasteelfamilie en Tafelvallei gebly nadat hy van die Kompanjiestipendium afgedwing is. Toe die April-depêche huis toe gegaan het, het die oorblywende lede van die raad hierdie selfde sekunde genoem as die man wat hulle in die eerste stoel wou sien as die direkteure instem om die goewerneur te onthef. [3] [9]
Buite die Kasteel het die nedersetting vyf Gereformeerde gemeentes gedra ná die grensraad van 30 Augustus 1745, ’n genoemde distrik en drostdy by Swellendam onder landdros Johannes Theophilus Rhenius tot die April-verandering van hierdie jaar, en ’n kuslyn van vestingwerke wie se Imhof-battery in Julie 1745 kanonne ontvang het. Die oorlogstydse berede landelike wag van vyftig ruiters per maand het met die wapenstilstandnuus van 26 September 1748 geëindig. Kalender 1749 het dus in vredestyd oopgegaan ná Aken, met die ligter batteries met familiename—Swellengrebel, Elizabeth, Helena, Tulbagh en Heeren Hendriks Kinderen—en die swaar Imhof-werk wat nog Tafelbaai-verdediging omraam het, en met die ouer permanente poste by Saldanhabaai, Klapmuts, Groenkloof, Ziekenhuis en Rietvlei wat soos vroeër gestaan het. Waveren is al onttrek. Simonstad, onder poshouer sergeant Justinus Blas sedert Maart 1748, het nog die wintervlote bedien omdat die Tafelbaai-mole in die sprinkaanjaar op driehonderd een-en-vyftig voet prysgegee is. [3] [9]
Die jaar se kenmerkende Kaapse rekord het minder in ’n verandering van goewerneurs gelê—Swellengrebel het nog deur die hele kalender gesit—as in die metropolitaanse verheffing van die Oranje-stadhouer oor die Kompanjie op die 25ste van Maart, die goewerneur se formele versoek om in April af te tree, ’n nuwe landdros by Swellendam in dieselfde maand, ’n Engelse diens in die Hollandse kerk op die 20ste van April vir tuisgaande manne van die geallieerde vloot, die dood van Stellenbosch se inwonende predikant in Julie, en ’n dubbele aardbewingskok teen dagbreek op die 27ste van Augustus. Eerlikheid en harde werk, eerder as briljantheid, was nog wat die Kasteel en die land aan die eerste stoel toegeskryf het, en die koloniste het tevrede gebly onder daardie administrasie selfs terwyl die man wat dit beklee het, verlof gevra het om die res van sy lewe in die Nederlande deur te bring. [3] [9]
Oranje-stadhouer hoofdirekteur van die Kompanjie — 25 Maart 1749
Die Oos-Indiese Kompanjie het onlangs ’n verandering in sy grondwet ondergaan. Gedurende die onlangse Europese oorlog is die amp van stadhouer weer in die Nederlande ingestel ná die afskaffing daarvan vir ’n aantal jare, en is Willem Carel Hendrik Friso, prins van Oranje, tot die waardigheid verhef, wat as oorerflik verklaar is, met die bykomende titel van kaptein- en admiraal-generaal van die republiek. Daardie herstel is al as ’n openbare vakansiedag aan die Kaap gehou op die 29ste van November 1747, met optogte, oranje kokardes, verligte huise en balle by die goewerneur se woning. Kalender 1749 het die konkrete Kompanjiesgevolg van daardie herstel bygevoeg. [3]
Op die 25ste van Maart 1749 is hy as hoofdirekteur en goewerneur-generaal van die Oos-Indiese Kompanjie aangestel, en van toe af is alle aanstellings tot ampte deur hom gedoen op aanbevelings van die Here Sewentien. Die Maart-besluit het dus die Kaap se uiteindelike personeelbesluite onder ’n herstelde Oranje-hoofskap geplaas wat die Kasteelbeamptes al as partydiges van die Oranje teen die suiwer republikeinse faksie gevier het. Swellengrebel self, Tulbagh, baie ander amptenare en die meeste van die goewerneur se vriende was staande Oranjesgesindes; dieselfde manne wat die November-vakansiedag verklaar het, het nou onder ’n prins gesit wat op die Sewentien se advies kon aanstel. [3] [9]
Die vakansiedag van 1747 het al gewys wat Oranje-nuus aan Tafelvallei doen. Openbare geboue en privaatwonings is met oranje vaandels en wimpels versier; die kerkklokke het gelui; kanonne het gebulder; selfs anti-Oranje-republikeine het oranje sjerpe aangetrek en die prins toegedrink. Vir die manne in die straat was daar optogte en skietwedstryde op die gelykgemaakte Wapenpleyn. Vir die elite is balle by die goewerneur se huis in die Kasteel, in die Tuynhuys in die tuin, en by die buiteplaas Newlands gehou, en die pret het twee nagte in plaas van die voorgeskrewe een geduur, met gaste wat nog voor middernag huis toe is. Daardie burgerlike geheue was wat die Kasteel in Maart 1749 gedra het toe die prins se Kompanjiesmag ’n geskrewe feit geword het. [3] [9]
Die Maart-verheffing het nog nie ’n enkele Kaapse stoel verander nie. Dit het egter die adres van die April-aftreebrief en van die raad se meegaande versoek verander. Verlof om af te tree, en die aanbeveling dat Tulbagh opvolg as daardie verlof toegestaan word, sou nou nie net na die Sewentien gaan nie, maar na ’n oorerflike Oranje-hoofdirekteur wat die aanstellings doen. Binne kalender 1749 het die bindende plaaslike feite die Maart-besluit self en die April-stukke wat daarop gevolg het, gebly; die Kasteel het nog op ’n metropolitaanse antwoord gewag wat teen Desember nie aangekom het nie. [3]
Swellengrebel vra verlof om af te tree — April 1749
Goewerneur Swellengrebel het die koloniste met sy administrasie tevrede gestel, al was sy talente nie van ’n briljante orde nie. Die direkteure was ook met hom tevrede, en as teken van hul goedkeuring het hy in Maart 1744 die rang en titel van buitengewone raad van Nederlands-Indië ontvang. Eerlikheid, harde werk en die voortsetting van die stiller tradisie van Maurice Pasques de Chavonnes en Jan de la Fontaine was wat die nedersetting ná tien jaar in die eerste stoel nog aan sy naam geheg het. [3] [9]
Nadat hy die amp van goewerneur tien jaar beklee het, en sedert 1713 ononderbroke in diens was, het hy in April 1749 aan die direkteure geskryf om verlof om af te tree. Hy het as rede aangevoer dat hy die res van sy lewe in die Nederlande wou deurbring. Daardie wens was destyds die heersende gebruik by die meeste van die Kompanjie se diensknegte wat hoë rang bereik het en rykdom versamel het. Die April-brief was dus nie ’n belydenis van mislukking nie. Dit was ’n Kaapsgebore goewerneur, nog tuis vertrou en nog die koloniste tevrede stellend, wat gevra het om die mode van ryk seniors te volg wat hul fortuin terug na Europa geneem het. [3] [9]
By hom kon so ’n begeerte slegs nakoming van die mode wees. Behalwe twee van sy seuns wat by Utrecht studeer het, het al sy naaste familie aan die Kaap gewoon. Hy was ’n weduwenaar, sy vrou is in Desember 1746 oorlede, en as ’n ou man was hy op pad na ’n land wat nie sy vaderland was in enige ander sin as dat sy moeder ’n Hollandse vrou was nie. Sy vader was van geboorte ’n Rus. Die huis op die hoek van Berg- en Walestraat, die buiteplaas, die agt kinders geëer in ’n batterynaam, en die swaer wat nog sonder Kompanjiesloon gepreek het, was die Kaapse wêreld wat hy wou verruil vir ’n universiteitstad langs twee seuns. [3] [9]
Dieselfde depêche wat die goewerneur se wens om af te tree aangekondig het, het ’n versoek van die oorblywende lede van die raad bevat dat as die direkteure instem om hom te onthef, die sekunde Ryk Tulbagh in sy plek aangestel mag word. Daardie versoek het die man genoem wat in 1727 bruidegomsman was, senior klerk onder Swellengrebel, en tweede-in-bevel sedert 1739—’n stil leser met ’n sterk geheue, al deur die huwelik met die goewerneur se suster Elizabeth aan die familie gebind. Binne kalender 1749 was die bindende plaaslike feit die April-versoek en die raad se aanbeveling van Tulbagh, nog nie enige stoelverandering nie. Swellengrebel het nog regeer; Tulbagh het nog as sekunde gesit; Van Oudtshoorn het nog die onafhanklike fiskaalskap gehou. Die Kasteel het op Amsterdam en op die prins gewag. [3] [9]
Ná die Oranje-hoogtepunt van laat 1747 het die goewerneur al deur ’n volle vredestydjaar aangebly. April 1749 was die oomblik wat hy gekies het om die mode in ’n brief te sit. Niks in die Kaapse rekord van daardie maand dui op skande, terugroeping of ’n gebroke administrasie nie. Die koloniste was tevrede; die direkteure het hom al vereer; die raad het om sy naaste kollega as opvolger gevra. Die eerste stoel het eenvoudig, op skrif, die lang afskeid begin wat Kaapse gebruik van ’n ryk senior verwag het wat oud wou word naby seuns by Utrecht eerder as onder die familie wat nog Tafelvallei gevul het. [3] [9]
Jan Andries Horak landdros van Swellendam — April 1749
In April 1749 het Jan Andries Horak Johannes Theophilus Rhenius as landdros van Swellendam opgevolg. Rhenius is in Januarie 1744 as assistent-landdros en sekretaris oorkant die Laer Breë aangestel, nadat vier heemrade op die 12de van November 1743 benoem is om ’n hof te vorm vir inwoners oos van daardie rivier. Op die 31ste van Augustus 1745 is die land oorkant die Laer Breë van Stellenbosch geskei en is Rhenius tot volle landdros verhef, met ses heemrade en ’n distrik wie se buitenste grens slegs was “waar die mag van die Edele Kompanjie eindig.” Distrik en drostdy het die saamgevoegde familienaam Swellendam op die 26ste van Oktober 1747 gekry. Horak se April-opvolging het dus die tweede landdroskap van die jong distrik oopgemaak. [3] [9]
Daar was nog geen opgemeette vryburger-raster by die setel nie. Rhenius en die distriksraadslede het ’n bekoorlike plek gekies waar die Koringlandrivier deur ’n del van etlike myle kronkel voordat dit met die Breë verenig, berge dig voor en ryk besproeibare grond rondom. Toestemming om daardie grond te gebruik en nodige geboue op te rig is op die 25ste van Oktober 1746 gegee. Deur 1749 het die magistratuur nog in ’n landskap van Kompanjiesgeboue, heemrade-plase en die lang enkelstraat-moontlikheid van die Koringlanddel gesit eerder as ’n dorp van private erwe. Min mense kon hulself onderhou behalwe deur boerdery, en die plek het meer hamlet as dorp gebly. Die landdros se hof het voortgegaan om te sit onder die magte wat Rhenius se raad gevorm het: justisie, plaaslike orde, en die stadige groei van ’n genoemde grenshoofstad. [3]
Horak het ’n distrik geërf wie se oostelike veeboere die papiergrense al getoets het. Sommige het grond op die walle van die Gamtoos geneem, maar in Januarie 1745 het die landdros van Stellenbosch, handelend onder die goewerneur se bevele, hulle verplig om wes van die Groot-Brakrivier terug te keer. Kusbesetting deur Europeërs het nog slegs ’n paar myl oos van Mosselbaai gestaan. Die omstandighede waaronder die veeboere geleef het, het so gunstig vir uitbreiding gebly dat hulle nie lank binne toegewese grense gehou kon word nie, en veelopies van vyf- of sesduisend akker, van die Kompanjie gehuur teen £5 per jaar ná die verhoging van 1732, het steeds manne oos van die genoemde drostdy getrek. April 1749 het daardie grense nie hergetrek nie; dit het ’n nuwe siviele naam oor dieselfde onvoltooide kaart gesit. [3] [4]
Die April-verandering was die jaar se enigste genoemde skuif van ’n landelike magistratuur. Stellenbosch het al onder landdros Adriaan van Schoor gesit ná die dood van Pieter Lourens in September 1748. Swellendam het nou oorgegaan van die boekhouer wat saam met die distrik gegroei het na Horak, wie se hof die Koringland-hamlet as die oostelike siviele adres van die kolonie deur die res van Swellengrebel se regering sou hou. Binne hierdie kalender was die administratiewe feit eenvoudig die einde van Rhenius se dienstyd en die opening van Horak s’n: ’n tweede landdros in ’n distrik nog jonger as vyf jaar, nog sonder ’n opgemeette burgerstraat, nog teenoor San-veediefstal op ’n verre grens en veeboere wat papierriviere as voorstelle behandel het. [3]
Engelse kerksdiens in die Hollandse kerk — 20 April 1749
In April 1748 het admiraal Boscawen met ses-en-twintig linieskepe en transporte op pad na Indië in Tafelbaai ingeloop, toe hy met ’n mag onderweg was wat Engelse mag ná die Franse inname van Madras moes herstel. Groot-Brittanje en die Nederlande was destyds in bondgenootskap, en alle moontlike hulp is verleen. Die troepe het geland en ’n kamp net bo die Kompanjiestuin gevorm, waar hulle etlike weke geoefen is, omdat baie van hulle rekrute was. In die volgende jaar het sommige skepe van daardie vloot in Tafelbaai ingeloop toe hulle huis toe teruggekeer het. [3]
Omdat ’n groot aantal Engelse aan wal was, het die kommodoor eendag Sondags versoek dat sy kapelaan in die kerk mag preek. Verlof is sonder teenspraak toegestaan, en op die 20ste van April 1749 is godsdienstige diens volgens die rites van die Kerk van Engeland in die Hollandse kerk in Tafelvallei gehou. Die April-diens het dus ’n geallieerde hoflikheid gemerk binne ’n dekade waarin Engelse rompe al die grootste vreemde klas was wat aan die Kaap aangedoen het, en binne ’n vredestydjaar nadat die Tartar die vorige September wapenstilstandnuus gebring het. [3]
Die gebou wat daardie Sondag sy preekstoel oopgemaak het, was dieselfde Nederduitse Gereformeerde kerk wie se torings in November 1747 oranje vaandels laat wapper het, en wie se kerkraad in Januarie en Maart 1748 eers ds. Ruwardus Cloppenburg geskors en daarna sien ontslaan het. Die Kaapse eerste preekstoel het nou op ds. Petrus van der Spuy gerus, grootliks bygestaan deur Le Sueur, wat hoog geag gebly het al kon hy nie Kompanjiesalaris trek terwyl hy meer as twee morg grond besit het nie. Dit was daardie kerkraad en daardie Kompanjieregering, wat Britse seemanne ná Aken nog as vriende behandel het, wat die Engelse kapelaan die kerk sonder argument toegestaan het. [3]
Geen wrak, geen begrafnis en geen tweede Engelse Sondag het die Kaapse joernaal van hierdie kalender binnegekom nie. Die opgetekende feit was die lewende Sondagdiens onder Engelse rites, toegestaan as ’n oorlogsbondgenoot se hoflikheid ná die vloot se Indië-werk en gebruik deur tuisgaande manne wat dieselfde Tafelbaai-rede gevul het wat Boscawen se uitgaande skepe die jaar tevore volgestaan het. Die Hollandse kerk, die Kasteelvlag en die batteries genoem na Swellengrebel se huishouding het almal om daardie een April-uur van gemeenskaplike aanbidding gestaan, en toe teruggekeer na Gereformeerde Sondae en Kompanjieklokke. [3]
Dood van ds. Edward Arendsen by Stellenbosch — Julie 1749
In die predikantepersoneel het verskeie veranderinge al deur dood of verskuiwing gekom voordat hierdie jaar oopgegaan het. Ds. Le Sueur, nadat hy ’n plaas by Rondebosch op die landgoed van sy vrou se vader, Johannes Swellengrebel, gekoop het, was verplig om die Kompanjiesdiens neer te lê, en in Augustus 1746 is hy deur Cloppenburg opgevolg; drie weke later het Van der Spuy uit Holland aangekom om die lank vakante tweede Kaapse stoel te vul. Cloppenburg se huislike lewe was daarna sodanig dat hy in Januarie 1748 deur die kerkraad geskors is en in Maart ontslaan en sonder rang of salaris na Europa teruggestuur is. Van der Spuy het enigste predikant van die Kaapse gemeente gebly, grootliks bygestaan deur Le Sueur sonder Kompanjiesloon. [3]
In Oktober 1744 is ds. Willem van Gendt oorlede, van welke datum die kerk by Stellenbosch sonder ’n inwonende predikant was tot September 1747, toe die pos deur ds. Edward Arendsen gevul is, uitgestuur deur die direkteure. Arendsen se eikebome-omsoomde bediening het dus minder as twee volle jare geduur toe die dood dit in Julie 1749 gesluit het. Die Stellenbosch-gemeente, eers onlangs tot ’n inwonende preekstoel herstel ná ’n driejaar-vakature, was weer sonder ’n man van haar eie. [3]
Ds. Salomon van Echten van Drakenstein is toe verplig om as konsultent van Stellenbosch op te tree tot die direkteure ’n ander aanstelling kon doen. Van Echten het Drakenstein gehou sedert sy verskuiwing daarheen ná die dood van ds. Johan Wilhelm Hartzogenrath in Junie 1736, en hy het al in vroeër vakaturejare as konsultent vir Stellenbosch opgetree. Julie 1749 het dus die eikedorp na ’n gedeelde-preekstoel-reëling teruggebring terwyl die Kaapse eerste stoel nog op Van der Spuy gerus het met onbetaalde hulp van die hooggeagte Le Sueur. Twee landelike gemeentes het nou van een Drakenstein-stipendium afgehang. [3]
By Roodezandskerk het ds. Arnoldus Maurits Meyring gebly. By Zwartland was die gemeente nog sonder ’n predikant ná ds. Rutger Andries Weerman se oordrag na Batavia in Desember 1748, op sy eie versoek. Kalender 1749 het dus ’n vars Stellenbosch-vakature met ’n voortgaande leë Zwartland-stoel binne die vyf-gemeente-kaart van 1745 gepaar. Meyring het die Waveren-preekstoel gehou; Van Echten het Drakenstein en Stellenbosch as konsultent gedek; Van der Spuy en Le Sueur het Tafelvallei gedek; Zwartland het op die direkteure gewag. Die papierkaart van vyf Gereformeerde gemeentes het deur die jaar geloop met twee landelike preekstoele wat van tydelike reëlings afhanklik was. [3]
Dubbele aardbewingskok — 27 Augustus 1749
Dat die Kaap aan geleentlike aardbewingskokke onderhewig is, is in die vroeë oggend van die 5de van September 1739 ervaar, en weer teen dagbreek op die 27ste van Augustus 1749. In die eerste geval was daar ’n enkele skok; in die tweede was daar twee in vinnige opeenvolging. Die Augustus-oggend het dus die nedersetting se geskrewe geheue nie as ’n nuwe soort ramp binnegegaan nie, maar as ’n tweede, skerper besoek van ’n bekende Kaapse feit: die grond kon beweeg, en dit kon twee keer beweeg voordat die son goed op was. [3]
By albei geleenthede was daar ’n rollende geraas, soos van verbygaande donderweer. Behalwe dat dit alarm veroorsaak het, is geen skade aangerig nie. Die Augustus-dubbelskok het homself dus as ’n natuurlike skrik vasgelê sonder verwoeste mure, omgevalle skoorstene of ’n dag van vas en gebed van die soort wat die raad teen sprinkane op die 22ste van Februarie 1747 aangewys het. Dit was ’n gebeurtenis van minute eerder as van herbouing. Tafelvallei, die Kasteel, die Hollandse kerk wat in April Engelse rites gehuisves het, en die binnelandse preekstoele het almal ná die rollende geraas soos tevore gestaan. [3]
Die vroeër skok het in die eerste maande van Swellengrebel se regering geval, in dieselfde jaar as die Barbier-opstand en die San-kommando-werk van 1739. Die later paar het in sy tiende jaar geval, ná die April-aftreebrief, Horak se installasie, die Engelse Sondag en Arendsen se dood. In daardie volgorde het die aardbewing ’n fisiese leesteken op ’n politieke en kerklike jaar vasgesit sonder om die administratiewe kaart te verander. Geen plakkaat het daarop gevolg nie. Geen battery is herbou nie. Geen gemeentegrens het geskuif nie. [3]
Vir ’n nedersetting wat sprinkane in Desember 1746 die bome sien kaalvreet het, in Februarie 1747 gevas het, en die Reygersdaal in Oktober van daardie jaar tussen Dassen- en Robbeneiland sien stukkend gaan het, was ’n aardbewing wat geen skade aangerig het nie ’n skrik wat die oes en die rede onaangeraak gelaat het. Vleispryse het in die sprinkaanmaande verdubbel en daarna verslap; graan en wyn het na gewone uitvoer teruggekeer. Die dubbelskok van Augustus 1749 het daardie rekeninge nie heropen nie. Dit het Tafelvallei eenvoudig teen dagbreek herinner dat die Kaap se grond nie so stil was as sy vredestydse regering nie. [3]
Skeepvaart, Simonstadbaai en die oop preekstoele — 1749
In die dertien jaar 1738–1750 het daar 640 skepe van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie, 198 Engelse, 23 Franse en 20 Deense in Tafelbaai ingeloop. Simonstadbaai, eers as hawe van aandoening in 1742 gebruik ná die direkteure se bevel van 1741 dat vlote van die 15de van Mei tot die 15de van Augustus daar moes ververs, het Kompanjiesskepe deur die winterseisoene van hierdie dekade ontvang. Die gemiddelde getal wat Suid-Afrikaanse hawens aangedoen het, was dus 73 jaarliks oor die wyer tydperk. Engelse rompe het die grootste vreemde klas gebly, daarom kon ’n tuiskerende Boscawen-kommodoor die Hollandse kerk op een April-Sondag met sy mense vul. [3]
Die Simonstad-inrigting aan die suidelike oewer—magasyn, hospitaal en kwartiere begin ná goewerneur-generaal Van Imhof se terreinkeuse in Februarie 1743—het onder ’n klein pos met die titel van poshouer gebly. Swellengrebel moes herhaaldelik na daardie baai ry om die bouwerk ná die kommissaris se besoek te toesig. Sergeant Justinus Blas, in Maart 1748 as poshouer aangestel, het nog daardie winterhawe omraam terwyl die prysgegewe Tafelbaai-mole, teen die einde van 1746 tot 351 voet gevoer met geld, arbeid en selfs bandiete uit Batavia, onvoltooid gebly het omdat die koste te hoog geblyk het. Tuisgaande Engelse oorlogskepe in 1749 het dus dieselfde Tafelbaai-rede gebruik wat Boscawen se uitgaande vloot die jaar tevore gevul het, nie die winterkreek onder Blas nie. [3] [9]
Geen nuwe wrak het hierdie kalender aan die Suid-Afrikaanse kus bevlek nie. Die Visch van Mei 1740 en die Reygersdaal van Oktober 1747 het die onlangse Kompanjiesrampe in plaaslike geheue gebly; die Franse Centaur en die Deense Elephant het nog voor die volgende oes gelê. Tuisgaande Engelse rompe het ververs, vleis en wyn teen die herstelde stapelpryse ingeneem, en uitgeseil. Die vredestydse rede ná die Tartar-wapenstilstand was besig sonder om tragies te wees. [3]
Predikantebemanning teen die jaar se sluit het Van der Spuy as enigste betaalde Kaapse predikant met Le Sueur se bystand gelaat, Van Echten wat Drakenstein en Stellenbosch as konsultent ná Arendsen se dood gedek het, Meyring by Roodezand, en Zwartland leeg ná Weerman se Desember-vertrek. Die vyf-gemeente-papierkaart van 1745 het dus deur 1749 geloop met twee landelike preekstoele wat van tydelike reëlings afhanklik was, terwyl die Hollandse kerk in Tafelvallei vir een April-Sondag ook ’n Engelse gemeente onder ’n geallieerde kapelaan gehou het. Skeepvaart en preekstoele het dus dieselfde vredestydse storie vertel: meer Engelse gesigte aan wal as in enige vroeër dekade van die Swellengrebel-regering, en minder gevestigde predikante as wat die vyf-gemeente-kaart vereis het. [3]
Nedersetting, stapelgoedere en die stil landboujaar — 1749
Ná die sprinkaanopruiming van April 1747 was die oorblywende jare van die lang Swellengrebel-tydperk vry van oormatige droogte en insekplae. Gemiddelde uitvoere na Indië oor die wyer tydperk het op 7 539 muid koring, 116 muid rog, 289 muid ertjies en 271 muid bone gestaan, met gewone wyn wat gemiddeld 384 legger per jaar na Batavia gegaan het, buiten skeepsvoorraad. Al die Constantia-wyn wat gekry kon word, is uitgevoer, en tien keer die hoeveelheid sou ’n gereed mark gevind het. Ivoor, velle van wilde diere, volstruispluime en droë vrugte was ook onder die uitvoere van die kolonie. Kalender 1749 het binne daardie gewone loop gesit: geen hongersnoodplakkaat, geen roesjaar, geen sprinkaanvas nie. [3]
Kompanjie-aankoop van gewone wyn teen £5 5s. 10d. ’n legger skoon en van koring teen 10s. 8d. ’n muid voor tiende—in Junie 1745 herstel nadat die Indiese owerhede koring kortstondig tot 9s. 4d. gesny het—het nog die stapelkontantkant van gevestigde landbou omraam. Deur hierdie middeljare het die koloniste voortdurend nuwe stukke land in besit geneem en dit as veelopies van nooit minder as vyf- of sesduisend akker uitgelê, waarvoor hulle die Kompanjie ná die verhoging van 1732 ’n jaarlikse huur van £5 betaal het. Plakkate wat verdere oostelike skuif verbied en grense voorskryf, is steeds uitgevaardig; eers oorkant Swellendam het die veeboere gevoel hulle kan sulke bevele met minagting behandel, wetende dat die strawwe nie meer afgedwing kon word nie. [3] [4]
Europeërs en Khoikhoi het in ’n groot deel van die gevestigde land op vriendelike voet saamgeleef, maar by geleentheid is die vrede deur San-rowers versteur. Die harde Swellendam-grensgerugte en onsuksesvolle ondersoeke wat vir 1747 opgeteken is, het 1749 sonder ’n vars gedateerde skuldigbevinding gelaat. Die regering het streng ondersoek laat doen, met die doel om oortreders voor die gereg te bring wanneer boere na bewering vroue en kinders sowel as manne doodgeskiet het terwyl hulle vee teruggekry en die moordenaars van hul dienaars gestraf het; getuienis genoeg om skuldigbevinding te verseker, is nie verkry nie. Kusbesetting het nog slegs ’n paar myl oos van Mosselbaai gestaan, en die Groot-Brak-grens van Januarie 1745 het Gamtoos-vorderings nog formeel gekeer. [3]
Onder die ouer Franse plase het die jaar ’n boedel gesluit. Jacob de Villiers, in sy testament in 1719 as van Bourgondië en agt-en-vyftig jaar oud aangedui, het met Margaretha Gardiol van Provence, gebore 1674, getrou, en is op die 17de van Mei 1735 oorlede. Inventaris in haar boedel is in Junie 1749 ingedien. Die drie de Villiers-broers—Abraham, Jacob en Pierre—is van naby La Rochelle uitgestuur vanweë hul kennis van die wingerd; Abraham was onder die eerste diakens van die Franse gemeente, ’n heemraad, en kaptein van die burgerkavallerie by Drakenstein. Junie se indiening het dus, op papier, die heengaan van ’n Provence-weduwee uit een van die wingerdhuishoudings gemerk wat nog gewone wyn teen die Kompanjie se leggerprys en Constantia-vate gelewer het wanneer hulle gekry kon word. [8]
Kalender 1749 het dus die Oranje-prins se verheffing oor die Kompanjie op 25 Maart, Swellengrebel se April-aftreeversoek en die raad se aanbeveling van Tulbagh, Horak se opvolging van Rhenius by Swellendam, die Engelse diens van 20 April in die Hollandse kerk vir tuisgaande Boscawen-skepe, Arendsen se Julie-dood en Van Echten se konsultentplig by Stellenbosch, die dubbele aardbewingskok van 27 Augustus, ’n Junie-inventaris in ’n Gardiol–de Villiers-boedel, en ’n stil landboujaar onder gewone stapelpryse nadat die sprinkaanplaag verby was, saamgevoeg. Die goewerneur het nog gesit. Die sekunde het nog op ’n metropolitaanse antwoord gewag. Die grond het teen dagbreek twee keer beweeg en daarna stil gebly. [3] [8] [9]