Boer History1659 aan die Kaap die Goeie Hoop: Eerste Wyn, Namakwa-tog en Doman se Oorlog
Eerste wyn — 2 Februarie 1659
Uit die oes van dié seisoen is ’n klein hoeveelheid wyn gemaak, vir die eerste keer in Suid-Afrika. Die vrug was Muscadel en ander ronde wit druiwe; die vervaardiger was die kommandeur self, die enigste persoon in die nedersetting wat geweet het hoe die werk gedoen moes word. Die gebeurtenis is op die 2de Februarie aangeteken. Spaanse druiwe was toe nog nie ryp nie, al het die wingerde goed gevaar — ’n aantekening wat later lesers met die hanepoot-tradisie verbind het, al teken geen oorblywende dokument van dié dag Spaanse stokke by name aan nie. [3]
Ander plante kom slegs terloop in die rekord. Roos en tulp het in Kaapse tuine geblom; olyf en moerbei sou goed gevaar het; korentebosse van drie soorte is dood. Net soveel denke is aan bier as aan wyn bestee: gars en mout het goed gedoen, maar hop het weer en weer misluk. Monsters na Batavia en Holland het op die reis suur geword; hitte, nie gebrek aan poging nie, het uitvoerbier gestuit. [3]
Namakwa-tog — 3 Februarie tot 7 April 1659
Die Sewentien wou die binneland vir handel oopmaak. Van Riebeeck is beveel om premies vir belangrike ontdekkings aan te bied. Die beloning het sewe burgers gelok om die Namakwas te soek, van wie se rykdom en beskawing Eva wonderlike verhale vertel het. Hulle het gemeen die mense kon in twintig tot dertig dae bereik word. Die vrywilligers het op die 3de Februarie 1659 vertrek met drie maande se kos op pakosse. [3]
Hulle het twintig dae noord gegaan deur dors en die jaar se ergste hitte, sonder om te weet waar water te vind is. Hulle het die Bergrivier naby sy mond in St. Helenabaai bereik en die gety in die kanaal sien eb en vloei. Pakosse was uitgeput; hulle het verder gaan opgegee en huiswaarts gedraai, en op die 7de April by die fort aangekom sonder om bruikbare kennis van die binneland by te voeg. [3]
Milisie en raadsveranderinge
Elke burger moes ’n geweer hou en vir militêre diens antwoord. Vroeg in die jaar is vrymanne in ’n milisiekompanie gevorm, geoefen soos die fortgarnisoen, met een sersant, twee korporaals en ’n trommelaar. Vir die eerste jaar het die politieke raad Stephen Botma as sersant en bevelvoerder van die milisie gekies, en Herman Remajenne en Wouter Mostert as korporaals. ’n Milisieraad — die twee burgersraadslede, die sersant en een korporaal — het klein militêre sake hanteer en jaarliks dubbellyste vir aanstellings ingedien. [3]
Burgersraadslede is nog deur die vrymanne as liggaam genomineer terwyl getalle klein was. In 1659 het hulle Jan Reyniers, Jacob Cornelissen, Wouter Mostert en Jan Rietvelt voorgestel; die raad het Jan Reyniers gekies om die sitplek oor te neem wat Stephen Botma verlaat het. [3]
In Februarie is vaandrig Jan van Harwarden dood — slegs maande ná bevordering deur die admiraal en breë raad van die tuisvloot. Fiskaal Abraham Gabbema het stem en stemreg gekry en die sekretarisskap aan klerk Gijsbert van Campen oorgelaat. Sersant Pieter Everaert, as hoof van die militêre, het sy sitplek in die raad geneem. [3]
Oorlog breek oop — weiding verloor en Doman
Vroeg in 1659, toe die Kaapmans met hulle troppe na die skiereiland trek, het hulle groot streke by Wynberg en Rondebosch met setlaarshuise besaai gevind. Hulle kon nie meer die ryk gras aan die bergvoet wei soos vroeër nie. Vyandigheid het verhard. Min in getal, het die setlaars wapens gehou te verwoestend vir oop aanval; stelselmatige roof het gelyk na ’n manier om hulle uit te dryf. Kaapmans en Gorachouquas het snags boere se krale aangerand en vee weggejaag; bedags was hulle nêrens te vinde nie. [3]
Een nag het Doman die fort verlaat, sy Europese klere agtergelaat, en is daarna herken as leier van ’n roofgeselskap. Hy het geweet nat weer vuurwapens bederf, en reëndae en -nagte vir veediefstalle gekies. [3]
Gesteurde boere het om verlof gevra om wraak te neem. Van Riebeeck het hulle op die Kompanjie se Rondebosch-plaas ontmoet. Direkteurs se bevele het skade aan die inheemse mense verbied; hy het ook vrymanne se nalatigheid blameer — vee soms sonder ’n wagter uitgestuur. Hy het gewaarsku die Kompanjie sou nie ’n tweede begin of oorlogsverliese betaal nie. Die burgers het risiko bo onsekerheid verkies. Hulle het soldate gevra, of verlof om self wraak te neem. [3]
Die raad het met burgersraadslede gesit: van Riebeeck, sekunde Roelof de Man, sersant Pieter Everaert, Hendrik Boom, Jan Reyniers en fiskaal Gabbema. Hulle het ’n begeerte na vrede aangeteken, geoordeel dat boodskappers as swakheid gelees sou word, en besluit om skielik op die Kaapmans te val, vee en mans te gryp, onnodige bloedvergieting te vermy, en gyselaars te hou sodat dié wat ontsnap in toom gehou kon word — nie vir buit of private wraak nie, het hulle geskryf, maar vir rus en sodat verkenningstogte kon voortgaan. [3]
Simon in’t veld en paniek
Binne ’n uur ná dié sitting het nuus gekom dat Simon Janssen, bekend as Simon in’t veld om hom onder ander Janssens sonder vanne te merk, met assegaaie doodgemaak is terwyl hy probeer het om vee van Doman se geselskap te red. Strandlopers het Tafelvallei ontvlug. Verskrikte burgers het gesinne na die fort geskuif. ’n Paar het huise versterk — Hendrik Boom het die voorbeeld gestel met die beste gebou aan die Kaap. Dieselfde mans wat om wraak geskree het, het in verwarring verval; die kommandeur kon hulle nie as milisiekorps gebruik nie. [3]
Die raad het tot slawe gemaakte mans uit kettings vrygelaat vir optrede teen die Khoikhoi. Burgers wat gewone werk gestaak het, het ’n betaalde korps teen tien pens per dag plus belonings vir rowers se koppe gevorm. Soldate het plase wat nog gehou is, versterk; hinderlae is gelê. Die vyand het so moeilik bereikbaar gebly soos voëls in die lug. [3]
Veesiekte en Woensdaggebede
’n Hevige siekte het horingsvee en skape getref; in sommige troppe is vier uit vyf dood. Op Robbeneiland het slegs vyf-en-dertig skape van vyfhonderd oorgebly. Stalgevoerde diere is ook dood, dus was hongersnood nie die oorsaak nie. Die raad het die plaag as goddelike straf gelees en ’n gebedsbyeenkoms elke Woensdag om vieruur beveel vir die wegneem van toorn en hulp teen vyande. [3]
Oedasoa, Harry en mislukte aanvalle
Afgejaag deur vrugtelose agtervolging, het die raad aan Harry op Robbeneiland as gids na geheime skuilplekke gedink. Groot belonings sou aangebied word; die rekord merk hulle wou die beloftes nie hou nie. ’n Boot is vir hom gestuur met klere en ’n vriendelike boodskap — toe verander sake. Oedasoa van die Cochoquas, vyand van die Kaapse stamme, het oorkant die baai met etlike duisende gekamp en vaste bondgenootskap aangebied. Die raad het dadelik ingestem. Eva en dertien Europeërs het met geskenke gegaan om saam te bespreek hoe om Kaapmans en Gorachouquas te fnuik. Toe Harry se boot die steiger bereik, is hy reguit terug in ballingskap gestuur. [3]
Wat die Hollanders van Oedasoa wou hê, was slegs gidse. Hy het beloftes en min meer gegee, al word sy raad van ou mans herhaaldelik in die onderhoude genoem. ’n Groot Oos-Indiëvaarder het vyf-en-twintig ekstra soldate gelewer; ’n ander het tagtig vir ’n landtog geleen. ’n Gorachouqua-spioen, onder doodsbedreiging gedwing en vertolk deur Harry wat weer van die eiland gebring is, moes ’n nagtog na die Kaapman-kamp lei. Belonings het ’n aandeel in vee, veertig gulden per gevangene, twintig per dood, en honderd gulden vir Doman ingesluit. Die vyand het weggeglip; Harry het gesê wagposte staan op elke heuwel. [3]
Kort daarna het fiskaal Gabbema met drie ruiters by toeval vyf Khoikhoi teëgekom, drie doodgemaak en twee gewond — een van hulle Doman, wat ontsnap het; die ander is na die fort geneem. ’n Veertien dae later het korporaal Elias Giers en elf soldate ’n strandloperkamp gebreek, drie doodgemaak en baie gewond. Strandlopers het toe vrede gesoek en is na Tafelvallei teruggelaat; Kaapmans en Gorachouquas het die omgewing maande lank verlaat. Harry is met die gevange spioen na Robbeneiland terug. Een nag het die gevangenes ’n ou lekboot te water gelaat, is onderkant Saldanhabaai aan wal gedryf, en het ontsnap. [3]
Liesbeek-waghuise en die doringheining
Met die veld leeg het die raad blywende verdediging beplan. Van Riebeeck het doringheinings in die Karibiese eilande onthou. Vir die oomblik het hulle Liesbeek-drifte verdiep, drie waghuise op die buitenste lyn gebou, en ’n sterk heining opgerig waar deur vee nie gedryf kon word nie. ’n Dik doringgordel sou volg. Die poste is Keert de Koe (Draai die Koei), Houdt den Bul (Hou die Bul) en Kyck uijt (Kyk uit) genoem. Ruiters wat tussen hulle patrolleer was die grenspolisie van die dag; die lyn was die koloniale grens. [3]
Aan die begin van die oorlog het van Riebeeck Batavia om perde aangedring — hy het slegs omtrent twintig gehad, insluitend vullens. Die tuisvloot het sestien uit Java gebring, en kragtige honde saam. Europeërs het hulself beter geëwenaar teen groot Khoikhoi-getalle gevoel. [3]
Die Erasmus-sameswering — laat 1659
Teen jaar-einde is ’n komplot net betyds ontdek om ’n ryk vaartuig in die baai te red. Fortchirurgyn William Robertson van Dundee het een Sondagmiddag verneem dat ’n groot groep dié nag met die jag Erasmus wou weghardloop, en het die kommandeur ingelig. Arrestasies het gevolg. Samesweerders het bely hulle het eers beplan om oorland na Angola te deserteer; toe die Erasmus aankom, het hulle oorgeslaan na haar gryp. Nege-en-twintig mans was in die skema — vyftien van hulle tot slawe gemaak — onder hulle Skotse en Engelse name: Colin Lawson, John Brown, John Beck, Alexander Crawford van Dundee; Jacob Born van Glasgow; Peter Barber van Hampstead. Hoofde is na Batavia vir verhoor gestuur; mindere hande is swaar aan die Kaap gestraf. Die raad het besluit om die plek van Engelse en Skotse “onkruid” te suiwer, behalwe die chirurgyn, wat ’n beloning gelyk aan £10 ontvang het. [3]
Oes, handel en vaste pryse
Verliese deur veesiektes en oorlog is deur ’n merkwaardig goeie landbouseisoen vergoed. Oeste het hoop oortref; kos was nog nooit so volop nie. Terwyl die Cochoquas naby gebly het, is baie beeste geruil, sodat die kommandeur ondanks sterftes boere weer kon voorsien. [3]
Een regulasie van die jaar het elke burger vry gelaat om enigiets behalwe koring en vee te koop of verkoop, maar het wetlike pryse vir goedere wat waarskynlik mark toe kom, vasgestel. Die fiskaal en twee burgersraadslede moes minstens maandeliks rondgaan en die tariewe afdwing. [3]