Boer History1696 aan die Kaap die Goeie Hoop: Bewing, burgerwag, Vosmaar, Grigriqua-gyselaars en Van der Stel se bedankingsversoek
Tweede aangetekende bewing — 11 Januarie 1696
Op die middag van die 11de Januarie 1696 is weer ’n ligte bewing in die dorp gevoel, maar sonder geraas. Die skok het gevolg op die kalm-oggend-aardbewing van 4 September 1695, toe ’n donderagtige knal en ’n kort rol onder die fondamente sonder skade gevoel is. Die Januarie-voorval het die rekord as ’n stiller vervolg betree: gevoel in huise en kantore van Tafelvallei, kort genoeg om geen tweede verslag te verg nie, en sonder die akoestiese skrik van die vorige September. [3]
Vir vrye en Kompanjie-huishoudings het die twee skokke ’n nuwe natuurlike kategorie in die Kaapse geheue gevorm. Die nedersetting het reeds storms, droogte en skeurbuikvlote gemeet; dit het nou ook aardbeweging gedateer. Geen herbouing, geen ongevallelys en geen naskokreeks word aan die Januarie-middag gekoppel nie. Die feit wat saak gemaak het, was die datering self—die tweede inskrywing in ’n plaaslike seismiese reeks wat teen die middel-1690’s nog net twee skokke getel het. [3]
Die amptelike narratief het die Januarie-bewing kort gehou. Dit staan naas straatpatrollies, vee-op-aandele-eksperimente, ’n skeurbuik-Indiëvaarder, Franse vlugtelingaankomste en binnelandse dope, en ’n slawe-herwinningsrit na die Olifantsrivier-land as een van die jaar se konkrete merke op Tafelvallei-lewe—gevoel, skadeloos, en sonder seremonie aangeteken. Wilde diere het ’n meer gewone gevaar as aardbeweging gebly: die premie vir die doodmaak van ’n leeu op die Kaapse skiereiland het op £5 4s. 2d. gestaan, en so laat as 1702 sou ’n olifant nog net anderkant die Kaapse vlaktes doodgemaak word. [3]
Burgerlike nagwag — April 1696
In April 1696 het die strate snags begin gepatrolleer word deur ’n burgerwag. Konstabels is nog nie in die dorp in diens geneem nie, hoewel daar by Stellenbosch en Drakenstein reeds twee van daardie nuttige amptenare, daar veldwachters genoem, besig was om toe te sien dat die plakkate nagekom word. Hulle is teen £1 2s. 8d. per maand betaal. Die April-reëling het dus ’n lyn getrek tussen die groeiende Tafelvallei-straatrooster en die binnelandse dorpies: nag-burgerpatrollie in die dorp; betaalde veldwagters op die Stellenbosch- en Drakenstein-plakkaatslag. [3]
Botha se weergawe van die laat-sewentiende-eeuse dorp vul die organisasie in. In 1696 is die Burgerwag of Guard opgerig om die dorp snags te patrolleer “om brandstigting, roof en ander dade van geweld te voorkom,” of sodanige onreëlmatighede as wat deur wegloopslawe en swerwende skurke veroorsaak kon word. Die Kaapse burgers moes hulleself in ses kompanieë van dertig man elk vorm; wanneer hulle beurt vir diens aangebreek het, moes hulle om vieruur die middag paradeer en tot die volgende oggend op wag bly, sonder geldelike vergoeding, as een van die verskeie pligte wat hulle as burgers moes verrig. Slapende huishoudings is dus deur die Burgerwag en die ouer Rattelwag saam beskerm, met militêre patrollies nog as ’n verdere laag buite. [8]
Die Rattelwag self was nie nuut nie. Eers in 1686 uit die burgergemeenskap aangestel en betaal uit ’n belasting wat op elke huishouding gehef is, het die rattelwagte die strate gepatrolleer, die ure na tien snags uitgeroep, en by brand, moord of enige ander ongewone voorval hulle rattels gespring en alarm gemaak. ’n Raad van Brandmeesters is in 1691 uit die burgers aangestel, elke brandmeester met ’n ampstaf waarop die Kompanjie se wapen gegraveer was. Die April-1696-Burgerwag het dus ’n bestaande burgerlike apparaat verdik eerder as om nagorde uit niks uit te vind: onbetaalde roterende kompanieë naas die betaalde rattelmanne en die brandmeesters se stawe. [8] [3]
Dorpsverbetering in hierdie jare was inkrementeel en gedeeld. Die plantkundige Oldenland, superintendent van die Kompanjie se tuin en landmeter, het in Januarie 1693 die bykomende aanstelling as dorpsingenieur ontvang met ’n jaarlikse salaris van £6 18s. 10d., deels deur die burgerrraad betaal; hy sou vier jaar na daardie aanstelling sterf. Die Keizersgracht—die teenswoordige Darlingstraat—is in Oktober 1695 tussen die Heerengracht, nou Adderleystraat, en die agterkant van die kasteel uitgelê. Afwaarts langs die twee hoofstrate het ’n kanaal geloop; elke woning het ’n tuin aangeheg gehad, en om die geheel het ’n lae muur gestaan. Nagpatrollie in April 1696 het binne dieselfde burgerlike raamwerk geval: strate dig genoeg om na donker gewaak te word, en burgerarbeid reeds aanvaar as deel van hoe Tafelvallei homself tussen tuin, kasteel en baai orden. [3] [8]
Die kontras met die landelike poste het skerp gebly. Stellenbosch en Drakenstein het reeds twee veldwachters betaal om plakkate op ’n maandelikse loon af te dwing; die Kaapse dorp het nog op roterende onbetaalde burgerlike nagdiens staatgemaak eerder as ’n staande konstabulêre mag. Vir vrye huishoudings het die verandering georganiseerde teenwoordigheid na donker op die hoofstrate beteken—’n gewone stedelike maatreël, sonder opsmuk aangeteken, wat 1696 vasgelê het as die jaar toe nagwag ’n gestelde feit van Tafelvallei-straatlewe in ses kompanieë van dertig geword het. [3] [8]
Vee op aandele vir die Goringhaiqua en Gorachouqua — 1696
Die stamme van die Goringhaiquas en Gorachouquas was heeltemal verarm. In 1696 het die goewerneur hulle van ’n paar beeste voorsien om op aandele te versorg, maar die poging om hulle tot hulle vorige toestand te herstel was vrugteloos. Uit eie beweging het hulle hulle swaarste geskille na die Europese owerhede vir skikking verwys, en by die dood van ’n kaptein het hulle altyd by die goewerneur aansoek gedoen om sy opvolger te bevestig. ’n Staf met ’n koperkop, waarop aan die een kant die Kompanjie se wapen en aan die ander die naam wat die goewerneur aan die nuwe kaptein gegee het gegraveer was, is as onontbeerlik vir die uitoefening van gesag beskou. [3]
Die aandeel-vee-eksperiment het binne ’n langer verarming van die skiereilandstamme gesit. Vetes, San-strooptogte en ruil vir brandewyn en tabak het troppe reeds verminder; Kompanjie- en vryeiendomsbesetting het die ou weiding vernou. Ander Khoikhoi-gemeenskappe was eweneens besig om mekaar te vernietig: in Maart 1693 is vier Hessequa-krale deur die Attaquas geplunder, en almal was blootgestel aan roof deur San-stroopers. In April 1694 het ’n groot party van daardie stroopers ’n inval op Koopman se krale gemaak en ten volle die helfte van sy vee weggedryf, waarna tien soldate onder ’n sersant die meeste van die vee herwin en sestien of sewentien van die stroopers geskiet het. Simon van der Stel se 1696-uitreiking van vee op aandele aan die Goringhaiqua en Gorachouqua was ’n herstelpoging eerder as ’n veroweringsettelment—Kompanjie-diere by opsigters geplaas in die hoop dat troppe onder gedeelde belang sou herstel. Die rekord sê duidelik dat die poging nie die vorige toestand herstel het nie. [3]
Politieke afhanklikheid het parallel met ekonomiese swakheid geloop. Kapteinskappe het nou koperkop-stawe by die kasteel gesoek; swaar geskille het na Europese skikking gegaan; opvolging het die goewerneur se bevestiging en naam nodig gehad. Die 1696-vee-op-aandele-episode hoort dus saam met stafsimboliek en geskilverwysing as bewys van hoe ver die skiereilandstamme in Kompanjie-arbitrasie ingetrek is selfs terwyl hulle eie troppe te dun gebly het om onder die jaar se pastorale eksperiment te herstel. Binnelands sou die Chainouqua-vete van Klaas en Koopman—verlig deur Klaas se 1694-vrystelling en Muizenburg-verblyf—eers in Februarie 1697 sy volgende groot aangetekende versoeningspoging sien. [3]
Franse vlugtelinge, Drakenstein-dope en justisie — 1696
Vrye Franse huishoudings by Stellenbosch en Drakenstein het 1696 binnegegaan onder dieselfde dubbele druk wat hul nedersetting sedert 1688 gevorm het: trou gesweer aan die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie, en die herinnering aan Frankryk as die land waaruit hulle gevlug het. Die sekuriteitskrik van die vorige jaar het ’n direkte vervolg gehad. In Junie 1695 het die deserteur du Seine—wat die Franse vaartuig L’Hirondelle verlaat het en onder die burgers gewoon het nadat die Kaapse regering hom toegelaat het om te vestig—vrylik met Pierre Meyer, Jacques Theron, Pierre Vivier en Jacques La Bat gepraat, die wens uitgespreek dat die Franse daar was, en gesê dat as hulle kom hy Vive plus fort sou roep. Die volgende jaar word verder na du Seine verwys: ’n prys is op sy kop gestel, £20 as hy lewend en £10 as hy dood is. Hy en ’n ander soldaat, in die wandeling genoem die Poolse edelman of baron (in de wandelinge genaamd den Poolsen Edelman oft Baron), is as berugte skurke beskryf vir wie se gevangeneming ’n beloning aangebied is. ’n Raadsresolusie van 2 Februarie 1696 anker daardie prys in die jaar se geregtelike kalender. [8]
Strafproses in dieselfde jaar het ook ’n Switsersgebore vryburger bereik. In 1696 is ’n burger wat by Drakenstein gewoon het en te Bortel in Switserland gebore is, aangekla van onwettige veebartering met die inboorlinge—een van die swaarste oortredings waarteen herhaalde plakkate gepubliseer is—en is hy na Mauritius verban. Dit is moontlik dat Simon van der Stel sommige van hierdie sake in gedagte gehad het toe hy later sy Instruksies van 30 Maart 1699 geskryf en van landbouers gepraat het wat van plaas tot plaas geswerf het en swerwers geword het wat deur die sleggesinde vir veehandel met die inboorlinge gebruik is. Teen daardie dun kriminele lys merk Botha op dat voor 1700 min Vlugtelingname in die vonnisse van die Hof van Justisie verskyn: ’n mes-saak in 1694, du Seine se oproerige taal en Mauritius-verbanning in 1695, en die Switserse veebartering-verbanning van 1696. [8]
By Drakenstein het die Franse kerkregister wat deur die voorleser Paul Roux gehou is, deurlopend dope deur die jaar aangeteken. Vroeg in 1696 is Jonas, seun van Daniel Nortie en Marie Vitout, gedoop, met Jean Nortie en Susanne Lanoy as getuies—Susanne Lanoy wat in daardie jaar peet gestaan het vir ’n seun van Daniel Nortier. Op die 28ste Mei is ’n kind van Willem Schalk van der Merwe se stiefseun gedoop. Op die 18de Junie is Nicolas, seun van Hary Lecrivent (algemeen bekend as Ary Lekkerwyn), voorgestel, met Nicolas Lanoy en Susanne de Vos as getuies; Marie Lanoy se eerste kind by Hary Lecrivent is reeds op die 18de Januarie 1696 gedoop. [8]
Lente- en laatjaar-inskrywings het dieselfde boek verdik. Op die 4de September 1696 is Francoise, dogter van Louis Florit en Susanne Cordie, gedoop, met Louis Cordie en Francoise Martinet as getuies. Op die 14de Oktober—drie dae voordat die Vosmaar Tafelbaai bereik het—is Elizabeth, dogter van Pierre Rousseau en Anna Retif, gedoop, met Francois Retif en Marie Anna as getuies; op dieselfde dag is Joseph, seun van Paul Roux die voorleser en Claudine Seugnet, voorgestel, met Pierre Benezet en Marie Grillion as getuies. Op die 21ste Oktober is twee kinders sonder billette gedoop—een van Jacobus van As en een van Matthys Greeff. Op die 25ste November is Hendrik, seun van Conra Klout, tot die doop voorgestel deur Jacques de Savoye, die peetmoeder nie verskyn nie en die party sonder billet aangekom. [8]
Gewone vryeiendomsake het naas die doopvont geloop. Op die 18de Mei 1696 het Guillaume Loret van Nantes, wat in 1693 uitgekom en met Elisabeth Joubert, dogter van die Vlugteling Pierre Joubert, getrou het, ’n volmag ten gunste van ds. Petrus de Joucourt, predikant van die Franse gemeente te Middelburg, onderteken. Op die 7de Junie 1696 het Paul Roux self ’n volmag ten gunste van ds. Salomon Bernard, predikant van die Franse gemeente, en Nathaniel Goutier, koopman van Amsterdam, gepasseer. Pierre Batté, wat in 1690 bystand uit die Bataviase Fonds ontvang het, kon sy oortog betaal en in 1696 na Europa terugkeer. Louis de Perrone van Nazareth (Mazéres?), ’n burger te Drakenstein wat op die 19de Oktober 1692 te Stellenbosch met Maria le Fevre getrou het, is in 1696 oorlede. Daardie name vasmaak Franse huishoudelike kontinuïteit in die jaar wat die kasteel bewing, nagwag, skeurbuiklanding en ’n goewerneur se bedankingsversoek aangeteken het. [8]
Die Vosmaar en skeurbuik — 17 Oktober 1696
Op die 17de Oktober 1696 het die Vosmaar uit Vlissingen aangekom met slegs vier gesonde manne aan boord. Een honderd nege-en-dertig was siek, en drie-en-negentig het gesterf. Van tien Hugenoot-passasiers vir die Kaap het vyf gesterf. Die landing het, op die skaal van ’n enkele skip, die skeurbuikpatroon herhaal wat reeds in die Bantam-, Goude Buys- en Schoondyk-rampe van 1693, in die Pampus-aankoms van Desember 1694, en in die elfskepe-Nederlandse vloot van 11 November 1695 wat ses honderd agt-en-sewentig man wat nie kon loop nie aan wal gesit het, gesien is. [3] [8]
Botha bewaar die uitgaande en Kompanjie-raamwerk van dieselfde vaart. ’n Treurige lot het die tien manne en vroue Vlugtelinge getref wat in April 1696 uit Holland in die Vosmaar geseil het. Toe sy in Oktober aankom, het sy drie-en-negentig persone deur die dood verloor, waarvan vyf van die Franse emigrante was. Van die oorblywende twee honderd ses-en-dertig persone wat meestal siek en in ’n swak toestand was, is slegs vier in ’n goeie gesondheidstoestand gelaat. Die Kamer van Middelburg het aan van der Stel geskryf dat hierdie Franse Vlugtelinge op hulle versoek verlof gegee is om na die Kaap te gaan, en dat die Kompanjie dit toegestaan het met die oog om die Kolonie te bevolk. Die direksie het die hoop uitgespreek dat hulle nie ’n las vir die Kolonie sou wees nie, maar dat elkeen hom eerlik deur sy ambag of handwerk sou kon onderhou; om hulle daartoe in staat te stel moes hulle soveel hulp ontvang as wat die bevele van die Sewentien vereis. ’n Brief van 25 April 1696 van die Kamer van Middelburg anker daardie despatch. [8] [8]
Van die vyf oorlewendes wat in die Vosmaar aangekom het, is die enigste naam wat Botha herwin dié van Jacques Bisseux van Picardie, wat as vryman gekom het, bakker geword het, en na sy dood op die 11de Junie 1723 in die kerkhof te Kaapstad begrawe is. In 1720 word hy as bakker beskryf; sy seun Pieter by sy eerste vrou Marie le Febre (oorlede 1700) word in 1729 as van Middelburg in Zeeland beskryf. Jacques het weer met Elizabeth Posseaux van Parys getrou, en hulle dogter Elisabeth het met Albertus Bergh, seun van kaptein Olof Bergh, getrou. Die van Bisseaux verskyn ook onder burgersname wat eers tussen 1691 en 1700 in die koloniale rekords gevind word. Vir 1696 is die vaste feit die landing self: die helfte van die tien Hugenoot-passasiers dood op see, vier gesonde manne op ’n romp wat drie-en-negentig begrawe het, en ten minste een genoemde Picardiese bakker wat uit daardie wrak van ’n oortog die vryeiendomslewe binnegegaan het. [8] [3]
Verbeterde skeepsbou het baie Europa–Kaap-vaarte teen die einde van die eeu na sowat negentig dae verkort, tog het skeurbuik nog verskriklike verwoesting onder seemanne aangerig. Skepe het nou meer seile gedra, elkeen kleiner, en minder hande as vroeër nodig gehad. ’n Hospitaal groot genoeg vir vyf honderd pasiënte sonder opeenhoping, of sewe honderd en vyftig in noodgeval—sy fondasie in Desember 1694 begin hoewel eers in Julie 1697 behoorlik aangepak—is as nie te groot vir sulke vlote beoordeel nie. Die ou strandhospitaal wat deur kommandeur van Riebeeck digby die strand voor die erde fort Goede Hoop gebou is, was nog bouvallig en aan die volle krag van storms blootgestel; die nuwe terrein tussen die Heerengracht en Bergstraat het nog ernstige bouwerk afgewag. Die Oktober-1696-Vosmaar het gewys waarom op ’n gekonsentreerde romp: vier manne diensvaardig, een honderd nege-en-dertig siek, drie-en-negentig dood op see, en die helfte van die tien Hugenoot-passasiers vir die Kaap verlore voordat Tafelbaai oopgegaan het. [3]
Vir vrye huishoudings en Kompanjie-dienaars was die Vosmaar sowel ’n arbeids- as ’n openbare-gesondheidskok. Siek seemanne en die oorlewende Hugenoot-passasiers het die ou strandhospitaal en watter ander kwartiere ook al gebruik kon word, belas; begrafnis en verpleging het weer op ’n nedersetting geval wie se gewone sterkte in honderde gemeet is. Dorpsbestaan het nog swaar op openbare huise, losies en verkope aan verbygaande vreemdelinge berus; ’n enkele siek Indiëvaarder het daardie verkeer in billettering van oorlewendes en vraag na groente en vars vleis gekonsentreer. Teen die agtjaar-gemiddelde van sowat vier-en-vyftig skepe per jaar in Tafelbaai in 1692–1699 was ’n Vlissingse romp met vier gesonde manne ’n uiterste maar vertroude uitdrukking van die Kaap se rol as hospitaalstrand op die Indië-roete. [3] [8]
Schryver se Grigriqua-ekspedisie — Desember 1696
Die Grigriqua-stam, wat destyds gewoonlik op die grense van die Olifantsrivier gewoon het, het aanstoot gegee deur wegloopslawe te huisves. In Desember 1696 is vaandrig Schryver met dertig soldate en twintig burgers gestuur om te probeer om die vlugtelinge in vriendelike ruil te bekom. As die Grigriquas hulle nie wou teruggee nie, is die vaandrig gelas om sommige individue, manlik of vroulik, te gryp en as gyselaars na die kasteel te bring. Die ekspedisie was nie suksesvol om die stam te vind nie. [3]
Sommige vriendelike Khoikhoi het egter twee Grigriquas vasgelê, wat ’n paar maande by die kasteel aangehou is. Een van hulle is toe na sy mense gestuur met ’n vriendelike boodskap wat om die slawe gevra het. Hy het nie teruggekeer nie, en die ander is kort daarna vrygelaat. Die Desember-rit het dus geëindig sonder ’n herwinde slawe-kohort en sonder blywende gyselaarhefboom: die hoofmag van die Grigriqua is nie gevind nie; die twee manne wat deur tussengangers geneem is, het slegs ’n eenrigting-boodskapper en ’n latere ontslag opgelewer. [3]
Die episode sit onder ander binnelandse druk van die middel-1690’s—Klaas en Koopman se Chainouqua-vete, San-strooptogte op Khoikhoi-troppe, en Kompanjie-besorgdheid oor weglooplabor. Burgerlike nagpatrollie in Tafelvallei daardie selfde jaar is uitdruklik gelas om onreëlmatighede wat deur wegloopslawe en swerwende skurke veroorsaak word, te voorkom; Schryver se rit het dieselfde besorgdheid binnelands na die Olifantsrivier-grens gedra. Die van Schryver self verskyn onder burgersname wat eers tussen 1691 en 1700 in die koloniale rekords gevind word. Vir 1696 is die vaste feite die samestelling van die vaandrig se geselskap, die Olifantsrivier-bestemming, die dubbele opdrag van eers ruil en dan gyselaars, die mislukking om die stam te vind, en die kort aanhouding van twee Grigriqua-manne wat deur ander Khoikhoi vasgelê is. Geen groot herwinning van slawe word uit die jaar se poging aangeteken nie. [3] [8]
Simon van der Stel vra verlof om te bedank — 1696
Die direksie het voortgegaan om ’n baie hoë mening van goewerneur Simon van der Stel te hê. In 1692 het hulle hom die rang en titel van buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verleen, en toe hy in 1696 verlof gevra het om te bedank, sodat hy die aand van sy lewe in vergelykende vryheid van sorg kon deurbring, het hulle sy oudste seun as sy opvolger aangewys. Die nuut-aangestelde goewerneur kon egter nie dadelik Nederland verlaat nie, en eers op die 23ste Januarie 1699 het hy en sy gesin Suid-Afrika bereik. [3]
Die bedankingsversoek het Simon se regering nie in die kalenderjaar waarin dit gemaak is, beëindig nie. Hy het deur 1697 en 1698 in amp gebly terwyl Wilhem Adriaan van der Stel voorberei het om Europa te verlaat; eers op die 11de Februarie 1699 sou die administrasie oorgaan en die ouer van der Stel na Constantia aftree, waar hy ’n groot en sierlike woning gebou het. Daar was vreemdelinge van aansien gedurende die volgende dertien jaar altyd seker van ’n hartlike onthaal, en die gasvryheid van die vorige goewerneur was so groot dat sy huis selde of nooit sonder besoekers was. Hy het sy oorblywende jare hoofsaaklik aan landbou en veeteelt gewy. Vir 1696 is die aangetekende politieke feit die versoek self en die direksie se antwoord: verlof deur dinastiese opvolging omraam, die oudste seun aangewys, en die Kaap onder die vader se voortgesette bewind gelaat totdat die seun kon aankom. [3]
Tydgenote het reeds ’n verandering onder die gladde oppervlak opgemerk. Voor 1692 het Simon van der Stel die agting en genegenheid van byna elke Europeër in Suid-Afrika geniet behalwe die Franse immigrante; omstreeks daardie datum het ’n ander gevoel stadig begin ontwikkel. Hy was nou ’n teleurgestelde man: sy vroeëre droom om hier ’n suiwer Nederlandse nedersetting te vorm, is verydel. Liefde vir rykdom het by hom gegroei, en sy plaas Constantia—reeds verfraai met wingerde en lanings van jong eike—het jaar na jaar meer van sy aandag in beslag geneem. Die sterk persoonlike belangstelling wat hy in die welsyn van die koloniste geneem het, het hulle gelyk of dit uitsterf. ’n Vergelyking van die rekords van die eerste twaalf jaar van sy administrasie met dié van die laaste sewe toon dat ’n verandering in sy gevoelens werklik plaasgevind het, want die entoesiastiese taal van die eerste tydperk maak plek vir koue amptelike uitdrukkings in die laaste. Tog was daar geen openlike klagtes nie, en vir vreemdelinge en andere wat nie onder die oppervlak kon sien nie, het alles glad gelyk geloop. Die 1696-bedankingsversoek hoort by daardie latere fase: ’n goewerneur nog vertrou in Amsterdam, reeds na private gemak gekeer, en nog jare van die formele oordrag af. [3]
Skeepvaart-, dorps- en nedersettingskonteks — 1696
Gedurende die agt jaar 1692–1699 het vier honderd vyf-en-dertig skepe Tafelbaai aangedoen, of gemiddeld vier-en-vyftig per jaar. Hiervan het twee honderd drie-en-negentig aan die Kompanjie behoort, een honderd dertien was Engels, negentien Deens, en tien Frans. Sedert die middel van die eeu is baie verbeterings in die bou van skepe aangebring: hulle het meer seile gedra, maar elkeen kleiner, sodat hulle minder hande as vroeër nodig gehad het. Nederlandse Indiëvaarders teen die einde van die eeu het gemiddeld sowat een honderd sewentig man gehad; Engelse besoekers was as ’n reël kleiner en het gemiddeld nie meer as een honderd gedra nie. Baie Engelse vaartuie was in die slawehandel tussen die Wes-Indië en Madagaskar betrokke; ander was private handelaars of interloper, of het aan die nuwe Engelse Oos-Indiese Kompanjie behoort; ’n paar was oorlogskepe op konvooi. Die ou Engelse Oos-Indiese Kompanjie se skepe het gewoonlik Tafelbaai verbygevaar, met ’n eie verversingstasie by Sint Helena. [3]
Inkomste in die laaste jare van die sewentiende eeu het nog hoofsaaklik uit voorregte om wyn en sterk drank te verkoop gekom—sowat £2 200 per jaar—met ander bronne sowat £800 meer en gemiddelde winste op goedere sowat £2 000. Uitgawes in die Kompanjie se rekeninge het sowat £12 000 per jaar beloop, insluitend grofweg £4 000 in skeepsvoorrade en items wat nie regverdig teen die Kaap alleen aangeslaan kon word nie, sodat ’n growwe balans van sowat £5 000 inkomste teen £8 000 uitgawe die buitepos se boeke omraam het. Personeelkontinuïteit na 1694 het Johan Blesius as onafhanklike fiskaal gelaat nadat Cornelis Joan Simons sy pligte oorgedra en na Batavia vertrek het; die sekunde se stoel sou eers in April 1697 deur Samuel Elsevier gevul word na Andries de Man se dood. Ds. Petrus Kalden, op 4 Desember 1695 bevestig, het die Kaapse kansel deur 1696 gehou, terwyl by Drakenstein Paul Roux se Franse register en ds. Simond se geleentheidsdienste die binnelandse Franse bediening voortgesit het. [3]
Die klein dorpie in Tafelvallei was teen die einde van die sewentiende eeu nie baie groot nie. Dit het aan die een kant tot die teenswoordige Burgstraat en aan die ander tot Pleinstraat gestrek. Die Kompanjie se tuine het afgekom tot waar Longmarketstraat vandag is. Huise, wie se mure by wet nie minder as twintig voet hoog gebou moes word nie, was van klip en baksteen onder grasdak; die meeste was enkelverdiepings met hoë kamers en ’n teël-voorhuis, geplavei met gebakte teëls of blou klip van Robbeneiland. Burgerraadslede het na sake van munisipale aard omgesien: skoonheid van die dorp, strate, paaie en brûe, en die invordering van belastings. Dorpenaars was tot ’n groot mate vir hulle bestaan afhanklik van die hou van openbare en losieshuise en die verkoop van goedere aan verbygaande vreemde skepe, en het min met die boerevolk binnelands gemeen gehad. [8]
Binnelandse en agrariese werk het naas dorps- en vlootdruk voortgegaan. Pogings om olywe te produseer het nog misluk; hopkultuur het onder eksperiment gebly; jong eike is ywerig in verskillende dele van die Kaapse skiereiland geplant. In Februarie 1693 is ’n waenspad oor die nek anderkant Wynberg na Houtbaai voltooi. Die direksie se 1695-bevel dat boerdery en veehandel deur die Kaapse regering so gou moontlik moes staak, het nog plaaslike uitvoering afgewag; hulle was geneë om tenders te vra om die garnisoen en vlote van bees- en skaapvleis te voorsien, en om die koloniste toe te laat om vee by die Khoikhoi te koop en dit vir verkoop aan die kontrakteurs vet te maak, maar geen stappe om daardie instruksies uit te voer is eers jare later geneem nie. In 1699 sou die boere verder aangemoedig word deur toegelaat te word om veebartering met die inboorlinge te dryf en die reg te kry om vars vleis vir die Kompanjie se inrigting te lewer. Vir 1696 was die nedersetting se gesig dus bewing en nagwag, aandeel-vee en Grigriqua-rit, skeurbuiksaal, Franse doopvont en justisie, en ’n bedankingsbrief meer as ’n nuwe binnelandse oorlog. [3] [8]
Dorpsingenieurswese het nog vorentoe sowel as agtertoe gekyk. Oldenland se dubbele rol as tuinsuperintendent, landmeter en dorpsingenieur het straatwerk omraam wat die Keizersgracht in 1695 opgelewer het en wat in Oktober 1697 sou begin om die grond tussen daardie straat en die strand gelyk te maak—die ruimte sedertdien die groot parade genoem, voorheen deur verskeie diep slote en knolle van aansienlike grootte deursny—voltooi met Kompanjie-slawe en burgerarbeid in 1699. In 1698 sou die kerk te Stellenbosch vergroot word aangesien die oorspronklike gebou te klein was, en ’n mislukte poging sou aangewend word om ’n veilige hawe vir bote te vorm deur ’n deurgang deur die sand van Tafelbaai na ’n bereik van die Soutrivier te sny. Die hospitaalfondasie van Desember 1694 het nog ernstige bouwerk tot Julie 1697 afgewag. Kalender 1696 het dus die nagwag-innovasie en die Vosmaar-krisis binne ’n langer program van strate, paradeterrein en hospitaal gehou wat die jare aan weerskante oorskry het. [3]
Tussen die jare 1691 en 1700 verskyn baie burgersname wat later nog vertroud is eers in die koloniale rekords: onder hulle Bakhuizen, de Haas, Odendaal, Bisseaux, Heems, Bloem, Helm, de Boer, Heyning, van Rensburg, Brink, Hoffman, le Riche, Coenradie, Hubner, Couvret, van Jaarsveld, Cronjé, Kerver, Delport, de Kock, Schryver, van Deventer, Diemer, Maritz, Swanepoel, Dumont, Mouton, Faber, Mouy, Gardiol, Niel, Haak, en andere. Franse en Nederlandse vryeiendomsname het dus op die rolle verdik in dieselfde jare wat die direksie geskryf het dat die regering boerdery en veehandel aan koloniste en kontrakteurs moes oorlaat, die kasteel sy tweede bewing gevoel het, en Simon van der Stel verlof gevra het om die aand van sy lewe in vergelykende vryheid van sorg deur te bring. [3]