Boer History1659 aan die Kaap die Goeie Hoop: Eerste Wyn, Namakwa-tog en Doman se Oorlog
Eerste wyn — 2 Februarie 1659
Op Sondag 2 Februarie 1659 het die bevelvoerder aangeteken dat wyn vir die eerste keer uit Kaapse druiwe gemaak is — nuwe mos vars uit die vat. Die vrug was meestal Muscadel en ander wit, ronde druiwe, “baie geurig en smaaklik.” Spaanse druiwe het nog taamlik groen aan verskeie stokke gehang, al was hulle dik genoeg om later ’n eersteklas oes te beloof. Drie jong wingerdstokke wat twee jaar vroeër geplant is, het omtrent twaalf kwarte mos opgelewer; hoe dit met rypwording sou vaar, moes nog gesien word. Van Riebeeck het opgemerk dat retouervlote jaarliks net betyds vir nuwe mos en goed gerypte bier sou aandoen, wanneer vrugte op hulle beste was — ’n klein huishoudelike triomf in ’n jaar wat gou na oorlog sou draai. [1] [3]
Theal het later dieselfde gebeurtenis saamgevat: die vervaardiger was die bevelvoerder self, die enigste persoon in die nedersetting wat geweet het hoe die werk gedoen moes word. Daar is geen gelyktydige lys van wingerdstokke uit Spanje nie, maar die waarneming dat Spaanse druiwe nog nie ryp was terwyl hulle wel floreer het, is lank met die hanepoot-tradisie verbind. Ander plante kom slegs terloop in die rekord. Roos en tulp het in Kaapse tuine geblom; olyf en moerbei sou goed gevaar het; korentebosse van drie soorte is dood. Net soveel denke is aan bier as aan wyn bestee: gars en mout het goed gedoen, maar hop het weer en weer misluk. Monsters na Batavia en Holland het op die reis suur geword; hitte, nie gebrek aan poging nie, het uitvoerbier gestuit. [3] [1]
Die eerste pars was nog nie ’n bedryf nie. Dit was ’n bevelvoerder se eksperiment op Kompanjiegrond, getref tot die oes en in die dagboek geskryf langs eilandbootverkeer en ’n wegloopende Guinese slaaf van sy eie plaas. Binne maande sou dieselfde nedersetting sukses nie aan kwarte mos meet nie, maar aan trekosse wat nog lewendig op die Liesbeek-lyn was. Die wyninskrywing bly die jaar se stil openingsnoot — bewys dat Europese plante aan die Kaap kon vrugte dra selfs terwyl Europese en Khoikhoi-aansprake op dieselfde weivelde tot oop konflik verhard het.
Namakwa-tog — 3 Februarie tot 7 April 1659
Die Sewentien wou die binneland vir handel oopmaak. Van Riebeeck is beveel om premies vir belangrike ontdekkings aan te bied. Ná herhaalde versoeke het sewe manne — almal vryburgers behalwe een korporaal nog in Kompanjiediens — vorentoe gekom om die Namakwas te soek, van wie se rykdom en beskawing Eva wonderlike verhale vertel het. Daar is geglo die mense kon in twintig tot dertig dae bereik word. Hulle name en beroepe is volledig ingeskryf: Christian Janssen van Hoesem (vry jagter, dekker en skrynwerker), as leier aanvaar; Jochim Elberts van Amsterdam, vry Saldanha-handelaar; Hans Jacobssen Liskij van Danzig, vry dienaar van die vaandrig; Pieter Jansen van Middelburgh, vry dienaar van die meulenaar; Gijsbert Arensen van Bommel, vry messelaar; Dirck Rensckens van Maseyck, vry maaier; en Jan Francken van Arnhem, korporaal in die Kompanjie se diens. [1] [3]
Hulle het op die middag van 3 Februarie 1659 vertrek met proviand op twee stewige pakosse vir drie maande. Elke man het ’n vuursteenroer en ’n pistool met ammunisie gedra. Die osse het ’n noukeurig gelyste vrag gedra: 350 lb brood, 80 lb gesoute varkvleis, doeke en krale, koperplaat en -draad, tabak, kruit, lood, vuurstene, vissersgerei, en speserye as handelsmonsters. Hulle memorandum het die stamme genoem wat toe by die fort bekend was — Goringhaiqua (Kaapmans) onder Gogosoa, Gorachouqua “Tabakdiewe,” Cochoqua onder Ngonnomoa en Oedasoa, en ander verder noord — en beveel om hoofmanne, kleding, godsdiens, wonings, en enige teken van goud of die gerugte rivier Spirito Sancto aan te teken. [1]
Hulle het omtrent twintig dae noord gereis deur dors en die jaar se ergste hitte, sonder om te weet waar water te vind is. Hulle het die Bergrivier naby sy mond in St. Helenabaai bereik en die gety in die kanaal sien eb en vloei. Pakosse was uitgeput; hulle het verder gaan opgegee en huiswaarts gedraai, en op die 7de April by die fort aangekom sonder om bruikbare kennis van die binneland of kontak met die Namakwa by te voeg. Die premiestelsel het moed en ’n kusgrens opgelewer, nie Monomotapa nie. Dieselfde seisoen wat die eerste mos gepars het, het ook bewys hoe dun die kaart nog buite die Berg was. [3] [1]
Milisie en raadsveranderinge
Elke burger moes ’n geweer hou en vir militêre diens antwoord. Op 1 Mei 1659 het die raad, met kennis van vyandigheid onder die Kaapse Khoikhoi en die strandlopers, die vrymanne formeel as ’n milisiekompanie ingeskryf wat soos die fortgarnisoen geoefen is — een sersant, twee korporaals en ’n trommelaar. Vir die eerste jaar het die politieke raad die uittredende burgersraadslid Steven Janssen (Stephen Botma) as sersant en bevelvoerder van die korps gekies, en die boer Harman Remajenne en vry meulenaar Wouter Cornelissen Mostert as korporaals. ’n Milisieraad — die twee burgersraadslede, die sersant en een korporaal — moes klein militêre sake hanteer en jaarliks dubbellyste vir aanstellings indien, op die Batavia-vryburgermodel sover plaaslike omstandighede dit toelaat. [1] [3]
Burgersraadslede is nog deur die vrymanne as liggaam genomineer terwyl getalle klein was. In 1659 het hulle Jan Reyniers, Jacob Cornelissen, Wouter Mostert en Jan Rietvelt voorgestel; die raad het Jan Reyniers gekies om die sitplek oor te neem wat Stephen Botma verlaat het, en een ervare raadslid langs die nuwe man gehou soos die staande reël verkies het. [1] [3]
In die gewone politieke raad het ’n swaarder verandering alreeds geval. Op die aand van 18 Februarie 1659 is vaandrig Jan van Harwarden dood — slegs maande ná bevordering deur die admiraal en breë raad van die retouervloot, en nog die man wat die 1658-Klein-Berg-tog gelei het. Sy pligte — algemene toesig oor werke, militêre bevel, en toesig oor Kompanjiegraan — is verdeel. Fiskaal Abraham Gabbema het stem en stemreg gekry en die sekretarisskap aan klerk Gijsbert van Campen oorgelaat. Pieter Everaert (Everaerts van Cruijssaert), voorlopig in bevel ná Harwarden se dood, is as sersant teen twintig gulde per maand bevestig en het sy sitplek as hoof van die militêre geneem. Die raad wat in Mei oorlog sou stem, is reeds deur ’n enkele Februarie-dood hervorm. [1] [3]
Gesinslewe by die fort het onder dieselfde spanning voortgegaan. Op 26 Februarie 1659 is die bevelvoerder se oudste dogter Maria — gebore 18 Junie 1657 en ná meer as ’n jaar sonder ’n besoekende predikant nog ongedoop — in die fort se voorportaal deur Dominee Daniel Brouwerius gedoop. ’n Tweede dogter, Elisabeth, na Van Riebeeck se moeder genoem, is op 25 September gebore. Pieter van der Stael het met die seuns Lambertus en Abraham gehelp. Private huishoudelike ruimte binne die fort het dun gebly; die nuwe huis wat by Bosheuvel opgerys het, moes die gesin ruimte gee wat die mure nie kon nie. [2]
Oorlog breek oop — weiding verloor en Doman
Vroeg in 1659, toe die Kaapmans (Goringhaiquas) met hulle troppe na die skiereiland getrek het, het hulle groot streke by Wynberg en Rondebosch met settelaarhuise besaai gevind. Hulle kon nie meer die ryk gras aan die bergvoet soos vroeër bewei nie. Vyandigheid het verhard. Min in getal, het die settelaars wapens gehou wat te vernietigend was vir oop aanval; stelselmatige plundering het gelyk of dit ’n manier was om hulle uit te dryf. Kaapmans en Gorachouquas het snags op boere se krale afgekom en vee weggedryf; bedags was hulle nie te vind nie. [3]
Een nag het Doman die fort verlaat, sy Europese klere afgelê, en is daarna as leier van ’n plunderparty herken. Hy was in Batavia, het Nederlandse maniere geken, en — soos die raad later aangeteken het — sy mense geleer dat nat weer vuursteenroers bederf omdat ’n lont nie aan die brand bly nie. Hy het reënerige dae en nagte vir veediefstal gekies. Eva het die opset bevestig: Gogosoa het vrede aangedring, maar op Doman se aansporing het die Kaapmans hom verontagsaam en bedoel om die settelaars nooit weer met rus te laat nie. [3] [1]
Die joernaal merk die klim. Op 4 Mei het Kaapmans sewe Kompanjie-trekosse agter Tafelberg weggedryf; korporaal Pieter Cruijthof het met tien soldate agtervolg. Op 7 Mei het vry boere — onder hulle Hendrick Boom, Harman Remajenne, Jacob Cloeten, Sijmon in’t Vel, Jan Reyniers en ander — die bevelvoerder versoek: tabak, oeste, egge, ploegyster, en veral beeste en skape is daagliks gesteel. Dieselfde dag het Van Riebeeck, van die top van Bosheuvel, die Kaapmans met al hulle vee sien terugtrek na die Steenberge en die klein Tentrivier; en hy het verneem dat sy eie plaaswoning op Bosheuvel uitgebrand is deur ’n vuur wat binne die huis begin het. [1] [2]
Geteisterde boere het aangedring om wraak te neem. Van Riebeeck het hulle op die Kompanjie se Rondebosch-plaas ontmoet. Direkteursbevele het verbied om die inboorlinge leed aan te doen; hy het ook vrymanne se nalatigheid blameer — vee soms sonder ’n herder uitgestuur, manne ongewapen gelaat teenstrydig met instruksies. Hy het gewaarsku dat die Kompanjie nie ’n tweede begin of oorlogsverliese sou betaal nie. Die burgers het risiko bo onsekerheid verkies. Hulle het soldate gevra, of verlof om hulleself te wreek, en bevestig hulle sou geen eis teen die Kompanjie maak vir wat oorlog hulle sou kos nie. [3] [1]
Die raad het op 19 Mei 1659 gesit met burgersraadslede teenwoordig: Van Riebeeck, sekunde Roelof de Man, sersant Pieter Everaert, Hendrik Boom, Jan Reyniers, en fiskaal Gabbema (’n stem verleen weens die gewig van die saak). Hulle het ’n begeerte na vrede aangeteken, geoordeel dat boodskappers as swakheid gelees sou word, en met eenstemmige stem besluit om skielik met ’n sterk mag op die Kaapmans af te val, vee en manne te gryp, onnodige bloedvergieting te vermy, en gyselaars te hou sodat dié wat ontsnap as beheers kon word — nie vir buit of private wraak nie, het hulle geskryf, maar vir rus en sodat verkenningspartye kon voortgaan. Hulle het God se seën op die voorneme gebid. [1] [3]
Simon in’t Veld en paniek
Die besluit was nie ’n uur oud nie toe nuus gekom het dat al Brinckman se beeste — minstens dertig koppe — en meer as sewentig skape geneem is, met die res van Vasagie en Van Roon se beeste ook. Brinckman se maat Sijmon in’t Vel (Simon Janssen, bynaam om hom onder ander Janssens sonder vanne te merk), nadat hy op die aanvallers gevuur het, is oorweldig en met assegaaie vermoor — sewe wonde. ’n Slaaf is gewond. Doman, onder die rovers, het Simon se geweer opgetel en weggekom; sewe vryburgers het agtervolg maar kon hom nie inhaal nie. Vier plase het geruïneerd gestaan in die ploeg- en saaiseisoen. [1] [3]
Strandlopers en Kaapmans naby die fort het Tafelvallei met vroue en kinders ontvlug. Versigtige burgers het gesinne na die fort of die klipredoute Corenhoop verskuif. Hendrik Boom het die voorbeeld gestel om die beste gebou aan die Kaap te versterk. Dieselfde manne wat om wraak gevra het, het in verwarring verval; elkeen wou sy eie pad hê, en die bevelvoerder kon hulle nie as ’n milisiekorps gebruik nie. ’n Verliesinventaris het Reijniers se geselskap vier-en-twintig beeste kort gelys, Brinckman se negentien beeste en sewe-en-sestig skape behalwe Simon se dood, Vasagie se sewentien beeste, en so verder af langs die lyn van vennootplase. [1] [3]
Die raad het verslaafde manne uit kettings vrygelaat vir operasies teen die Khoikhoi en assegaaie onder hulle leiding laat maak. Burgers wat gewone werk gestaak het, het ’n betaalde korps teen tien pennies per dag plus belonings gevorm — honderd gulde vir Doman lewendig en vyftig dood; twintig lewendig en tien dood vir ander stroopers; vroue en kinders teen die helfte van daardie bedrae. Soldate het plase wat nog gehou is, versterk; hinderlae is gelê. ’n Vas- en biddag is gehou. Lont was so skaars dat manne aangesê is om dit te spaar en houtskoolkole gereed te hou. Die vyand het so moeilik bereikbaar gebly soos voëls in die lug. [1] [3]
Böeseken se lees van dieselfde maande beklemtoon die vrymanne se gerafelde senuwees: mesgevegte onder skrynwerkers, deserties na Engelse skepe, drankskulde, en Jan Reiniersz wat tot Kompanjiekrediet gedwing is nadat sy trek- en melkkoeie gesteel is. Pryse vir vis, vleis, suiwel, groente, olie, asyn, sout en vrugte het laag gebly, tog was munt skaars en die Kompanjie se aankooptariewe vir plaasprodukte het nie die skulde van die eerste harde jare vereffen nie. Baie van die vroegste vryboere het moed verloor — sommige het heraanstelling as amptenare gesoek, ander het probeer om met die vlotte weg te glip. [2]
Veesiekte en Woensdaggebede
’n Virulente siekte het horingsvee en skape getref; in sommige troppe is vier uit vyf dood. Op Robbeneiland het slegs vyf-en-dertig skape van vyfhonderd oorgebly. Stalgevoerde diere het ook gevrek, sodat hongersnood nie die oorsaak was nie. Die fiskaal het karkasse van die eiland vir diagnose gebring nadat jong diere met ’n verlamming van die bene gesterf het “asof dit beriberi was.” Die raad het die plaag as goddelike straf gelees en ’n gebedsbyeenkoms elke Woensdag om vieruur beveel vir die onttrekking van toorn en hulp teen vyande. Oorlog en veesiektes saam het krale vinniger leeggemaak as wat ruil hulle kon vul. [3] [1]
Oedasoa, Harry en mislukte aanvalle
Afgeslyt deur vrugtelose agtervolging, het die raad aan Harry op Robbeneiland as gids na geheime skuilplekke gedink. Groot belonings sou aangebied word; die rekord merk dat hulle nie bedoel het om die beloftes te hou nie. ’n Boot het vir hom gegaan met klere en ’n vriendelike boodskap — toe het sake verander. Oedasoa van die Cochoquas, vyand van die Kaapse stamme, het oorkant die baai met baie duisende gekamp en vaste bondgenootskap aangebied. Die raad het dadelik ingestem. Eva en dertien Europeërs het met geskenke gegaan om saam die ruïnering van Kaapmans en Gorachouquas te bespreek. Toe Harry se boot die steiger bereik, is hy reguit terug in ballingskap gestuur. [3] [1]
Wat die Nederlanders van Oedasoa wou hê, was slegs gidse. Hy het beloftes gegee en min meer, al word sy raad van ou manne herhaaldelik in die onderhoude genoem. ’n Groot Indiëvaarder het vyf-en-twintig ekstra soldate voorsien; ’n ander het tagtig vir ’n landtog uitgeleen. ’n Gorachouqua-spioen, onder dreigement van die dood gedwing en vertolk deur Harry wat weer van die eiland gebring is, moes ’n nagmars op die Kaapman-kamp lei. Belonings het ’n aandeel in vee, veertig gulde per gevangene, twintig per dood, en honderd gulde vir Doman ingesluit. Die vyand het weggegli; Harry het gesê waghonders het op elke heuwel gestaan. [3]
Kort daarna het fiskaal Gabbema met drie ruiters toevallig vyf Khoikhoi ontmoet, drie doodgemaak en twee gewond — een van hulle Doman, wat ontsnap het; die ander is na die fort geneem. ’n Fortnight later het korporaal Elias Giers en elf soldate ’n strandloperkamp gebreek (3 Augustus in die joernaal se latere verwysing), drie doodgemaak en baie gewond. Strandlopers het toe vrede gesoek en is terug na Tafelvallei toegelaat; Kaapmans en Gorachouquas het die omgewing vir etlike maande verlaat. Harry is met die gevange spioen na Robbeneiland teruggekeer. Een nag het die gevangenes ’n ou lekkende boot te water gelaat, is onder Saldanhabaai aan land gedryf, en het ontsnap — Overhagen op die eiland het versuim om die riemen binnenshuis te sluit soos beveel. [3] [1]
Teen middel Desember het Eva woord van Oedasoa gebring dat die Kaapmans na vrede hunker maar nie waag om die fort te nader nie. Doman se skouerwond was genees, tog was sy arm verlam; hy het gehang gevrees as hy inkom. Oedasoa het hulle slegs ’n fraksie van die gesteelde vee gewys, hulle sy klein vlaggie vir gesante gegee, en geweier om hulle saam met hom binneland toe te laat trek. Die oorlog se militêre fase het uitgesputter in onderhandeling wat eers in 1660 sou sluit. [1]
Liesbeek-waghuise en die doringheining
Met die veld leeg het die raad blywende verdediging beplan. Van Riebeeck het doringheinings in die Caribiese Eilande onthou. Die grawe van lang kanale is as te duur beoordeel. In plaas daarvan het hulle Liesbeek-drifte verdiep, drie waghuise op die buitenste lyn gebou, en ’n sterk heining van pale en dwarslatte opgerig — soos ’n Vaderlandse veemarkversperring — waardeur vee nie gedryf kon word nie. ’n Dik doringgordel moes volg, en bitter amandels is vir daardie lewende heining gereserveer. Die poste is Keert de Koe (Keer die Koei), Houdt den Bul (Hou die Bul) en Kyck uijt (Kyk Uit) genoem. Ruiters wat tussen hulle gepatrolleer het, was die grenspolisie van die dag; die lyn was die koloniale grens. [3] [1]
Raamwerk vir ’n waghuis is laat in Augustus op vier vryburgerwaens uitgestuur; die bevelvoerder het die terrein gemerk en skrynwerkers het dit dadelik opgerig. Erasmus-seelui, swak ná hulle lang vaart, het nog bos-timmerhout vir die versperring help sleep wanneer hulle gesond genoeg was, vir ’n maand se loonkrediet en ’n pond tabak. By die begin van die oorlog het Van Riebeeck Batavia vir perde aangedring — hy het slegs omtrent twintig gehad, insluitend vullens, en op een stadium slegs vier redelik geskik vir agtervolging. Die retouervloot het sestien uit Java gebring, en kragtige honde saam met hulle. Europeërs het beter gelyk teen groot Khoikhoi-getalle, al het berede patrollies duur gebly. [1] [3]
Op 30 Augustus 1659 het Van Riebeeck self die helfte van die plaas Den Uytwijck van Jan Reijniers gekoop — sestien-en-’n-half morg vir f523:3:6 — nadat Reijniers, geruïneerd deur oorlog en roof, dit nie meer kon hou nie. Wouter Mostert het dieselfde dag sy aandeel aan Cornelis Claes verkoop; Claes het op 16 November aan die bevelvoerder uitverkoop, sodat die hele drie-en-dertig morg en tweehonderd vierkante roede Van Riebeeck omtrent f1,644:7:0 gekos het. Die huis was half klaar en aan die val; gereedskap het duur herstel nodig gehad. Die aankoop was sowel verligting vir gebroke vrymanne as uitbreiding van die bevelvoerder se eie boerderylyn oos van die Liesbeek. [2]
Die Erasmus-sameswering — laat 1659
Die retourjag Erasmus het Tafelbaai op 25–26 September 1659 bereik ná ’n rampspoedige vaart uit Batavia: geskei van die Naerden in ’n storm by Natal-breedtes op 29/30 Maart, gedwing na die Komore en ’n onbekende Madagaskarbaai, met verlies van haar skipper Daem Pieterssen Lelij en omtrent dertig siele, en aangekom kort aan vleis, varkvleis, arrak, olie, asyn en rys vir die ses-en-tagtig wat nog lewendig was. Die raad het haar vir herstel gehou en, met meerderheidstem in Oktober, beveel dat sy vir die volgende retouervloot moes wag eerder as om die winterroete om Skotland en Ierland alleen teen Sweedse en Engelse rowers te waag. [1]
Teen jaareinde is ’n sameswering net betyds ontdek. Op die middag van Sondag 14 Desember 1659 het fortchirurg Meester William Robertson van Dundee verneem dat ’n groot party daardie nag — by die derde klok — ’n opstand sou begin: eers Erasmus-manne wat in die bos werk doodmaak, dan die mense by die Kompanjie se graanskuur, dan die fort bestorm en almal binne vermoor, “tot die kleinste kind,” die jag gryp en seil. ’n Vroeëre plan was oorlandse desertie na Angola; toe die ryk Erasmus so lank in die baai gelê het, het die plan na die skip verskuif. Robertson het die bevelvoerder dadelik vertel. Arrestasies het dieselfde aand en die volgende dae gevolg. [1] [3] [2]
Verhore voor die raad, uitgebrei met offisiere van die Erasmus en later die Gecroonde Leeuw, het ’n ring onder herder Hendrick Hendrickssen van Cloppenburgh genoem, met Pieter Barber van Haemstede (Hampstead), Jacob Dirckssen van Antwerpen, Patrick Job van Glasgow, Marcus Tomlinson, Jacob Born van Glasgow, die veroordeelde Pasquael Rodrigo van Tenerife, en ander. Theal se opsomming tel nege-en-twintig manne altesame, vyftien van hulle verslaaf, en lys Skotte en Engelse onder die res: Colin Lawson, John Brown, John Beck, Alexander Crawford van Dundee; Jacob Born van Glasgow; Peter Barber van Hampstead. Twee vlugtelingherders is in die nag van 19 Desember naby Jacob Cloeten se huis en die rivierwal gevat. Cloppenburgh het lank leierskap ontken selfs onder foltering met ’n honderdpond-gewig; makkers het gesweer hy het hulle eed en geld vir kruit en proviand geneem. [1] [3]
Robertson het die Artikelbrief-beloning van vyftig reale van agt kontant ontvang (Theal stel die chirurg se geskenk gelyk aan omtrent £10); bevordering is vir die retouervlootbevelvoerder gelaat. Minder belangrike hande wat slegs van ’n Angola-tog gehoor en stilgebly het, is met musketkolf geslaan en maande se loon verloor. Die raad het bedoel om die Kaap sover moontlik van Engelse en Skotse “onkruid” (oncruijt) te suiwer deur verdagtes na Batavia te verskeep, met uitsondering van die chirurg. In Maart 1660 het admiraal Pieter Sterthemius, onwillig om sy vloot oor kapitale sake te vertraag, beveel dat die hoofgevangenes in kettings na Batavia vir verhoor gestuur word eerder as om vonnis aan die Kaap te voltooi — ’n besluit wat bitterheid in Van Riebeeck se korrespondensie en in latere reisigerspraatjies oor harde behandeling van soldate gelaat het. [1] [3] [2]
Oes, handel en vaste pryse
Verliese deur veesiektes en oorlog is deur ’n merkwaardig goeie landbouseisoen verreken. Oeste het hoop oorskry; kos was nog nooit so volop nie. Terwyl die Cochoquas naby gebly het, is baie beeste geruil, sodat die bevelvoerder ten spyte van sterftes boere kon herbevoorraad — en vroeg in November Kompanjie-trekosse en melkkkoeie aan burgers wat deur strooptogte gestroop is, geleen het, sodat oes en stoppellande agter die nuwe heining kon voortgaan. [3] [1]
Een regulasie van die jaar het elke burger vry gelaat om enigiets behalwe koring en vee te koop of verkoop, maar het wetlike pryse vir goedere wat na die mark sou kom, vasgestel. Die fiskaal en twee burgersraadslede moes minstens maandeliks rondgaan en die tariewe afdwing. Graanbeleid het omstrede gebly: Van Riebeeck het vrymanne twee-en-dertig stuivers per skepel betaal terwyl hy geweet het die Kompanjie ver minder per last teen die hoër rekening aanbied — ’n gaping wat die remonstransies voed wat Böeseken deur 1658–1661 naspeur. [3] [2]
Teen jaareinde het die nedersetting ’n paradoks gehou wat al die bronne registreer. Die eerste Kaapse wyn was in die vat; die eerste formele vryburger-milisie het op papier gestaan; drie benoemde waghuise en ’n houtheining het ’n grens op die Liesbeek gemerk; ’n ryk jag is van interne sameswering gered. Tog het Kaapman- en Gorachouqua-troppe nog buite bereik gewei, Doman geleef met ’n nuttelose arm en ’n prys op sy kop, Harry weer vry op die vasteland was, en die ware oorsaak van die oorlog — besetting van ou weiding sonder verlof — alreeds duidelik was vir ’n gewonde gevangene wat genoeg Nederlands gepraat het om dit te sê. Vredesverdrae sou vir 1660 wag. Die jaar 1659 het gesluit met vol skure, dun krale, en ’n grens wat begin lyk het soos ’n lyn op ’n kaart. [3]