Boer History1696 aan die Kaap die Goeie Hoop: Beving, burgerwag, Vosmaar, Grigriqua-gyselaars en Van der Stel se bedankingsversoek
Tweede aangetekende bewing — 11 Januarie 1696
Op die middag van die 11de Januarie 1696 is weer ’n ligte bewing in die dorp gevoel, maar sonder geraas. Die skok het gevolg op die kalm-oggend-aardbewing van 4 September 1695, toe ’n donderagtige knal en ’n kort rol onder die fondamente sonder skade gevoel is. Die Januarie-voorval het die rekord as ’n stiller vervolg betree: gevoel in huise en kantore van Tafelvallei, kort genoeg om geen tweede verslag te verg nie, en sonder die akoestiese skrik van die vorige September. [3]
Vir vrye en Kompanjie-huishoudings het die twee skokke ’n nuwe natuurlike kategorie in die Kaapse geheue gevorm. Die nedersetting het reeds storms, droogte en skeurbuikvlote gemeet; dit het nou ook aardbeweging gedateer. Geen herbouing, geen ongevallelys en geen naskokreeks word aan die Januarie-middag gekoppel nie. Die feit wat saak gemaak het, was die datering self—die tweede inskrywing in ’n plaaslike seismiese reeks wat teen die middel-1690’s nog net twee skokke getel het. [3]
Die amptelike narratief het die Januarie-bewing kort gehou. Dit staan naas straatpatrollies, vee-op-aandele-eksperimente, ’n skeurbuik-Indiëvaarder en ’n slawe-herwinningsrit na die Olifantsrivier-land as een van die jaar se konkrete merke op Tafelvallei-lewe—gevoel, skadeloos, en sonder seremonie aangeteken. [3]
Burgerlike nagwag — April 1696
In April 1696 het die strate snags begin gepatrolleer word deur ’n burgerwag. Konstabels is nog nie in die dorp in diens geneem nie, hoewel daar by Stellenbosch en Drakenstein reeds twee van daardie nuttige amptenare, daar veldwachters genoem, besig was om toe te sien dat die plakkate nagekom word. Hulle is teen £1 2s. 8d. per maand betaal. Die April-reëling het dus ’n lyn getrek tussen die groeiende Tafelvallei-straatrooster en die binnelandse dorpies: nag-burgerpatrollie in die dorp; betaalde veldwagters op die Stellenbosch- en Drakenstein-plakkaatslag. [3]
Dorpsverbetering in hierdie jare was inkrementeel en gedeeld. Die plantkundige Oldenland, superintendent van die Kompanjie se tuin en landmeter vir die regering, het in Januarie 1693 die bykomende aanstelling as dorpsingenieur ontvang met ’n jaarlikse salaris deels deur die burgerrraad betaal; die Keizersgracht is in Oktober 1695 tussen die Heerengracht en die agterkant van die kasteel uitgelê. Nagpatrollie in April 1696 het binne dieselfde burgerlike raamwerk geval: strate dig genoeg om na donker gewaak te word, en burgerarbeid reeds aanvaar as deel van hoe Tafelvallei homself tussen tuin, kasteel en baai orden. [3]
Die kontras met die landelike poste het skerp gebly. Stellenbosch en Drakenstein het reeds twee veldwachters betaal om plakkate op ’n maandelikse loon af te dwing; die Kaapse dorp het nog op roterende burgerlike nagdiens staatgemaak eerder as ’n staande konstabulêre mag. Vir vrye huishoudings het die verandering georganiseerde teenwoordigheid na donker op die hoofstrate beteken—’n gewone stedelike maatreël, sonder opsmuk aangeteken, wat 1696 vasgelê het as die jaar toe nagwag ’n gestelde feit van Tafelvallei-straatlewe geword het. [3]
Vee op aandele vir die Goringhaiqua en Gorachouqua — 1696
Die stamme van die Goringhaiquas en Gorachouquas was heeltemal verarm. In 1696 het die goewerneur hulle van ’n paar beeste voorsien om op aandele te versorg, maar die poging om hulle tot hulle vorige toestand te herstel was vrugteloos. Uit eie beweging het hulle hulle swaarste geskille na die Europese owerhede vir skikking verwys, en by die dood van ’n kaptein het hulle altyd by die goewerneur aansoek gedoen om sy opvolger te bevestig. ’n Staf met ’n koperkop, waarop aan die een kant die Kompanjie se wapen en aan die ander die naam wat die goewerneur aan die nuwe kaptein gegee het, gegraveer was, is as onontbeerlik vir die uitoefening van gesag beskou. [3]
Die aandeel-vee-eksperiment het binne ’n langer verarming van die skiereiland-stamme geval. Vetes, San-strooptogte en ruilhandel vir brandewyn en tabak het troppe reeds verminder; Kompanjie- en vryeiendom-besetting het die ou weivelde vernou. Simon van der Stel se 1696-uitreiking van vee op aandele was ’n herstelpoging eerder as ’n veroweringsetel—Kompanjie-diere by Goringhaiqua- en Gorachouqua-oppassers geplaas in die hoop dat troppe onder gedeelde belangstelling sou herstel. Die rekord stel duidelik dat die poging nie die vorige toestand herstel het nie. [3]
Politieke afhanklikheid het parallel met ekonomiese swakte geloop. Kapteinskappe het nou koperkop-stawwe by die kasteel gesoek; swaar geskille het na Europese skikking gegaan; opvolging het die goewerneur se bevestiging en naam nodig gehad. Die 1696-vee-op-aandele-episode hoort dus saam met staf-simboliek en geskilverwysing as bewys van hoe ver die skiereiland-stamme in Kompanjie-arbitrasie ingetrek is selfs terwyl hulle eie troppe te dun gebly het om onder die jaar se pastorale eksperiment te herstel. [3]
Die Vosmaar en skeurbuik — 17 Oktober 1696
Op die 17de Oktober 1696 het die Vosmaar van Vlissingen aangekom met slegs vier gesonde manne aan boord. Een honderd nege-en-dertig was siek, en drie-en-negentig het gesterf. Van tien Hugenote-passasiers vir die Kaap het vyf gesterf. Die landing het, op ’n enkel-skipskaal, die skeurbuikpatroon herhaal wat reeds in die Bantam-, Goude Buys- en Schoondyk-rampe van 1693, in die Pampus-aankoms van Desember 1694, en in die elfskip-Nederlandse vloot van 11 November 1695 gesien is wat ses honderd agt-en-sewentig manne wat nie kon loop nie aan wal gesit het. [3]
Verbeterde skeepsbou het baie Europa–Kaap-oorvaarte teen die einde van die eeu tot ongeveer negentig dae verkort, dog skeurbuik het steeds verskriklike verwoesting onder seemanne veroorsaak. ’n Hospitaal groot genoeg vir vyf honderd pasiënte sonder opeenhoping, of sewe honderd-en-vyftig in noodgeval—sy fondament in Desember 1694 begin dog eers in Julie 1697 behoorlik aangepak—is as geensins te groot vir sulke vlote beskou nie. Die Oktober-1696-Vosmaar het gewys waarom op ’n gekonsentreerde romp: vier manne geskik vir diens, een honderd nege-en-dertig siek, drie-en-negentig dood op see, en die helfte van die tien Hugenote-passasiers vir die Kaap verlore voordat Tablebaai oopgegaan het. [3]
Vir vrye huishoudings en Kompanjie-dienaars was die Vosmaar sowel ’n arbeids- as ’n openbare-gesondheidskok. Siek seemanne en die oorlewende Hugenote-passasiers het die ou strandhospitaal en watter ander kwartiere ook al gebruik kon word, gevul; begrafnis en verpleging het weer op ’n nedersetting geval wie se gewone sterkte in honderde gemeet is. Teen die agtjaar-gemiddelde van ongeveer vier-en-vyftig skepe per jaar in Tablebaai in 1692–1699 was ’n enkele Vlissingen-Indiëvaarder met vier gesonde manne ’n ekstreme maar bekende uitdrukking van die Kaap se rol as hospitaalwal op die Indië-roete. [3]
Schryver se Grigriqua-ekspedisie — Desember 1696
Die Grigriqua-stam, wat destyds gewoonlik op die grense van die Olifantsrivier gewoon het, het aanstoot gegee deur wegloopslawe te huisves. In Desember 1696 is vaandrig Schryver met dertig soldate en twintig burgers gestuur om die vlugtelinge in vriendelike ruilhandel te probeer bekom. As die Grigriquas hulle nie sou teruggee nie, is die vaandrig beveel om sommige individue, manlik of vroulik, te gryp en as gyselaars na die kasteel te bring. Die ekspedisie was nie suksesvol om die stam te vind nie. [3]
Sommige vriendelike Khoikhoi het egter twee Grigriquas gevang, wat ’n paar maande by die kasteel aangehou is. Een van hulle is toe na sy mense gestuur met ’n vriendelike boodskap wat om die slawe vra. Hy het nie teruggekeer nie, en die ander is kort daarna vrygelaat. Die Desember-rit het dus geëindig sonder ’n herwinde slawe-kohort en sonder blywende gyselaarhefboom: die hoofgroep Grigriqua is nie gevind nie; die twee mans wat deur tussengangers geneem is, het slegs ’n eenrigting-boodskapper en ’n latere ontslag opgelewer. [3]
Die episode sit onder ander binnelandse druk van die middel-1690’s—Klaas en Koopman se Chainouqua-vete, San-strooptogte op Khoikhoi-troppe, en Kompanjie-kommer oor weglooplabor. Vir 1696 is die gevestigde feite die samestelling van Schryver se geselskap, die Olifantsrivier-bestemming, die dubbele opdrag van eers ruilhandel en dan gyselaars, die mislukking om die stam te vind, en die kort aanhouding van twee Grigriqua-mans wat deur ander Khoikhoi bekom is. Geen groot herwinning van slawe word uit die jaar se poging aangeteken nie. [3]
Simon van der Stel vra verlof om te bedank — 1696
Die Here Sewentien het steeds ’n baie hoë opinie van goewerneur Simon van der Stel gehad. In 1692 het hulle aan hom die rang en titel van buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verleen, en toe hy in 1696 verlof gevra het om te bedank, sodat hy die aand van sy lewe in vergelykende vryheid van sorg kon deurgebring, het hulle sy oudste seun as sy opvolger aangewys. Die nuut aangestelde goewerneur kon egter nie dadelik die Nederlande verlaat nie, en eers op die 23ste Januarie 1699 het hy en sy gesin Suid-Afrika bereik. [3]
Die bedankingsversoek het Simon se regering nie in die kalenderjaar waarin dit gemaak is, beëindig nie. Hy het deur 1697 en 1698 in amp gebly terwyl Wilhem Adriaan van der Stel voorberei het om Europa te verlaat; eers op die 11de Februarie 1699 sou administrasie oorgaan en die ouer van der Stel na Constantia aftree. Vir 1696 is die aangetekende politieke feit die versoek self en die Here Sewentien se antwoord: verlof deur dinastiese opvolging geram, die oudste seun aangewys, en die Kaap onder die vader se voortgesette bewind gelaat totdat die seun kon aankom. [3]
Tydgenote het reeds ’n verandering onder die gladde oppervlak opgemerk. Voor 1692 het Simon van der Stel wye agting onder Europeërs aan die Kaap geniet, afgesien van baie Franse immigrante; omstreeks daardie datum het ’n ander gevoel stadig begin ontwikkel. Liefde vir rykdom en aandag aan Constantia—reeds verfraai met wingerde en jong eike—het toegeneem; die sterk persoonlike belangstelling van die eerste dosyn jare het vir koloniste gelyk of dit besig was om uit te sterf. Openlike klagtes het nog nie die oppervlak deurbreek nie, en vreemdelinge wat nie daaronder kon sien nie, het die regering steeds glad vind werk. Die 1696-bedankingsversoek hoort by daardie latere fase: ’n goewerneur steeds vertrou in Amsterdam, reeds na private gemak gekeer, en nog jare van die formele oordrag af. [3]
Skeepvaart-, dorps- en nedersettingskonteks — 1696
Gedurende die agt jaar 1692–1699 het vier honderd vyf-en-dertig skepe Tablebaai aangedoen, of gemiddeld vier-en-vyftig per jaar. Daarvan het twee honderd drie-en-negentig aan die Kompanjie behoort, een honderd dertien was Engels, negentien Deens, en tien Frans. Nederlandse Indiëvaarders teen die einde van die eeu het gemiddeld ongeveer een honderd-en-sewentig manne gehad; Engelse besoekers was as ’n reël kleiner en het gemiddeld nie meer as een honderd manne gedra nie. Baie Engelse vaartuie was in die slawehandel tussen die Wes-Indië en Madagaskar betrokke; ander was private handelaars of interlopers, of het aan die nuwe Engelse Oos-Indiese Kompanjie behoort; ’n paar was oorlogskepe op konvooi. Die ou Engelse Oos-Indiese Kompanjie se skepe het gewoonlik by Tablebaai verbygevaar, aangesien hulle ’n eie verversingstasie by Sint Helena gehad het. [3]
Inkomste in die laaste jare van die sewentiende eeu het nog hoofsaaklik uit voorregte om wyn en spiritus te verkoop gekom—ongeveer £2 200 per jaar—met ander bronne ongeveer £800 meer en gemiddelde winste op goedere ongeveer £2 000. Uitgawe in die Kompanjie se rekeninge het ongeveer £12 000 per jaar beloop, insluitend grofweg £4 000 in skeepsvoorrade en poste wat nie billik teen die Kaap alleen verhaalbaar was nie, sodat ’n growwe balans van sowat £5 000 inkomste teen £8 000 uitgawe die buitepos se boeke geram het. Personeelkontinuïteit ná 1694 het Johan Blesius as onafhanklike fiskaal gelaat; die sekunde se stoel sou eers in April 1697 deur Samuel Elsevier gevul word ná Andries de Man se dood. Ds. Petrus Kalden, op 4 Desember 1695 bevestig, het die Kaapse preekstoel deur 1696 gehou. [3]
Binnelandse en agrariese werk het naas dorps- en vlootdruk voortgegaan. Pogings om olywe te produseer het steeds misluk; hopkultuur het onder eksperiment gebly; jong eike is ywerig in verskillende dele van die Kaapse skiereiland geplant. Die Here Sewentien se 1695-bevel dat boerdery en veehandel deur die Kaapse regering so gou moontlik gestaak moes word, het nog plaaslike uitvoering afgewag. Die Chainouqua-vete van Klaas en Koopman, verlig deur Klaas se 1694-vrystelling en Muizenburg-verblyf, sou eers in Februarie 1697 sy volgende groot aangetekende versoeningspoging sien. Vir 1696 was die nedersetting se gesig dus bewing en nagwag, aandeel-vee en Grigriqua-rit, skeurbuiksaal en ’n bedankingsbrief eerder as ’n nuwe binnelandse oorlog. [3]
Dorpsingenieurswese het steeds vorentoe sowel as agtertoe gekyk. Oldenland se dubbele rol as tuinsuperintendent, landmeter en dorpsingenieur het straatwerk geram wat die Keizersgracht in 1695 opgelewer het en in Oktober 1697 sou begin om die grond tussen daardie straat en die strand gelyk te maak—die ruimte sedertdien die groot parade genoem—voltooi met Kompanjie-slawe en burgerarbeid in 1699. Die hospitaalfondament van Desember 1694 het steeds ernstige bouwerk tot Julie 1697 afgewag. Kalender 1696 het dus die nagwag-innovasie en die Vosmaar-krisis binne ’n langer program van strate, paradegrond en hospitaal gehou wat die jare aan weerskante oorskry het. [3]
Sluiting van 1696 aan die Kaap
Teen die einde van 1696 het die Kaap ’n ligte middagbewing op die 11de Januarie gevoel, nagpatrollie van die strate deur ’n burgerwag in April begin, vee op aandele aan die verarmde Goringhaiqua en Gorachouqua uitgereik sonder om hulle vorige toestand te herstel, en die Vosmaar van Vlissingen op die 17de Oktober ontvang met slegs vier gesonde manne, een honderd nege-en-dertig siek, drie-en-negentig dood op die oorvaart, en vyf van tien Hugenote-passasiers verlore. In Desember het vaandrig Schryver met dertig soldate en twintig burgers na die Olifantsrivier-Grigriqua-land gery vir wegloopslawe, die stam nie gevind nie, en twee Grigriqua-mans wat deur ander Khoikhoi bekom is, kort by die kasteel sien aanhoud voordat een boodskapper verdwyn en die ander vrygelaat is. In dieselfde jaar het goewerneur Simon van der Stel verlof gevra om te bedank; die Here Sewentien het sy oudste seun as opvolger aangewys terwyl die vader in amp gelaat is totdat die seun die Kaap in 1699 kon bereik. Dit was die kalenderfeite van ’n jaar wat Tafelvallei se strate na donker gemerk het, die skiereiland-stamme se armoede en die Kaap se hospitaalwal weer gemeet het, slaweherwinning op die noordelike Khoikhoi-grens getoets het, en die lang opvolging van Simon na Wilhem Adriaan van der Stel oopgemaak het sonder om nog te verander wie in die kasteel sit. [3]