Boer History1835 in Suid-Afrika: Smith se rit, Hintsa, Koningin Adelaide, en Port Natal D’Urban genoem
Smith se rit, krygswet, en D’Urban by Grahamstad — Januarie 1835
Luitenant-kolonel Henry George Wakelyn Smith was die offisier in die kolonie volgende in rang ná die goewerneur toe hierdie jaar oopgemaak het. Hy was adjunk-kwartiermeester-generaal aan die Kaap sedert die 24ste van Maart 1829. Die man aan wie hy geantwoord het was sir Benjamin D’Urban, goewerneur sedert die 16de van Januarie 1834. Die rede waarom Smith Kaapstad teen dagbreek op die 1ste van Januarie gelaat het, was nie ’n nuwe twis van hierdie kalender nie, maar die inval van Sondagaand die 21ste van Desember 1834. Maqoma en Tyali het 12000 tot 15000 man oor die grens van die Winterberg tot die see gesit. 22 koloniste en 10 handelaars was dood. Bathurst het op die 29ste na Grahamstad leeggemaak. Teen die 31ste het die oop land so ver wes as Uitenhage, behalwe 3 poste, oop gelê. Eerste nuus het die kasteel Sondagmiddag die 28ste van Desember bereik, per ekspres van luitenant-kolonel Henry Somerset gedateer 5 vm. op die 22ste. Op Nuwejaarsaand was daar nog ’n partytjie by Goewermentswoning. Op Nuwejaarsoggend was die nuus van die inval in die strate van Kaapstad. Daarom het Januarie met ’n rit oopgemaak, nie met ’n raad wat sit nie: die oostelike distrikte was al aan die brand, en die offisier wat Albany kon hou moes daar wees voordat die goewerneur die skiereiland kon verlaat. [3] [4]
Smith het na Grahamstad gery, byna 600 myl met die pad, in die heetste tyd van die jaar. Landdroste en veldkornette is gewaarsku om by elke skof ’n perd en ’n gids te hou. Hy het voor dagbreek begin, in die middag klaargemaak, posakke oopgemaak, bevele geskryf, en ’n bietjie geslaap voor die volgende skof. Hy het omtrent 100 myl per dag gemaak; die dag wat hy Uitenhage bereik het, het hy 140 gedoen. Tien myl van Grahamstad het Somerset ’n vinnige perd en ’n eskort van 6 van die Kaapse berede gewere laat wag. Op die middag van Dinsdag die 6de van Januarie het hy die drostdy binnegerit. Op die 3de het ’n proklamasie van D’Urban Albany, Somerset, Uitenhage, George, Graaff-Reinet en Beaufort onder krygswet geplaas, en het Smith volle gesag oor militêre en siviele inwoners in daardie distrikte gegee tot die goewerneur self aankom. Die rit het saakgemaak omdat 600 myl somerpad, nie ’n skip nie, hoe die kolonie ’n luitenant-kolonel in ’n dorp vol vroue wat hul plase gelaat het, gesit het, en omdat krygswet in 6 distrikte die papier was wat sy bevele burger en soldaat bind tot D’Urban kom. [3] [4]
Die garnisoen van die Kaapse skiereiland was ’n paar ingenieurs en artilleriste, die 98ste onder luitenant-kolonel John McCaskill, en die 72ste hooglanders onder luitenant-kolonel John Peddie, wat ’n arm by Salamanca verloor het. 458 effektiewe hooglanders en 13 artilleriste is so gou moontlik na die grens gestuur. Twee brikke, die Kerswill en die Mary Jane, is gehuur en het op die 2de van Januarie na Algoabaai geseil. Admiraal sir Thomas Bladen Capel, op pad uit na die Oos-Indiese bevel, het die oorlogskip Wolf tot die goewerneur se beskikking gestel. Sy het op die 5de van Simonbaai geseil en Algoabaai op die 11de bereik. Die Winchester, van die Afrika-bevel, is as transport gebruik, en ’n kusgoelette is vir voorrade gehuur. ’n Paar van die troepe het oorland in waens gegaan. Die skepe het saakgemaak omdat die skiereiland sy barakke nie met dieselfde pad kon leegmaak waarmee Smith gery het nie, en omdat Capel se Wolf ’n admiraal se geskenk was, nie ’n regiment uit Engeland nie. [3]
Smith het Grahamstad dadelik in staat van verdediging geplaas en begin magte organiseer. Burgers uit die distrikte anderkant die verwoeste gebied het ingestroom. Altesaam byna 1300 Khoikhoi is gelig: omtrent 800 as hulpdiens by die linie, 275 voorlopig by die Kaapse berede gewere aangeheg. Mnr. George Wood is gemagtig om hulle te klee en toe te rus. In ’n stoorkamer het ’n hoeveelheid dik baai gelê wat vir die Xhosa-handel ingevoer is en onverkoopbaar gevind is; dit is opgekoop en tot uniforms gesny. Op daardie transaksie, en ’n paar ander waarin drie of vier koloniste groot winste gemaak het, sou latere voorstanders van die Xhosa ’n aanklag rus dat die blankes die oorlog vir militêre uitgawe gemaak het. Op die 31ste van Desember het Tyali ds. William Chalmers vereis om aan Somerset te skryf en ’n staking voor te stel op voorwaarde dat sake bly soos hulle was. Mnr. James Weir het die brief na kaptein Armstrong se pos gedra. 50000 of 60000 horingsvee en ewe veel skape is oor die Keiskama gedryf. Die voorstel is verwerp, en ’n gelyke antwoord het na Maqoma gegaan. Die eerste week het dus op die Vis nie nog ’n patrollie vir 40 perde gesit nie, maar ’n 600-myl-rit, 6 distrikte onder krygswet, twee brikke en ’n Wolf op die water, 1300 in baai, en ’n dorp wat met vlugtelinge volgeloop het. [3] [7]
Luitenant-kolonel John Bell is gelaat om die administrasie in Kaapstad met die uitvoerende raad te voer, onder die titel van die voorlopige regering. D’Urban kon nie dadelik vertrek nie: wetgewende bepalings vir die nuwe toestande van die arbeidsklasse en vakleerlinge was nog aan die gang. Op die 8ste van Januarie het hy by Simonbaai in die oorlogskip Trinculo ingeskeep, en op die 14de Algoabaai bereik. By Port Elizabeth en by Uitenhage het hy die verdedigingsreëlings ondersoek, toe na Grahamstad gehaas, waar hy op die 20ste van Januarie aangekom het. Hy het deur ’n verwoeste land gegaan, met niks as ruïnes om te wys waar homesteads gestaan het nie. Aan die minister van kolonies het hy geskryf dat hy nie toereikend die gruwels kon aandui waardeur ’n pragtige en vrugbare provinsie byna in ’n woestyn verander is nie. In Grahamstad was daar byna 2000 vlugtelinge, van wie baie geen eiendom hoegenaamd gered het nie. Een van sy eerste maatreëls was ’n hulpraad van predikante van verskillende denominasies en ’n paar ander vooraanstaande manne, met mag om op die assistent-kommissaris-generaal vir proviand, kleding en medisyne te trek. Die raad het tot die kolonie en na buite geappelleer, en mettertyd is 3737 pond in geld ingesamel. Die goewerneur het die lys met 150 pond aangevoer. Insluitend die mense by die Katrivier het byna 12000 individue op een of ander tyd tydens die oorlog hulp deur hierdie raad ontvang. Die aankoms het saakgemaak omdat die goewerneur nou onder 2000 mense was wat hul plase verloor het, en omdat ’n raad wat rantsoene kon trek die verskil was tussen ’n drostdy van vlugtelinge en ’n hongersnood in Albany. [3] [4]
Cox, die Vis-ruigtes, en die Amatolas — Januarie–April 1835
Op die 10de van Januarie het ’n kavalleriekorps van 76 Britse setlaars, 90 burgers van Uitenhage, en 40 Kaapse berede gewere, onder majoor William Cox van die 75ste, Grahamstad gelaat en oor die Vis gestorm. Die patrollie het Eno se kraal verras, verskeie manne insluitend ’n seun en twee broers van die kaptein gedood, en een burger erg gewond verloor. Die hutte is vernietig; baie min vee is herwin. Cox het aangehou na Fort Willshire, dit swaar deur vuur beskadig gevind, Tyali se kraal in die Tyumievallei besoek, die verlate hutte verbrand, en met die Katrivier teruggekeer. Die doel was tweeledig: om die Xhosa uit die kolonie te trek, en om te verhinder dat die mense by die Katrivier by hulle aansluit. Daardie mense is nie lastig geval nie, en die indruk aan weerskante was dat hulle teen die blankes sou deelneem. In die garnisoen van Fort Willshire voor sy ontruiming het 25 van die Kaapse berede gewere met Maqoma gereël om die pos te verraai; ’n mag het ure in hinderlaag gelê, maar geen sein het gekom nie. Die gemengde gemeente van ds. W. R. Thomson, onder veldkornet Christiaan Groepe, het dadelik wapens opgeneem. Dit, en Cox se demonstrasie, het kaptein Armstrong in staat gestel om byna die hele Katriviermense met hul vroue en kinders in Fort Adelaide in te bring. Ds. Read is nie toegelaat om hulle tydens die oorlog te besoek nie. Die stormloop het saakgemaak omdat Eno se kraal die eerste hou oor die Vis was, en omdat Groepe se keuse die Katrivier aan die koloniale kant gehou het toe albei kampe verwag het dit sou die ander kant toe gaan. [3]
Die drie Gqunukhwebe-kapteins Pato, Kama, en Kobe het nie by hul landgenote aangesluit nie, hoewel baie van hul volgelinge aan die inval deelgeneem en die buit gedeel het. Hulle het hul vete met die Ngqika-huis onthou, en hulle het gehoop om deur die Europeërs se kant te kies die gebied tussen die Beka en die Vis terug te kry wat voor 1819 hulle s’n was. Hulle het beskerming by Wesleyville aangebied aan enige blanke manne wat daar kon uitkom. Tshatshu, van die Tinde-stam, het neutraliteit bely, maar die stam het te swak geword om iemand te beskerm. Ds. John Brownlee het sy vee verloor; ’n handelaar in sy huis is met die dood gedreig; onder dekking van die nag het hy, sy gesin en die handelaar Wesleyville bereik. Ds. Dugmore van Mount Coke het dieselfde gedoen, soos verskeie handelaarsgesinne. Vrywilligers van Port Elizabeth, gelei deur Henry Fynn en Theophilus Shepstone, wat albei die taal gepraat het, het byna 100 blankes uitgebring. Kobe het saam met hulle na Grahamstad gegaan as gyselaar vir sy broers. Op die 20ste van Januarie is Chalmers en Weir se gesinne van die Tyumie na Fort Adelaide gelei. Die Gqunukhwebe-keuse het saakgemaak omdat Wesleyville ’n deur uit Xhosa-land geword het, en omdat Pato se vete met Ngqika, nie ’n skielike bekering nie, die rede was waarom drie kapteins by die kolonie gestaan het terwyl Maqoma en Tyali nie. [3]
By Burnshill aan die bo-Keiskama — ’n Glasgow-stasie wat in Junie 1830 gestig is — het verskeie gesinne onder die beskerming van Sutu gesit, grootweduwee van Ngqika, bekommerd oor die seun Sandile. Sendinggesinne van die Pirie (gestig Mei 1830) en van Knappshope het daarheen gekom. Die handelaar by Knappshope is vermoor; vier ander nader aan die berge het ontkom. Op die 26ste van Januarie het Cox met ’n sterk eskort die vier handelaars en die gesinne van die sendelinge Laing, McDiarmid, Ross en Kayser uitgebring, en by ou Lovedale aan die Ncera is hy aangesluit deur John Bennie en sy gesin. Altesaam is 35 individue gered. Matwa en Tente, mindere seuns van Ngqika verbonde aan James Laing, het saam met hom na Grahamstad gegaan en tot vrede gebly. Maqoma, Tyali en Umhala het na die Amatola-ruigtes teruggetrek; die krygers van Eno, Botumane en Siyolo was nog tussen die Sondags- en Boesmansrivier. Die meeste van die koloniale vee is in Gcaleka-land anderkant die Kei ingedryf. Fort Willshire is herbeset. By daardie pos is eendag 4 soldate van die 72ste en 2 van die heffing binne sig van die garnisoen afgesny en gedood. Vroeg in Februarie het Somerset die Zuurberg en Olifantshoek skoongemaak; Eno, Botumane en Siyolo het na die Vis-ruigtes teruggeval en is daar aangesluit deur die ander vyandige stamme. Die redding het saakgemaak omdat Sutu se beskerming, nie ’n Britse kolom nie, Burnshill lewend gehou het tot Cox aangekom het, en omdat die vee wat die kolonie wou hê nie meer op die Vis was nie: dit was al oos van die Kei in Hintsa se land. [3]
’n Sterk mag van die 72ste en 75ste, Kaapse berede gewere, artillerie, burgers van Uitenhage, George en Graaff-Reinet, Albany-skutters, Port Elizabeth-yeomanry, en die heffing is in drie afdelings gevorm. Op die 11de van Februarie het die middelpunt onder Smith by Trompettersdrif oorgesteek, die linker onder luitenant-kolonel Richard England by Committeesdrif, die regter onder Somerset by Xhosadrif ’n paar myl van die see. Van dagbreek op die 12de tot die oggend van die 15de is die klowwe deursoek. Die Xhosa het toe die Vis-ruigtes verlaat en oor die Keiskama gevlug. Daar is geglo hulle het 73 man verloor, en hulle het omtrent 4000 horingsvee en ’n aantal perde, skape en bokke gelaat. Die koloniale verlies was swaar: 7 burgers — W. Western, John Goodwin, Richard Bland, Frederick van der Schyff, Pieter en Hillegard van Rooyen, en Caspar Loetz — 4 van die 72ste, 1 van die 75ste, en 1 Kaapse berede geweer gedood; 12 erg gewond. Op die 19de van Februarie het Tyali se krygers die Katriviernedersetting oorval en die militêre pos aangeval; hulle is met swaar verlies teruggeslaan, Groepe weer van groot diens. Die Vis-deursoeking het saakgemaak omdat die ruigtes wat die inval gedek het na die Keiskama leeggemaak is, en omdat 7 genoemde burgers vir daardie leegmaak betaal het voordat enige kolom nog vir ’n mars anderkant die rivier getel is. [3] [7]
Op die 6de van Maart het ’n party die pos by Trompettersdrif verras, waar ’n vlot vir kommissariaat gebou is. Kaptein Harries het dit verlaat. Vier koloniste — Thomas Titterton, Francis Clark, Thomas Bilston en Robert Shaw — is doodgemaak terwyl hulle probeer ontkom, en 4 van die heffing het geval. Burgers van George en Uitenhage onder kommandant Jacobus Ignatius Rademeyer het die posisie herower, maar die kommandant en 40 man is in ’n beboste kloof omsingel; 5 koloniste — Adam Boshof, Jan Bernard, Jan Meyer, Andries van Zyl en Hermanus Wessels — is gedood en 8 gewond. Voordat die Vis-vestings weer skoongemaak is, is 4 verdere blanke manne gedood en 5 gewond. Op die 19de van Maart was die planne vir ’n inval anderkant die Keiskama klaar. Die mag gereed was 25 artilleriste met 6 veldkanonne, 371 van die 72ste, 358 Kaapse berede gewere, die berede burgers van Swellendam, George, Graaff-Reinet en Somerset ( 1537), die Beaufort-vrywilligers ( 62), die korps gidse ( 40), en die heffing ( 761): altesaam 1997 kavallerie en 1157 infanterie, onder D’Urban, met Smith tweede. Vier kolomme het onder Peddie, Somerset, Cox, en kommandant Stephanus van Wyk gestaan. England het die verdedigingslyn gehou wat die Visposte gedek het: 24 artillerie en ingenieurs, 461 van die 75ste, en die res van die heffing en plaaslike burgers. Die Maart-syfers het saakgemaak omdat die kolonie nie meer Albany plaas vir plaas verdedig het nie: dit was op die punt om die Keiskama met byna 2000 perd oor te steek, en England is agtergelaat om die Vis te hou sodat die inval nie ’n nuwe gat agter hom oopmaak nie. [3] [7]
Op die 31ste van Maart het die voorhoede die Keiskama naby Fort Willshire oorgesteek en die land van die Rarabe-stamme binnegegaan, wat skuiling langs die voet van die Amatolas tussen die bronne van die Tyumie en die oostelikste sytak van die Buffelsrivier geneem het. Drie afdelings en deel van die vierde het die bergvoet deursoek; die res van Van Wyk se perd het met die Katrivier na die Bontebokvlaktes gegaan, om te keer dat vee uitgejaag word, om enige hulp wat Hintsa sou stuur te onderskep, en om gemeenskap met die emigrant-Thembu onder Mapasa af te sny, wat vriendskap bely het terwyl klein rooftogte in die Tarka geloop het. Van die 2de tot die 10de van April het operasies langs die Amatolas omtrent 15000 vee herwin en die Xhosa van elke punt verdryf waar hulle probeer staan het. Een van die bedrywigste burgeroffisiere was kommandant Jacobus Linde van Swellendam, 75 jaar oud, wat in vier vroeëre oorloë gedien het. Die Europese verlies was een kolonis met die naam Lloyd en 3 soldate gedood; 5 soldate, 4 burgers, en 2 van die heffing gewond. Teen die 10de het weerstand in die oopte geëindig; die meeste van dié van die heffing wat by die Xhosa aangesluit het, formidabel omdat hulle gewere gedra het, het nou oorgegee. Op die 11de het die eerste afdeling na die Kei beweeg. Die Amatola-week het saakgemaak omdat 15000 vee uit die berge gekom het, en omdat die volgende rivier oos nie meer ’n Rarabe-probleem was nie: dit was Hintsa se Kei. [3] [7]
Hintsa, die Fingoes, en die oorgang van die Kei — April–Mei 1835
Op die 15de van April het D’Urban met die eerste afdeling die Kei oorgesteek. Op die linkeroewer is twee Gcalekas gesien, een ’n raadsheer van Buku, wat gevra het of die blankes weet watter stroom dit is, en waarom hulle dit oorsteek, aangesien die land ooswaarts aan Hintsa behoort, wat geen deel aan die oorlog geneem het nie. 5 dae is vir ’n bepaalde antwoord toegelaat. Die bewering van neutraliteit was waar van Hintsa as individu, nie as kaptein van die stam nie. Baie Gcalekas het die Rarabe gehelp om Albany en Somerset te verwoes. Tienduisende koloniale vee, en die groter deel van die Rarabe-kuddes, was in sy gebied. Handelsstasies in sy land is geplunder; twee handelaars, Thomas Eccles en Robert Horton, is 36 dae aangehou en wreed behandel voordat hulle na Clarkebury mag terugtrek. Die sendinggesinne by Butterworth is so gedreig dat hulle gelaat het. ’n Algemene bevel het nietemin gesê die land moet nie as ’n vyand s’n behandel word nie, en dat geen geweld teen die mense of hul eiendom gepleeg mag word as Hintsa voldoen nie. Langs die lyn van die later hoëpad het die leër Butterworth op die 17de bereik. Die sendinggeboue was in puin, vernietig sodra ds. John Ayliff na Clarkebury teruggetrek het. Op die 20ste het Somerset se tweede afdeling weer aangesluit, nadat hy die Gonubie tot die see sonder weerstand deursoek, ’n paar krale vernietig, en ’n paar duisend vee verseker het. Die oorgang het saakgemaak omdat die Kei die lyn was wat Hintsa as sy eie opgeëis het, en omdat vyf dae se stilte sou besluit of die Gcaleka-land as neutraal behandel sou word of as die plek waar Albany se vee nou gestaan het. [3]
Kort nadat die goewerneur Butterworth bereik het, het Fingo-kapteins by die kamp verskyn en beskerming gevra. Onder hulle was ses manne — Umhlambiso, Jokweni, Mabandla, Matomela, Umsutu en Jama — kapteins van oorblyfsels van die amaHlubi, amaZizi, amaBele, amaReledwane, abaseKunene en amaKuze. Hulle was nie slawe wat van eienaar tot eienaar oorgedra kon word nie; hulle het stukke grond gehou, onder hul eie kapteins gesit, en wapens gedra; maar hulle kon geen voldoening teen ’n Xhosa in ’n kapteinshof kry nie, en hulle was byna na willekeur aan roof en aanranding blootgestel. Die aansoek het die goewerneur ’n groot plan laat aanneem: verwydering van die vyandige Rarabe-kapteins oos van die Kei, vestiging van die Fingoes tussen die Vis en die Keiskama, en ligging van sogenaamde vriendelike Rarabe — Sutu en Sandile, Nonibe en Siwani, Umkayi, Matwa en Tente, Tshatshu — tussen die Keiskama en die Kei, met ’n groot stuk vir Pato, Kama en Kobe oos van die Keiskama. Toe Hintsa se vyf dae sonder antwoord verstryk, is die Fingoes onder Britse beskerming geneem. Kaptein Henry Douglas Warden met ’n trop van die Kaapse berede gewere het na Clarkebury gegaan en met 65 Europeërs teruggekeer — sendelinge, ambagsmanne en handelaars, met hul gesinne — onder wie ds. W. Satchell, T. Palmer, J. Ayliff en W. J. Davis van Buntingville, Morley, Butterworth en Clarkebury. 24 mense van die heffing en 524 Fingoes wat hulle aangeheg het, het ook uitgekom. Toe Clarkebury ontruim is, was die enigste sendingstasie wat in enige deel van Xhosa-land beset is Shiloh aan die Klipplaats. Op die 21ste van April is ’n Britse setlaar met die naam Armstrong, dienende as vaandrig, met despêches en ’n eskort van 30 na die kolonie gestuur; hy het agtergebly en is deur Gcalekas vermoor; ’n patrollie het die liggaam met 5 assegaaiwonde gevind. Die Fingo-beroep het saakgemaak omdat dit D’Urban ’n volk gegee het om wes van die Keiskama te vestig, en omdat Armstrong se dood op die 21ste gewys het dat vyf dae se hoflikheid die land oos van die Kei nie veilig gemaak het nie. [3] [7]
Op die 24ste, nege dae ná die oorgang van die Kei, is een van Hintsa se raadsheer, wat as spioen beskou is, met ’n oorlogsverklaring teruggestuur. Op die 25ste het die eerste afdeling na die Zolo, ’n sytak van die Tsomo, beweeg, en die tweede naby Butterworth gelaat. Smith met burgers en Kaapse berede gewere het die land deursoek, en tussen die 24ste en die 28ste omtrent 15000 stuks gevang. Warden, wat by die Thembu-regent Vadana aangesluit het, het op die 27ste een van Hintsa se krale aan die Bashee aangeval en 4000 geneem. Oortuig van die mag in sy land, het Hintsa op die 29ste van April, onder die goewerneur se belofte van persoonlike veiligheid, met 50 volgelinge na die kamp gekom. Op die 30ste is voorwaardes gesluit. Hintsa het onderneem om 25000 horingsvee en 500 perde dadelik te lewer, en dieselfde getal van elk ná verstryking van ’n jaar; om Maqoma, Tyali, Eno, Botumane, Umhala en Siyolo te laat ophou met vyandelikhede en hul vuurwapens oor te gee; om met die dood te straf die man wat die handelaar William Purcell op die 13de van Julie 1834 vermoor het omdat hy geweier het om goedere op ’n Sondag te verkoop; en om 300 goeie vee aan elk van die weduwees Purcell en Armstrong te betaal. Hy het ingestem om twee gyselaars te gee, en homself as een aangebied. Buku het kort daarna as die ander gekom. Vyandelikhede het daarop opgehou, en op die 2de van Mei het die eerste afdeling begin na die kolonie beweeg. Die voorwaardes het saakgemaak omdat 25000 vee die prys was van ’n vrede wat Hintsa nie uit kuddes kon lewer wat nie syne was om te gee nie, en omdat die belofte van persoonlike veiligheid die enigste rede was waarom ’n opperhoof ’n Britse kamp ingestap het. [3]
Voordat die afdeling die Kei bereik het, het Somerset, naby Butterworth gelaat, berig dat op bevel van Hintsa en Buku die Xhosa begin het om Fingo-partye aan te val, verskeie vermoor het, en dat ’n algemene slagting dreigend was. Die goewerneur het Hintsa gedreig dat as die Fingoes verder lastig geval word, hy en die Xhosa by hom gehang sou word, aangesien die belofte van persoonlike veiligheid verbeur is. Hintsa het ’n bevel tot staking uitgereik, wat gehoorsaam is. Die aanval was nie baldadig nie: sodra die Fingoes van Britse beskerming verseker was, het hulle begin vee gryp om saam te neem. Op die 6de van Mei het Somerset van Butterworth met hierdie mense beweeg, en op die 14de die blok tussen die Keiskama en die Vis en die paaie oos deur Trompetters- en Committeesdrifte bereik. Ayliff is by hierdie party gestasioneer. ’n Kleiner party is op die Gaga geplaas. ’n Sensus toe hulle die Keiskama oorgesteek het, het in ronde syfers 2000 manne, 5600 vroue, en 9200 kinders gewys, met 22200 vee. Op die 4de van Mei het Smith ’n kennisgewing uitgereik wat die Rarabe, as hulle hul wapens sou oorgee, aangebied het om alle vee dan in hul besit te hou behalwe wat aan koloniste behoort, met slegs kapteins aangehou. Niemand het aanvaar nie. Hulle het hulself nie as onderwerp beskou nie. Die Fingo-mars het saakgemaak omdat 2000 manne en 22200 vee wat die Keiskama oorsteek ’n nuwe volk was wat op koloniale grond geplant is, en omdat Smith se aanbod van die 4de gewys het dat die Rarabe in die Amatolas nog nie gedink het die oorlog is verby nie. [3]
Op die 10de van Mei — herhaal in Grahamstad op die 16de van Junie — het D’Urban ’n proklamasie uitgereik wat die land van die grens van 1819 ooswaarts tot die regteroewer van die Kei van sy bron in die Stormberg tot die see annekseer, en dit die naam Provinsie van Koningin Adelaide gee. Ná die proklamasie het die eerste afdeling die Kei oorgesteek, en slegs 500 man aan die oostekant gelaat. Hintsa het nie die vee van die 30ste van April gelewer nie. Uit sy oogpunt het die ontvangs van die Fingoes, en die beskerming wat hulle in staat gestel het om Gcaleka-kuddes weg te jaag, die reëling gekanselleer; maar in plaas daarvan om ’n aftrekking te eis, het hy gesê sy volgelinge sou nie bevele gehoorsaam om die osse en koeie in te bring wat die Rarabe in hul sorg geplaas het nie. Onwillig om as gyselaar oor die Kei geneem te word, het hy voorgestel dat ’n patrollie saam met hom gaan om die vee te versamel, terwyl sy seun Kreli (Sarili) en Buku in die kamp bly. D’Urban het ingestem. Smith met 500 man het na die Bashee gemarsjeer. Op die tweede dag van die mars, op ’n steil heuwel, het almal behalwe Smith afgeklim. Hintsa, wat ’n merkwaardig sterk perd gelei het, het die rif bereik, opgeklim, en volspoed vorentoe geskiet. Smith het hom ingehaal, hom toegeroep om te stop, twee keer ’n pistool afgeskiet wat nie vuur vat nie, dit weggegooi, en hom aan die karos oorgetrek. Hintsa het opgespring, ’n assegaai gegooi wat kort geval het, en die heuwel afgehardloop. George Southey het hom in Xhosa toegeroep om te stop, geskiet en hom lig gewond, toe met ’n tweede skoot ’n wond toegedien wat mettertyd dodelik moes wees. In ’n ruigte onderaan was Hintsa, byna binne armlengte, besig om ’n assegaai te laat tril toe Southey op die oomblik se impuls geskiet het. Die kaptein het geval met sy skedel weggeblaas. Iemand het daarna die ore afgesny. In daardie verminkte staat is die lyk na die naaste kraal gedra en daar gelaat. Hy is deur sy eie mense aan die voet van die Bongo-heuwel begrawe. Die dood het saakgemaak omdat ’n opperhoof wat onder ’n belofte van veiligheid ingekom het nou dood was op ’n veepatrollie, en omdat die provinsie wat op die 10de genoem is daarna in Londen ewe veel deur daardie ruigte as deur die lyn van die Kei beredeneer sou word. [3] [7]
Dieselfde aand het Smith die Bashee oorgesteek en op sy regteroewer 3000 stuks gevang, sommige as koloniaal herken. Die volgende oggend baie vroeg het hy met uitgesoekte manne aangehou, en ’n wag by die vee gelaat. Gedurende sy afwesigheid het luitenant White, merinoteler en landmeter, besig met ’n kaart, die veewag met 4 van die heffing gelaat, na die top van ’n heuwel vir peilings gegaan, en saam met een van sy eskort deur Xhosa wat opgekruip het, gedood. Sy liggaam is op die oewer van die Bashee begrawe. Op die 17de van Mei het Smith die Kei weer oorgesteek. Omtrent 1000 Fingoes het hom op die mars aangesluit en hom in Koningin Adelaide vergesel. Toe die nuus van Hintsa se dood D’Urban bereik, het hy ’n onderhoud met Kreli gehad, en op die 19de van Mei is ’n ooreenkoms gesluit: vrede; Kreli moet die Kei as die koloniale grens erken; die vee lewer wat sy vader onderneem het om oor te gee; oos van die Kei die stamme van Maqoma, Tyali, Eno, Botumane, Umhala en Siyolo ontvang en hulle nie sonder die goewerneur se verlof laat teruggaan nie; en nie die Thembu onder Vadana lastig val nie. Kreli is toe toegelaat om terug te keer. Buku het as gyselaar gebly en is 2 maande in Grahamstad aangehou voordat hy vrygelaat is. Sutu het ’n onderhoud vir Cox met die Rarabe-kapteins aan die voet van Intaba-ka-Ndoda op die 13de van Mei gereël; hulle het selfs geweier om verwydering oor die Kei te bespreek, en het rooftogte ver die kolonie in gestuur. Sewe Europeërs — Jan Greyling, James Jenkins, mev. Jacob Trollip, John Bentley, James Jubber, Chipperfield en Faber — is koelbloedig deur roofpartye vermoor. Greyling, wat hom in die Amatolas onderskei het, was op verlof huis toe; sy vader is saam met landdros Stockenstrom in 1812 vermoor; sy moeder het daarna met kommandant Pieter Retief getrou. ’n Bietjie vroeër is Andries de Lange op die Koonap vermoor; ’n paar weke later Tobias Tharratt by Bothasheuwel. Die 19de van Mei het saakgemaak omdat Kreli, nie Hintsa nie, nou vir die Gcaleka geantwoord het, en omdat die Rarabe by Intaba-ka-Ndoda al die verwydering geweier het wat Kreli pas beloof het om te ontvang. [3]
Koningin Adelaide, King William’s Town, en die forte — Mei–Junie 1835
Die goewerneur het forte van baie eenvoudige konstruksie laat bou en in die nuwe provinsie laat beset. Langs die Buffelsrivier was daar drie: Fort Beresford, genoem na een van sy aides-de-camp, naby die bron; een by die terrein gekies vir ’n kamp en vir die woning van die militêre offisier in bevel van die provinsie, wat op die 24ste van Mei King William’s Town genoem is ter ere van Willem IV; en een op die regteroewer omtrent 8 myl verder af, Fort Murray genoem na die kolonel van die 42ste hooglanders. Tussen die Buffelsrivier en die Kei was daar drie: Fort Wellington, genoem na die hertog, op die Gonubieheuwel naby die bron van die Gonubie; Fort Warden, na kaptein Warden, op die Impotshana vyf of ses myl van die Kei; en Fort Waterloo, halfpad tussen hierdie en die see. Op die bo-Keiskama was Fort Cox, genoem na majoor Cox; op die lyn tussen Fort Willshire en King William’s Town, Fort White, genoem na die kolonis wat op die Bashee gedood is. In die ou afgestane gebied is drie nuwe forte gebou: Montgomery Williams, op die regteroewer van die Keiskama halfpad tussen Fort Willshire en die see; Fort Thomson, na die bevelvoerende offisier van die koninklike ingenieurs, naby die samevloeiing van die Gaga en die Tyumie; en Fort Peddie, na die luitenant-kolonel van die 72ste, in die middel van die Fingo-liggings. Smith, wat op die 24ste van Mei aan die siviele kommissaris van Albany geskryf het, het gesê daar was nooit ’n terrein meer volkome deur die natuur vir ’n splinternuwe provinsiale dorp voorberei nie. ’n Algemene bevel daardie dag het die dorp ingestel. “Met Gods seën, as wat ek gedoen het tuis bevestig word, sal hier op ’n toekomstige tyd ’n pragtige provinsiale dorp opspring.” Die noem het saakgemaak omdat ’n kamp aan die Buffelsrivier as ’n dorp van die kroon behandel is, en omdat Smith se eie sin al aan bevestiging tuis gehang het. [3] [4]
Die saaiseisoen was goed gevorder, so op die 23ste van Mei is die boere toegelaat om na hul huise terug te keer om graan in te kry. Van die geld wat lord Charles Somerset aan die slagoffers van die vloed van Julie 1822 geleen het, is ’n gedeelte terugbetaal en het in die regeringsbank gelê. D’Urban het mnr. Hougham Hudson as kommissaris aangestel om hierdie fonds weer in klein bedrae aan die mees noodlydende van die grensboere te leen. Dit het 6792 pond beloop. Daar was ook 9019 pond ontvang vir gevange vee by veiling verkoop, verdeel in verhouding tot verliese. Tot hierdie datum is die hele magte in die veld van proviand voorsien, maar nóg die burgers nóg die heffing het enige soldy ontvang. Toe die boere huis toe gegaan het, is die heffing aangehou, en die goewerneur het dit regverdig geag dat hulle ’n vergoedende soldy moet hê. Daardie reëling — burgers vrylaat om oeste in te kry, die heffing aanhou — is later in Engeland as ’n onreg teenoor gekleurde mense gereken, en het een van die ernstigste klagtes teen hom geword. Sy menings het sedert Desember grootliks verander. Hy het nie meer geglo die grensstamme besit die deugde van beskaafde Europeërs nie, en hy het ontdek dat die prente van Bethelsdorp verdraai was; hy het nie die begeerte verloor om gekleurde mense te bevoordeel nie, maar hy sou met hulle handel soos hulle was. Soldate, koloniale vrywilligers en die heffing is aangehou om die Xhosa van een vesting na ’n ander te volg, en soveel skade as moontlik aan graanputte te doen om die bestaan in Koningin Adelaide te verminder — nog ’n aanklag later as onmenslikheid eerder as ’n noodsaak van oorlog gelê. Op die 11de van Junie het die goewerneur na Grahamstad gegaan om siviele administrasie by te woon, en Smith in bevel by King William’s Town gelaat. Die Mei-reëling het saakgemaak omdat graan nie vir ’n vrede sou wag nie, en omdat die onbetaalde heffing in die veld in Londen as ’n kleurlyn gelees sou word, nie as ’n oes nie. [3] [7]
Op die 25ste van Junie het luitenant Charles Bailie, ’n jong kolonis van groot belofte, seun van John Bailie wat die eerste geselskap van 1820 aangevoer het, King William’s Town met 28 van die heffing gelaat om te help om ’n kloof naby Intaba-ka-Ndoda te deursoek. Die party is omsingel, en op die 27ste tot stilstand gebring nie ver van die verlate Pirie nie. Toe hul ammunisie op was, is die hele geselskap gedood. ’n Paar dae later is die dooies deur ’n patrollie gevind en op die plek begrawe, wat nog Bailie se graf genoem word. Die gemaklike huis wat hierdie kolonis geskep het, is tot die grond afgebrand. Sy jong weduwee, wat vir haar lewe gevlug het, is so behoeftig gelaat dat die enigste eiendom wat sy in die wêreld gehad het buiten haar persoonlike kleding ’n bybel was wat in haar dooie man se gordel gevind en aan haar gestuur is. Op die 20ste van Julie het ’n boot van ’n klein kusgoelette met die naam die James by die mond van die Tshalumna aan wal gegaan om hout en water te kry. Omtrent 50 Xhosa het nadergekom, eers vriendelik, toe vuurwapens gegryp. Twee matrose het die see in gehardloop en weggeswem; die ander twee is met assegaaie doodgesteek. Bailie se graf het saakgemaak omdat ’n setlaarseun en 28 van die heffing binne die nuwe provinsie gesterf het nadat dit genoem is, en omdat die James by die Tshalumna gewys het dat die kus nog nie ’n Britse oewer was nie. [3]
D’Urban se planne vir die provinsie was om Christelike sendelinge — nie politieke agitators nie — onder die stamme aan te moedig, om te verhinder dat die stamme mekaar beveg, om die wrede praktyke verbonde aan beskuldigings van toorkuns te onderdruk, om die kapteins te lei deur agtenswaardige Europese agente by hulle te plaas, om die verkoop van oorlogsmateriaal en bedwelmende drank te verbied terwyl handel in nuttige artikels bevorder word, en om ywer en orde onder nuwe onderdane van die kroon te kweek. Mnr. Stretch is by Fort Cox by die Ngqika-stamme gestasioneer. Mnr. Southey by Fort Murray. Mnr. Fleetwood Rawstorne by Umhala en Siyolo by Fort Waterloo. Mnr. John Mitford Bowker by die Gqunukhwebe by Fort Peddie, en as superintendent van die Fingoes. Die agente moes as beheerders van die kapteins optree terwyl hulle as vriendelike raadgewers verskyn, en voorlopige ondersoeke in sake van moord, verkragting, brandstigting en aanranding doen. Glasgow-stasies in die Ngqika-land — Lovedale, Burnshill en Pirie, genoem vir dr. Love, ds. John Burns en ds. Alexander Pirie — moes hervat word; Frederick Kayser het na Knappshope teruggekeer; Brownlee het by Tshatshu hervat; William Shepstone het Wesleyville herbeset, William Boyce Mount Coke, en Ayliff het by die Fingoes aangehou. Die agente het saakgemaak omdat Koningin Adelaide nie as ’n leë militêre strook bedoel was nie: dit was as ’n provinsie bedoel met genoemde manne wat langs genoemde kapteins sit, en met die Glasgow- en Wesleyaanse stasies weer oop. [3]
Boyce se boodskap, die 27ste regiment, en die merke van 17 September — Augustus–September 1835
Sodra die saadgraan in die grond was, is ’n kennisgewing uitgereik dat die burgers moet voorberei om weer die veld in te gaan. Teen hierdie tyd was die goewerneur oortuig dat selfs as hy die Rarabe oor die Kei kon dryf, die middele tot sy beskikking ontoereikend was om hulle daar te hou, en hy was geneig om vrede te sluit op voorwaardes wat sou toelaat dat hulle in Koningin Adelaide onder militêre toesig bly. Daarom was die volgende skuif nie nog ’n Amatola-deursoeking nie, maar ’n boodskap. Boyce het ’n plan voorgestel waardeur gemeenskap oopgemaak kon word sonder om die regering te kompromitteer. Vroeg in Augustus het Boyce, Shepstone en Samuel Palmer na Pato se woning aan die Beka gegaan. Hoewel die Ngqika- en Gqunukhwebe-stamme geen liefde vir mekaar gedra het nie, was daar noue huweliksverbande, en verskeie vroue was bereid om boodskappe aan familielede in die Amatola-vestings oor te dra. Die sendelinge het versekerings van leedwese gestuur, die kapteins aangeraai om om genadige voorwaardes te vra, en as private mening gestel dat ligter voorwaardes as verdrywing wes van die Kei opgelê kon word as hulle om grond onder Engelse beskerming vra. Hulle is ook gesê dat die goewerneur van plan was om weer ’n baie sterk burgermag te versamel. Op die 15de van Augustus het Maqoma en Tyali ’n gesant na ’n patrollie gestuur om ’n konferensie te vra. Cox en Warden het hulle ontmoet, bygewoon deur 600 of 800 man, ten volle 300 met muskette gewapen. ’n Staking van vyandelikhede is ooreengekom tot die goewerneur in kennis gestel kon word. Warden het na Grahamstad gery. D’Urban het gelas dat as die kapteins sou instem om Britse onderdane te word en in ’n paar klein besonderhede aan beperking te onderwerp, hy vrede sou toestaan. Smith, Cox en Warden het nog ’n konferensie gehou; Maqoma en Tyali, hierdie keer bygewoon deur omtrent 4000 goedgewapende manne, het verkies om te aanvaar, en dit is gereël dat hulle die goewerneur op die 11de van September by Fort Willshire sou ontmoet. Boyce se boodskap het saakgemaak omdat ’n Wesleyaan by Mount Coke, deur Gqunukhwebe-huwelike, ’n deur oopgemaak het wat die leër nie kon oopskop nie, en omdat 4000 gewapende manne wat kies om te praat nog nie ’n oorgawe was nie. [3]
Al hierdie tyd is niks uit Engeland oor ontsetting gehoor nie. Onder baie gunstige omstandighede kon ’n antwoord van die imperiale regering op ’n brief uit Kaapstad in van vier en ’n half tot vyf maande ontvang word; gewoonlik langer. In hierdie geval het die Engelse ministerie geglo militêre hulp is nie nodig nie, en niks is uitgestuur nie. D’Urban het instruksies gelaat dat as versterkings Kaapstad of Simonstad bereik, hulle met alle moontlike haastigheid vorentoe gestuur moet word. Op die 18de van Augustus het die transport Rodney in Simonbaai van Cork aangekom met die 27ste regiment, 540 offisiere en manne, maar geen ander inligting gebring as dat hul bestemming die Kaapkolonie was nie. Sodra verversings aan boord geneem kon word, het sy na Algoabaai geseil, en op die 8ste van September het die 27ste Grahamstad binnegetrek. Tien dae later het D’Urban ’n brief van lord Fitzroy Somerset gedateer die 8ste van April ontvang, wat hom inlig dat die 27ste gestuur is om die 98ste af te los, nie om die mag onder sy bevel te versterk nie. Die goewerneur het die verantwoordelikheid geneem om albei regimente in die kolonie te hou. Die aankoms van hierdie soldate en die weerversameling van die boere het sy hand in die onderhandelings grootliks versterk, hoewel nóg troepe nóg burgers tot aktiewe deelname in die veld geroep is. Die Rodney het saakgemaak omdat 540 manne van Cork soos ontsetting gelyk het en as ’n aflossing van die 98ste bedoel was, en omdat D’Urban albei bataljons in elk geval gehou het, wat was hoe hy by Fort Willshire gaan sit het met ’n sterker hand as wat Londen bedoel het om hom te gee. [3]
Op die 8ste van September het die goewerneur Fort Willshire bereik, en op die 11de het Maqoma, Tyali, Eno en ’n paar ander daarheen gegaan om hom te ontmoet. ’n Moeilikheid het ontstaan: tydens die wapenstilstand het die Xhosa hul roof in die kolonie net soos in oorlogstyd voortgesit. Die goewerneur het die kapteins ’n paar dae gegee om hul erns te bewys deur hul volgelinge terug te roep. Toe dit gedoen is, het op die 17de van September Maqoma, Tyali, Eno, Kusha vir Sutu en Sandile, en Fadana vir Botumane hul merke aan ’n dokument geheg waarin hulle ingestem het om Britse onderdane te word en in onderwerping aan die algemene wette van die Kaapkolonie te leef, hoewel hulle hul eie wette en gewoontes vir die huishoudelike regering van hul mense behou; om al die muskette in hul besit oor te gee; en elkeen om jaarliks ’n vet os as teken van trou te betaal. Aan die anderkant het die goewerneur ingestem om hulle in persoon en eiendom te beskerm, en vir hul gebruik die land tussen die Tyumie en Kei van die rif van die Amatolas tot ’n lyn langs die Keiskama van die samevloeiing van die Tyumie, die Debe, die Debenek, die Pirie-sendingstasie, die Isidenge-heuwel en die Kabousie toe te ken, met voorbehoud van grond vir paaie, uitspanne, kerke, skole, magistrature en militêre poste. Op dieselfde tyd en plek is ’n presies soortgelyke reëling met Umhala, Siyolo, en ’n kaptein met die naam Gasela, kleinseun van Rarabe by ’n mindere vrou, wat tydens die oorlog uit duisterheid te voorskyn gekom het, gesluit: land tussen die Kei en Nahoon van die see tot ’n lyn ’n myl suid van die hoëpad van King William’s Town na die hoofvoorde van die Kei. Op dieselfde dag, by die Beka, het Pato, Kama en Kobe, as bondgenote beskou, hul merke aan ’n dokument van gelyke strekking geheg, waarin die toegekende land die gebied tussen die Vis en Buffelsrivier van die see tot ’n lyn van Xhosadrif aan die Vis tot Fordsdrif aan die Buffelsrivier was — herstel van hul ou besittings oos van die Vis en ’n groot stuk wes van die Buffelsrivier. Land langs Burnshill het aan Sutu en Sandile gegaan; langs die Tyumie-stasie aan Matwa en Tente; op die regteroewer van die Buffelsrivier bo die Gqunukhwebe-lyn aan Nonibe en Siwani, wat tydens die oorlog aan die Beka by Dugmore gewoon het; en in dieselfde omgewing aan Umkayi. Geen Xhosa mag die westelike grens van die liggings sonder ’n pas van ’n regeringskommissaris oorsteek nie, of gewapen, onder straf van geskiet te word. Die enigste land in Koningin Adelaide wat ná die ligging van die stamme ontoegeken gelaat is, was die nou strook tussen die Buffelsrivier en die Nahoon, vir blanke besetting voorbehou. Die goewerneur het ook bedoel om aan koloniste al die grond in die gebied wat Ngqika in 1819 afgestaan het, wat nie in besit van die Gqunukhwebe en die Fingoes was nie, toe te ken. Die merke van die 17de het saakgemaak omdat Maqoma en Tyali nie meer vyande oor ’n rivier was nie: hulle was, op papier, Britse onderdane binne Koningin Adelaide, en omdat die Buffels–Nahoon-strook die enigste grond in die nuwe provinsie was wat nog vir blanke plase voorbehou is. [3] [7]
Omtrent 60000 vee is van die Xhosa herwin, maar vier vyfdes is òf weer verloor, òf van uitputting en armoede gevrek, òf vir die magte geslag. ’n Boer het dikwels gehelp om sy eie vee te herwin en dit daarna deur die leër sien gebruik. Voorrade van graan en waens is gevorder, en beloftes van betaling kon nie nagekom word weens gebrek aan fondse nie. Toe die rekeninge aangepas is, was die koste van die oorlog vir die imperiale regering — die oorskot van militêre uitgawe bo dié van die vorige jaar — 154000 pond. Gewone militêre uitgawe was 96000 pond. Die verlies van manne deur die Xhosa kan nie noukeurig gestel word nie. Kommissarisse wat aangestel is om die stamme te lig, het omtrent 4000 gevalle berig; kort ná vrede het die Xhosa begin ontken dat die getal enigsins so groot was. Sonder ’n naamlys kon daar geen sekerheid wees nie. Krale is verbrand, maar nuwe hutte was maklik. Groot hoeveelhede mielies en gierst is vernietig, en vee — die hoofrykdom — het byna uit Koningin Adelaide verdwyn. Die Rarabe het byna twee keer soveel van die koloniste geneem as wat van hulle herwin is, maar die vermorsing was enorm. Toe vyandelikhede eindig, het die Gcaleka geweier om die vee wat onder hul sorg geplaas is, af te gee, so die Rarabe het hulself in groot armoede bevind. Gelukkig was dit die saaiseisoen, en daar was genoeg saad oor. Die enigste mense wat by die oorlog gewin het, was die Fingoes: van uitgeworpenes het hulle grond en vee besit, en was hulle nou ’n georganiseerde gemeenskap op pad na voorspoed. Dié wat vermoor is of in aksie geval het, was geensins almal wie se lewens verloor is nie. Sorg, angs en nood het baie manne en vroue tot hul grafte gebring, en die getal sou enorm toegeneem het as rantsoene nie deur die militêre kommissariaat aan dié verskaf is wat anders van gebrek sou omgekom het nie. Die rekeninge het saakgemaak omdat 154000 pond was wat Londen gevra sou word om bo ’n gewone jaar te betaal, en omdat 4000 berigte dooies aan die een kant en geen naamlys aan weerskante die rekenkunde was waarop latere argumente oor die oorlog sou rus. [3]
Port Natal genoem D’Urban, Gardiner, en Trichardt by die Soutpansberg — 1835
In Januarie het kaptein Allen F. Gardiner, voorheen van die koninklike vloot, Natal besoek om die weg vir sending onder die Zoeloe voor te berei. In sy verslag van die reis het hy gestel dat daar toe by die hawe maar een huis ná Europese model gebou was, en dat dit van riete en modder was. Dit is bewoon deur mnr. James Collis, die hoofhandelaar, wat ’n paar maande later deur ’n buskruitontploffing sy lewe verloor het. Die hutte van die inwoners was almal versigtig in die ruigte weggesteek; die plek het ’n wilde en verlate voorkoms gebied. Voor hierdie jaar was die huise by die baai blote wigwams in die bos weggesteek. Op die 23ste van Junie het hulle by ’n openbare vergadering besluit om ’n dorp uit te lê en dit D’Urban te noem ter ere van die goewerneur van die Kaapkolonie. Hulle het ’n terrein ’n entjie verder op die oewer van die inham gekies as waar die later dorp sou staan. Die regulasies het voorsiening vir ’n kerk en ’n hospitaal ingesluit. Insluitend Gardiner, sy tolk George Cyrus, en sy wadrywer Richard King, het die hele blanke bevolking nie 35 siele beloop nie, die meeste olifantjagters wat daar slegs ’n maand of twee in die jaar gewoon het. Hulle het gevorderde sienings oor verteenwoordigende regering gehad. In ’n petisie aan D’Urban vir oordrag na Engeland het hulle gestel dat die land tussen die Tugela en Umzimkulu onbeset was behalwe deur omtrent 3000 swartes wat onder hul beskerming geleef en hul kapteinskap erken het, hoewel daar geen erkende gesag onder hulself was nie. Hulle het die distrik Victoria genoem, en versoek dat dit ’n kolonie van die Britse ryk gemaak word, met ’n goewerneur en raad deur die koning aangestel om saam met ’n volksraad deur hulself gekies op te tree. Die vergadering van die 23ste van Junie het saakgemaak omdat ’n baai van minder as 35 blankes die Kaapse goewerneur se naam geneem het terwyl hy nog in die veld aan die Buffelsrivier was, en omdat ’n petisie vir ’n volksraad by Natal geskryf is deur manne wat nog geen erkende gesag onder hulself gehad het nie. [3] [7]
Op die 20ste van Januarie 1834 het ’n vergadering in die kommersiële beurs in Kaapstad besluit om die imperiale regering te versoek om die nedersetting by Natal te erken; ’n petisie met 192 name is ’n paar maande later deurgestuur. D’Urban het in sy begeleidende despêche opgemerk dat die skema sou verhinder dat ander magte daar vestig, maar dat ’n garnisoen van minstens 100 soldate nodig sou wees. Op die 10de van November het mnr. Spring Rice geskryf en weens die koste van die hand gewys. Op die 4de van Desember van hierdie jaar, toe hy die petisie van die inwoners by Natal deurgegee het, het D’Urban besetting as ’n Britse besitting aanbeveel en Gardiner as administrateur voorgestel. Daar was een altydteenwoordige oorsaak van irritasie tussen Dingane en die Europese setlaars: vlugtelinge van sy tirannie wat hulself voortdurend onder die blanke kapteins by die hawe geplaas het. Die gevaar was so groot dat die blankes ingestem het om ’n verdrag na te kom wat op die 6de van Mei deur Gardiner namens hulle en die indunas Umthlela en Tambusa namens Dingane aangegaan is. Dingane het ingestem om alle aanspraak op die persone en eiendom van elke individu wat toe by Port Natal woonagtig was weens desertie van hom, te laat vaar, en hulle sy volle vergiffenis te gee, sonder om op te hou om hulle as sy onderdane te beskou, vatbaar om gestuur te word wanneer hy dit goeddink. Die Britse inwoners het onderneem om nooit enige deserteur uit die Zoeloe-land te ontvang of te huisves nie, en om hul beste pogings aan te wend om elke sodanige individu te verseker en terug te stuur. Volgens hierdie verdrag het Gardiner self ’n geselskap van 4 vlugtelinge na Dingane teruggevoer, op wie se bevel hulle doodgehonger is. Dingane het hom toe gesag oor die Natal-mense gegee, met vryheid om ’n sending by die hawe en een op die noordelike oewer van die Tugela onder die induna Nongalaza te stig. Gardiner het so gou moontlik na Engeland teruggekeer om manne vir daardie poste te werf. Die verdrag van die 6de van Mei het saakgemaak omdat die baai slegs geleef het solank Dingane verkies het, en omdat vier verhongerde vlugtelinge die prys was van ’n sendingverlof wat Gardiner toe huis toe geneem het om te werf. [3] [4]
In hierdie jaar het die eerste Amerikaanse sendelinge, 6 in getal, in Suid-Afrika aangekom. Drie van hulle het noordwaarts na Moselekatse se land gegaan; die ander — dr. Adams en ds. Champion en Aldin Grout — het na Natal gegaan, Dingane by Umkungunhlovu besoek, en verlof gekry om hulself in sy land te vestig. Noord van die Oranje was die eerste waens nog aan die beweeg. Carel Trichardt en Van Rensburg, wat vroeg in 1834 die Oranje oorgesteek het en die Vaal in Februarie van daardie jaar bereik het, het in Desember van hierdie jaar tot by die Soutpansberg gekom. Hulle het so ver noord as die omgewing waar Schoemansdal later gebou sou word, gereis, op soek na ’n uitlaat na die Portugese by Delagoabaai sodat ’n nedersetting in die Soutpansberg toegang tot die Indiese Oseaan kon hê. Die bergmuur — kruin 3500 en 4000 voet, wes na die Blouberg en oos na Albasini s’n — het die pad geblokkeer. Desember onder die Soutpansberg het saakgemaak omdat die eerste trek nie meer ’n kamp aan die Vaal was nie: dit was ’n geselskap op soek na ’n pas na Delagoa, en omdat Amerikaanse sending in dieselfde jaar by Dingane se kraal aangekom het waarin ’n dorp by die baai D’Urban se naam geneem het. [3] [4] [7]
Glenelg, vergoedingslyste, en die Desember-despêche — 1835
Van laat was daar gereelde ministeriële wisselinge in Engeland. In Julie 1834 het burggraaf Melbourne graaf Grey as premier opgevolg, met mnr. J. Spring Rice in die koloniale departement. Vyf maande later, in Desember van daardie jaar, het sir Robert Peel premier geword en die graaf van Aberdeen het Rice opgevolg. Daardie ministerie het slegs 4 maande amp beklee. In April van hierdie jaar is dit omvergewerp; burggraaf Melbourne het weer aan bewind gekom, en mnr. Charles Grant — kort daarna tot die adelstand verhef as baron Glenelg — het minister van kolonies geword. Hy was een van die leiers van die party wat destyds filantropies genoem is. Gedurende al die angsvolle maande van hierdie jaar en ’n deel van die volgende het die goewerneur slegs twee kommunikasies van belang uit Engeland ontvang: een van Aberdeen, en een van Glenelg gedateer die 30ste van April, wat die laaste en enigste een was wat dwarsdeur die jaar ontvang is. Op die 15de van Junie het Glenelg geskryf dat mnr. Fowell Buxton kennis gegee het van ’n mosie in die Commons vir ’n wetsontwerp wat betaling van die 20000000 pond vir een jaar opskort, op berigte van mishandeling van vakleerlinge in die Wes-Indiese Eilande, en die koloniste gewaarsku dat geen duidelike belofte gegee sou word dat die wetsontwerp teengestaan sou word nie. Die dreigement is nie uitgevoer nie. Die stilte het saakgemaak omdat ’n goewerneur van Januarie tot Desember in die veld 2 briewe van die huis gehad het om mee te werk, en omdat Glenelg, nie Aberdeen nie, nou die koloniale seëls gehou het wat Koningin Adelaide sou beoordeel. [3] [4]
Slawevergoeding kon min aandag eis terwyl burgers na die Vis weggeroep is. Die koloniale kommissarisse het op die 18de van Junie geskryf — binne ’n veertien dae van die tyd wanneer alle onbestrede eise in moes wees — dat weens die min opgawes wat ingesamel is dit nodig was om die Londense regulasie met betrekking tot die sluiting van die lyste op die 30ste van Junie te wysig. Teen die einde van die jaar, toe die staking van oorlog koloniste in staat gestel het om die omvang van hul ondergang te besef, kon aandag weer na slawesake gedraai word. Die waardasie van eise het voortgegaan. Volgens die koloniale kommissarisse was die getal opgawes 6335; totale getal slawe 35745; geskatte waarde 3041290 pond en 6 pens. Die Londense lys sou later 38427 slawe en ’n geskatte waarde van 2824224 pond 7 sjielings en 9 pens toon: ’n toename van 2682 in getal en tog ’n afname van 217065 pond 18 sjielings en 3 pens in geskatte waarde. ’n Breed ondertekende petisie, waarmee D’Urban saamgevoel het, het na Londen gegaan. Vakleerlingskap, wat op die 1ste van Desember 1834 begin het, het nog jare om te loop. Die Junie-lyste het saakgemaak omdat die oorlog die sluitingsdatum van die 30ste van Junie onmoontlik gemaak het, en omdat Londen later die hoofgetal sou verhoog en die waardasie in dieselfde slag sny. [3] [4]
’n Komitee van die House of Commons het getuienis ingewin oor die toestand van die inboorlinge van Britse nedersettings, met Buxton in die stoel. Voor dit het dr. Philip verskyn, en saam met hom Tshatshu — ’n belydende Christen van Bethelsdorp — en Andries Stoffels, ’n Katrivier-inwoner van gemengde Xhosa- en Khoikhoi-bloed. Stoffels het later tering opgedoen en is in Kaapstad op sy terugreis dood. Nog ’n getuie, wie se getuienis die koloniste ewe veel geskok as verbaas het, was kaptein Andries Stockenstrom, onlangs kommissaris-generaal. Hy is 11 keer vorentoe geroep. Voor die komitee het hy ’n verslag van die dood van Zeko in 1830 gegee waarin die koloniale mag as ’n bende rowers en moordenaars voorgestel is — ’n stelling wat intense verontwaardiging in Suid-Afrika veroorsaak het. Daar was ’n party in Kaapstad, min in getal maar met magtige steun van buite, wie se leiers Philip en mnr. John Fairbairn van die Commercial Advertiser was. Hulle het state begeer wat deur Bantoe-kapteins onder sendingleiding regeer word, waaruit Europeërs wat nie van hul sienings was nie, uitgesluit moes word. Openbare vergaderings in die vernaamste dorpe het Philip se houding veroordeel. Die Wesleyaanse en Skotse sendelinge, die manne wat onder die Xhosa gewoon het, met een enkele uitsondering destyds in Europa woonagtig, het die regering en die koloniste gesteun, en hulself in Engelse koerante daarvoor laat uitskel. Die komitee het saakgemaak omdat Stockenstrom se 11 verskynings, nie ’n despêche uit Grahamstad nie, was wat Buxton se stoel gehoor het, en omdat Philip en Fairbairn Koningin Adelaide al in Kaapstad beredeneer het voordat Glenelg sy Desember-papier geskryf het. [3] [4]
Op die 14de van Oktober het D’Urban die grense van die kroon nog verder uitgebrei deur ’n proklamasie wat die noordoostelike grens van die Stormberg-bron van die Kei tot die hoofwaters van die Kraai aan die noordekant van die bergreeks vasgestel het, dan langs die Kraai tot sy samevloeiing met die Oranje naby waar Aliwal-Noord later sou staan, dan langs die Oranje weswaarts so ver as die Stormbergspruit. Die anneksasie het die noordoostelike Britse grens tot die Oranje gebring en ’n strook bygevoeg wat al as weiding deur veeboere gebruik is. Die drie proklamasies van die jaar op hierdie grens was dié van die 10de van Mei, die 16de van Junie, en die 14de van Oktober. Op die 23ste van Oktober het Smith na die Morawiese stasie Shiloh aan die Klipplaats gegaan en Mapasa ondervra. Die kaptein het geen beswaar teen die reëlings gemaak nie. Hy het onderneem om regeringsbeamptes te gehoorsaam, te help om te verhinder dat sy mense die koloniste plunder, en in vrede te leef. Sy behoeftes was min: om gelaat te word om sy mense te regeer soos hy verkies en om deur die Europeërs teen sy vyande beskerm te word. In die Gcaleka-land kort ná die oorlog het siekte onder die horingsvee uitgebreek en baie duisende gevrek. Kreli het ietwat meer as 3000 stuks ingestuur. Op die oewer van die Buffelsrivier so ver as die Nahoon het die goewerneur gedink om ’n kompakte liggaam blanke setlaars te plaas, beskerm deur ’n lyn forte van die see tot King William’s Town, wat die Rarabe-land in twee afdelings sou verdeel. Geen stappe is geneem tot die minister van kolonies se goedkeuring verkry is nie. Dit is as seker beskou dat die mond van die Buffelsrivier deur skepe gebruik kon word, hoewel nog geen behoorlike ondersoek gedoen is nie; die eerste landing van goedere by daardie mond behoort aan die maande nadat die forte op was. Die Oktober-lyn het saakgemaak omdat die Kraai en die Oranje nou as ’n Britse noordooste geskryf is, en omdat Mapasa by Shiloh slegs gevra het om gelaat te word om te regeer en beskerm te word — ’n kleiner ooreenkoms as die merke van die 17de van September. [3] [4] [7]
In Desember, ná ’n afwesigheid van byna ’n twaalfmaand, het D’Urban na Kaapstad teruggekeer. Nooit sedert die dae van vader Tulbagh was ’n Suid-Afrikaanse regeerder so gewild nie. Sy bekwaamheid, opregtheid en warme meegevoel met die noodlydendes het hom laat ag en liefhê. Eerbiedige adresse het van alle dele van die kolonie ingestroom, en by elke skof op die terugreis het die mense hul uiterste gedoen om genegenheid en lojaliteit te betuig. Die Morawiese, Wesleyaanse en Skotse sendelinge was ewe vooruit om sy optrede te prys. Daar was egter ’n party in Kaapstad wat dit geheel afgekeur het. Glenelg, wat van Downing Street onder datum van die 26ste van Desember geskryf het, het ’n omvangryke despêche opgestel waarvan die pit was dat in die optrede teenoor die Xhosa-nasie deur die koloniste en die openbare owerhede deur ’n lang reeks jare, die oorspronklike geregtigheid aan die kant van die oorwonnene was, nie van die seëvierende party nie. Hy het fout gevind met die taal waarin die goewerneur die Xhosa beskryf het, veral die uitdrukking “onherwinbare barbare,” wat hy met pyn gelees het. Hy het die goewerneur gelas om koloniale gesag van Koningin Adelaide te onttrek. Die dokument self sou nie op die kasteeltafel lê tot ’n ander kalender nie; maar dit is in hierdie jaar geskryf, en sy strekking was al aan Philip se party bekend selfs voordat die papier die land bereik het. Die 26ste van Desember het saakgemaak omdat ’n minister van kolonies wat byna geen briewe tydens die oorlog gestuur het, nou die provinsie wat op die 10de van Mei genoem is en die merke wat op die 17de van September gemaak is, veroordeel het, en omdat D’Urban huis toe gery het na adresse van lojaliteit terwyl Downing Street al geskryf het dat die oorspronklike geregtigheid aan die anderkant was. [3] [4] [7]