Boer History1781 aan die Kaap die Goeie Hoop: Oorlogsnuus, Porto Praya, Suffren, Saldanha en Van Jaarsveld se kommando
Sewende volle bevestigde jaar: Kasteelkontinuïteit — 1781
Kalender 1781 het oopgegaan as die sewende volle jaar van die Prins se kommissie gedateer die 18de van Mei 1774. Joachim van Plettenberg het nog die eerste stoel gesit, ’n Frieslandse baron wat al in Februarie 1776 tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef is. Pieter Hacker het nog die tweede stoel gesit. Willem Cornelis Boers het nog die fiskaal se kantoor gesit, verafsku soos min manne in Suid-Afrika. Olof Godlieb de Wet het nog Stellenbosch se drosdy gesit. Die vier Kaapse name wat al op die 16de van Oktober 1779 in die Oos-Indiese Huis gehoor is, het nog in Holland gesit. Jacobus van Reenen, Barend Jacob Artois, Tieleman Roos en Nicholas Godfried Heyns het nog binne die vyftienhonderd nagte gewag. Die antwoorde van die eerste stoel en van die fiskaal was nog nie op ’n tuisvaarder nie. [3] [9]
In die land het dieselfde geërfde stoele nog gesit. Abraham Faure het nog die sekretarisskap onder De Wet gesit. Swellendam het onder Daniel van Ryneveld gebly. Christoffel Brand het nog die winterhawe gesit. Damien Hugo Staring het nog die vlootinrigting gesit, so dapper ’n man as ooit die see bevaar het, maar so diep in die heersende verduisterings betrokke dat die koloniste hom grootliks nie gehou het nie. Kaptein Robert Jacob Gordon het nog die garnisoen gesit wat hy in Februarie 1780 oorgeneem het, ’n man van onbevlekte karakter, ’n entoesias vir die natuurgeskiedenis, en ’n ywerige ontdekkingsreisiger, maar sonder besondere kwalifikasies as leier in oorlog. Kaptein Carel Matthys Willem de Lille het nog ná Gordon gesit. Die matrose en ambagsmanne het onder Staring gebly. Die buiteposte by Saldanhabaai, Groenkloof, Klapmuts, Zonder End en Buffeljagtsrivier is nog in stand gehou. [3]
Die preekstoele van die sewende volle bevestigde jaar het oopgegaan op ’n nuwe derde stoel by die Kaap. Die bewindhebbers het verstaan dat by die eerste dood of uittrede nie ’n opvolger aangestel sou word nie; hulle het nou daardie vorige besluit nietig verklaar, en ds. Christiaan Fleck uitgestuur, wat in Januarie 1781 as derde predikant van die Kaap bevestig is. Die Kaapse kerk het dus weer drie gesit: ds. Johannes Frederik Bode, ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau, en Fleck. Stellenbosch het nog ds. Philip Kuys gesit. Waveren het nog ds. Johannes Abraham Kuys gesit. Zwartland het nog ds. Daniel Goldbach gesit. Drakenstein het nog ds. Van der Spuy binne die ouderlingstryd gesit wat Januarie 1772 oor Thomas Arnoldus Theron oopgemaak het, tot Maart 1781, toe Van der Spuy weens ouderdom en liggaamlike swakheid op pensioen moes tree. Die Luterse preekstoel wat Andreas Kolver op die 10de van Desember 1780 oopgemaak het, het nog in Martin Melk se Strandstraatkerk gesit, deur die gemeente betaal, sonder ’n stuwer uit die Kompanjie se kis. [3]
Uitwaarts het die grondbedeling nog op die 14 November 1780-name oopgegaan. Die Visrivier oor die hele benedeloop het die koloniale grens gebly, met die Zuurveld op papier by die Kompanjie se besittings gevoeg. Adriaan van Jaarsveld het nog Bruintjes Hoogte gesit met militêre gesag oor die hele grensboere, en met die 5 Desember-instruksie om bees vir bees aan te bied voordat hy mag byeenbring. Die derde drosdy het nog nie gesit nie. Op die fronte het die eerste stoel gewoonlik drie jong osse in plaas van die £4 16s. geneem. San-rowers het nog die Nieuwveld, die Sneeuwberg en die Winterberg versteur. Die stryd langs die noordelike grens het byna onophoudelik geword. In Maart 1781 het sommige San ’n trop beeste van die plaas van Hans Potgieter weggevoer, maar is agtervolg deur twaalf van Potgieter se bure, wat haastig byeengekom en ’n kommando gevorm het. Die rowers is ingehaal, sommige is geskiet, en die beeste is teruggekry. In die Hantam is aan een Van Reenen onder leenplaasbesit drie plase toegeken, waarvan een, die Gemerkte Carreehout Boom, die alleenreg op die weiding bo-op die Hantamberg gedra het. [3] [4]
Die nege produksiejare 1772–1780 het nog die reede omraam toe die jaar oopgegaan het: gemiddelde uitvoer na Europa 15 leggers Constantia, 98 leggers gewone wyne, 10 714 muids koring; na Indië 14 419 muids koring en 296 leggers wyn. Kompanjiepryse het nog verwoestend laag gebly. In daardie nege jaar het, gemiddeld, 52 Hollandse skepe en 65 onder allerhande ander vlae jaarliks die twee hawens aangedoen. Kalender 1781 het op daardie gemiddelde oopgegaan, sonder oorlogsnuus nog in Tafelbaai, en sonder om te weet dat die gewone verkeer op die punt was om te staak. [3]
Memoriaalantwoorde — 2 Februarie en 21 Maart 1781
’n Afskrif van die memoriaal van sewe-en-dertig klousules, deur vierhonderd-en-vier onderteken, het al by die Kasteel aangekom met die bewindhebbers se opdrag om dadelik te antwoord. Soortgelyke bevele het op fiskaal Boers en op die ander amptenare oor wie kla gelê is, gesit. Die bewindhebbers het al geskryf dat hulle grootliks ontevrede sou wees as enige wrok, direk of indirek, teenoor die ondertekenaars getoon word. Kalender 1781 het dus oopgegaan met daardie brief al op die Kasteeltafel, en met vier Kaapse manne nog in Amsterdam aan die wag. [3] [9]
Die stuk met die fiskaal se kommentaar op die memoriaal is gedateer die 2de van Februarie 1781, en is van groot lengte. Boers was gasvry, ruimhartig, ywerig in sy pligte, en lief vir wetenskaplike studies. Maar sy simpatie het heeltemal by die heersende stande gelê, en hy het opperste minagting vir die koloniste gevoel en uitgespreek, wat vir hom eenvoudig ongeleerde boere was. Meer as ’n eeu lank is die burgerrade geraadpleeg wanneer wette wat die koloniste raak, in die vooruitsig was. Hulle het maksimumpryse voorgestel, gewigte en mate nagesien, en in ontelbare gevalle as verteenwoordigers van die burgersgemeenskap verskyn. Tog het Boers volgehou dat hul enigste funksies dié van bywonende lede van die hooggeregshof was, en die bewoording van die eerste burgerradslid se aanstelling deur Van Goens in 1657 aangehaal. Lang gebruik het die vraag in sy oë nie geraak nie. Hy het erken dat vrye handel in plaasprodukte erken is, maar aangevoer dat sonder inperking die land in gevaar van hongersnood kon kom. Hy het die verkoop van enigiets sonder sy verlof verbied, om die uitvoerreg van £1 en die gelisensieerde handelaar se gelde van £1 op elke legger wyn te vorder, en sy eie fooi van 1s. 4d. op elke honderd pond koring aan vreemdelinge. Wie was hierdie koloniste? het hy gevra. ’n Troep mense uit die Kompanjie se diens ontslaan as ’n daad van guns. Hy het ignoreer dat ’n baie groot deel afstammelinge van immigrante was wat nooit in die Kompanjie se diens was nie. Die ander aangeklaagde amptenare het ook verklarings opgestel. Die versending van hierdie stukke na die Nederlande is etlike maande vertraag deur die staking van die gewone verkeer. [3] [9]
Goewerneur Van Plettenberg se antwoord is gedateer die 21ste van Maart 1781. Hy het nie gedink die memoriaal kon die hele liggaam koloniste verteenwoordig nie: byna drieduisend burgers, en die afgevaardigdes gekies deur slegs vierhonderd-en-vier. Nie ’n enkele burger van Swellendam het geteken nie. Dit was altyd die gebruik om die sittende en afgetrede burgerrade te raadpleeg, en hy het dit by geen geleentheid nagelate nie. Die land het elke voorkoms van voorspoed gebied. Getalle van die Kompanjie se dienaars het jaarliks hul ontslag geneem en koloniste geword. Op die fronte, het hy gesê, was die mense minder gelukkig geplaas, blootgestel aan San- en Xhosa-strooptogte; by hulle het hy gewoonlik drie jong osse in plaas van die £4 16s. geneem. Die koloniste in die algemeen, het hy bevestig, wou ’n lui lewe lei, bloot die arbeid van Khoikhoi en slawe rig. Byna tweehonderd van die Kompanjie se soldate was met verlof as ambagsmanne en skoolmeesters. Hy het beswaar gemaak teen burgerlede in die politieke raad; die Kompanjie se belange moes as van groter belang beskou word. Hy het gelyke getalle amptenare en burgers in die hooggeregshof aanbeveel, en duidelik omskrewe wette begunstig. Die vernaamste byvoordeel van die goewerneur was £1 6s. 8d. op elke legger wyn aan die Kompanjie verkoop; die verkoper het ’n kwitansie vir £8 geteken en £5 8s. ontvang. Ten slotte het hy gevra om van sy pligte onthef te word. Partytwis het baie hoog geloop, het hy gesê, en slegs ’n volkome vreemdeling kon eendrag herstel. Maart het daardie brief op papier gesit. Dit het dit nog nie op ’n tuisvaarder gesit nie. [3] [9]
Oorlogsnuus — 31 Maart 1781
Op die 31ste van Maart 1781 het die Franse fregat Silphide in Tafelbaai aangekom met ’n despêse van die Nederlandse gesant in Parys: op die 20ste van die voorafgaande Desember het Groot-Brittanje oorlog teen die Verenigde Provinsies verklaar, en die State was in verbond met Frankryk. Die berig is met ontsteltenis ontvang. Die moederland het nie meer die trotse posisie van ’n eeu vroeër ingeneem nie, en Engeland het smagtende oë op die Kaap as die sleutel van die Indiese seë gewerp. Hollandse seeroem was teen dié tyd ’n tanende herinnering; Engeland se sterk vloot ’n harde werklikheid. Gelukkig vir die eerste stoel was die toestand in 1781, in een belangrike opsig, veel gunstiger as in Goske se tyd. Toe moes die Hollanders Engels en Frans tesame beveg; nou was die Franse vriende. Verskeie Franse kruisers het al in die baai voor anker gelê toe die oorlogstyding Van Plettenberg se skryftafel bereik het. [3] [7] [9]
Die kolonie was byna weerloos. Haar inkomste was tussen £15 000 en £16 000 per jaar. Lank het die surplus van uitgawe bo inkomste gemiddeld £25 000 per jaar beloop. Daar was vyfhonderd-en-dertig soldate van alle wapens op die boeke, maar meer as ’n kwart is toegelaat om by boere in diens te gaan. Daar was verder omtrent seshonderd-en-vyftig individue in die Kompanjie se soldy. Daarby was daar ’n korps vry swartes, gewoonlik ’n paar dae in Oktober geoefen. Uit hierdie bronne tesame kon omtrent elfhonderd vegters gereken word, van wie slegs die helfte goed geoefen was. Die milisie, hoewel byna drieduisend sterk op papier, kon nie ’n vierde van daardie getal vir die verdediging van Kaapstad lewer nie. Hierdie drieduisend burgers was oor negentig of honderdduisend vierkante myl versprei, deurentyd in die wapen oos en noord teen Xhosa en San. [3] [9]
Sodra berig ontvang is dat die moederland in oorlog was, het die burgers binne die ou gevestigde distrikte hul bereidheid verklaar om alles in hul vermoë vir die verdediging van die kolonie te doen. Hul ontevredenheid met Van Plettenberg het nie met hul trou aan die Nederlande ingemeng nie. Daar is ’n beroep op Stellenbosch gedoen, en op die 2de van April het ’n afdeling by die kasteel aangekom. Die helfte van die Stellenbosch-milisie moes ’n maand onder die wapen in Kaapstad bly, dan deur die ander helfte afgelos word. Ten spyte van hul griewe het hulle na sy vaandel toegestroom. Hy het ook ’n kompanie klerke van die Kasteel gevorm, die Pennisten, en fiskaal Boers hul kaptein gemaak. [3] [9]
Die dag ná die oorlogsnuus het die Engelse brik Betsy — ’n Sint Helena-pakketskip — sonder vermoede van gevaar in Tafelbaai anker laat val. Franse kruisers het hul bote gestuur en haar sonder teenstand geneem. Hulle het ook ’n vaartuig onder Toskaanse vlae as Engelse eiendom gevat. Die Betsy is aan Van Plettenberg oorgedra, tot die Postiljon herdoop, en onder François Duminy geplaas, wat met alle spoed na Ceylon gestuur is. Die Kompanjie se pakketskip Herstelder was gereed om met koring na Europa te vaar; binne vier-en-twintig uur was sy op pad na Batavia met despêses. Engelse besoekers en die offisiere van die Betsy is na ’n Kompanjie-buitepos gestuur. Die Engelse matrose is onder die Hollandse skepe verdeel. [3] [9]
Verskeie ryk gelaaide tuisvaarders het in Tafelbaai gelê. Die winter het nadergekom; hulle kon nie daar gehou word nie, en Simonstadbaai kon hulle nie verdedig nie. Daar is besluit om die ingang tot Houtbaai met ’n battery van twintig kanonne op die westelike punt te beskerm. Binne ’n paar weke is die skepe Batavia, Amsterdam, Morgenster en Indiaan daarheen gestuur. Omdat Houtbaai te klein is vir meer as vier of vyf swaar skepe, moes enige ander na Saldanhabaai. Op die 18de van Mei is die tuisvaarders Hoogkarspel, Honkoop, Middelburg, Paarl en Dankbaarheid daarheen gestuur, en saam met hulle die uitgaande Held Woltemaade, dat sy kon herstel en haar bemanning verfris voor Ceylon. Gerrit Harmeyer is as kommodoor aangestel, beveel om alle seile in die pakketskepe Zon en Snelheid, nou nutteloos weens die oorlog, af te neem. Sewe weke van spanning het verbygegaan. Op die 20ste van Mei het die Franse fregat Serapis in Simonstadbaai anker laat val: ’n Franse vloot met ’n sterk liggaam troepe kon binnekort verwag word. Chevalier de la Roche en Brand was die helde van daardie dag. Sodra oorlog verklaar is, het Engeland begin om ’n ekspedisie toe te rus om die kolonie te vat. Elke besonderheid is aan die Franse hof bekend gemaak deur ’n spioen De la Motte, woonagtig in Londen. Dit was ’n wedloop van spoed, met die Kaap as prys. [3] [9]
Porto Praya — 16 April 1781
Op die 18de van Maart 1781 het die Engelse vloot van Spithead gevaar: die Romney, van 50 kanonne, wat die vlag van kommodoor George Johnstone gedra het, die Hero, 74, Monmouth, 64, Jupiter, 50, Isis, 50, en die res — ses-en-veertig seile in alles, met drieduisend troepe onder generaal Meadows. Johnstone het in Porto Praya-rede by St. Jago voor anker gekom om water te neem. Hy het geen vermoede van gevaar gehad nie. Die dekke van die oorlogskepe was vol vate en rommel, en die beste matrose was aan wal om water na die bote te bring. [3]
Terwyl in hierdie toestand, het op die 16de van April vreemde skepe sonder vlae onder alle seil ingestaan. Daar was skaars tyd om die kanonne skoon te maak voordat die leidende vaartuig binne kabel-lengte van die Isis anker laat val, ’n breekskoot in daardie fregat gegooi, en die Franse vlag na haar bezaanpiek laat loop het. Die aanvaller was Pierre André de Suffren, vise-admiraal van Frankryk, met die Heros, 74, Hannibal, 74, Vengeur, 64, Artisan, 64 en Sphinx, 64. ’n Korvet en agt transporte het in die offing gebly. Suffren het op die 2de van Maart van Brest gevaar, in die hoop om die Kaap voor Johnstone te bereik. By St. Jago het die Artisan, vooruit, die Engelse vloot opgemerk, en kaptein De Cardaillac het omgekeer en die admiraal ingelig. Hy het gevra wat gedoen moes word as ’n Portugese fort — die eiland was neutraal — vuur oopmaak. “Maak vuur in antwoord oop,” het die admiraal geantwoord. [3]
Die Engelse vloot is in ’n geweldige nadeel gevang. Die kommodoor se skip, binne die Indiëvaarders gemeer, kon weinig aan die verdediging deelneem. Die vyf Franse linieskepe het loefwaarts voor anker gelê en breekskote so vinnig as hul kanonne gelaai kon word, ingestuur. Sommige van die transporte het in die verwarring op die Indiëvaarders geskiet. Binne tien minute het ’n gejuig opgegaan toe die Franse admiraal se bezaansteng en vaandel weggeruk is. Kaptein Ward van die Hero het die Artisan geboord; hy het haar nie verower nie, maar ná ’n desperate geveg waarin De Cardaillac gedood is, vyf-en-twintig gevangenes geneem. Van daardie gevangenes het die Engelse eerste geleer dat hul bestemming die Kaap die Goeie Hoop was: die vloot het onder verseëlde bevele gevaar. Ná byna twee uur het die Hannibal se vuur verslap; haar drie maste het omgegaan. Haar kaptein was dood en byna tweehonderd man het dood of gewond gelê. Suffren het kabels gekap, die Hannibal op sleeptou geneem, en uitgevaar, met die Hinchinbroke, Fortitude, Infernal en Edward saam. Johnstone het agtervolging beveel, maar ná drie uur se vertraging — die Isis lam, die nag wat inval — het hy dit laat vaar. [3]
Engelse verlies by Porto Praya was twee-en-veertig dood en honderd-een-en-veertig gewond; die Franse ietwat swaarder. Die vier pryse is binne ’n paar dae herwin of herower. Een-en-twintig Engelse het as gevangenes in die Heros gebly, teenoor die vyf-en-twintig Franse wat Ward van die Artisan geneem het. Suffren het die beste van sy pad na die Kaap gemaak. Noodmaste is in die Hannibal opgesit, en die wind was oor die algemeen gunstig. Die Kaap het daardie geveg nog nie geken nie. April het dit by St. Jago gesit. Junie sou sy wenner in Simonstadbaai sit. [3]
Van Jaarsveld se kommando — 23 Mei tot 19 Julie 1781
Op die oostelike grens het die kommando wat in Desember 1780 gemagtig is, nog nie die veld ingetrek toe die jaar oopgegaan het nie. Vroeg in die somer het die ou kaptein Langa, broer van Rarabe en hoof van die Amambala, na die westelike oewer van die Boesmansrivier getrek. As vredesaanbod het hy ’n klein trop beeste en ’n paar perde, van boere in die Zuurveld geneem, na die naaste Europese kamp gestuur, met ’n boodskap dat hy ’n kort tyd daar wou bly. Toe Van Jaarsveld hom die keuse gebied het om terug te trek of aangeval te word, het Langa verkies om te wyk, en dit dadelik gedoen. Van al die kapteins wat die kolonie binnegeval het, was hy die enigste bereid om terug te trek. Die verskeie afdelings van die Imidange, die Amagwali onder Titi, die Amantinde onder Cika, en klans van minder aansien het geweier om te trek. Toe hy vind dat sy vredesaanbod verwerp is, het Van Jaarsveld nie gehuiwer nie. [3] [4] [9]
Hy het die Europese en Khoikhoi-gesinne van die grens in ’n paar lagers byeengebring, gevorm deur waens in ’n kring te trek en die ruimtes tussen die wiele met doringbome te vul. Een berig het twee groot sentrale laers wes van die Groot-Vis, gapings gevul met doringakasia stewig vasgemaak, en swaar ysterkettings wat die versperring vasknoop. Binne, die gesinne van die wit koloniste; die mure bewaak deur grensjagters; die Khoikhoi naby skuiling. Nadat hy ’n paar man agtergelaat het om die kampe te verdedig, het hy met twee-en-negentig burgers en veertig Khoikhoi, almal te perd en goed gewapen, op die 23ste van Mei 1781 die veld ingetrek. [3] [4] [7] [9]
Uit die kommandant se eie verslag, gedateer die 20ste van Julie 1781: die Xhosa het weer onder ons mense ingetrek met al hul goed, en weerstand het dringend noodsaaklik geword. Op die 1ste van Junie het hy die naaste kaptein gewaarsku. Op die 2de het hulle geen voorbereiding tot vertrek gemaak nie, en gesê hulle sal nie gaan nie. Die tolk Karkotie het hom in die geheim gewaarsku om goed op sy hoede te wees: hy het die Xhosa mekaar aanmoedig om stoutweg in te dring en te maak of hulle tabak vra. Op die 6de het hulle die derde keer na hulle gegaan, weer gereed om met hul wapens in te dring. Die kommandant het gesien dat as die Xhosa die eerste aanval doen, baie aan ons kant moet val. Hy het haastig al die tabak bymekaargemaak wat die manne by hulle gehad het, dit in klein stukkies gesny, omtrent twaalf treë vorentoe gegaan, en dit na die Xhosa gegooi, en hulle geroep om dit op te tel. Hulle het onder ons uit gehardloop en hul plan vergeet. Hy het toe die bevel tot vuur gegee. Die genoemde drie kapteins en al hul manne is omgegooi en gedood, en deel van hul beeste tot die getal van 800 geneem. [4]
Die voordeel is met die grootste bedrywigheid gevolg. Van plek tot plek gedryf, het die hele vyand oor die gestelde grens gevlug. By Naude’s Hoek is 260 gedood en 2 200 beeste geneem, en kort daarna nog meer as 3 000 verower. Op die 19de van Julie is die kommando ontbind, nadat dit van die 23ste van Mei, skaars twee maande, in die veld was, en eers toe die laaste van die indringers weer anderkant die Vis was. Een berig het ’n veldslag in die oopte en almal oor die Groot-Vis teruggedryf. Op daardie datum was nie ’n enkele indringer nog op die verkeerde oewer te vinde nie. Terwyl hierdie gebeure plaasgevind het, was dit te veel om te verwag dat die boere van die oostelike distrikte hul gesinne sou laat staan en na Kaapstad, vier of vyfhonderd myl ver, sou gaan om wag te hou teen ’n vreemde vyand. [3] [4] [7] [9]
Die buit — vyfduisend-driehonderd horingsbeeste, waaronder egter baie onlangs van die boere geneem — is deur die kommandant onder die lede van sy mag verdeel. Op die 9de van Oktober het die politieke raad besluit dat die beeste by hierdie geleentheid behou mag word, maar dat hierdie besluit nie ’n presedent moes vorm nie, nog minder as grondslag dien vir die koloniste om twis met die Xhosa te soek en hulle van enigiets wat aan hulle behoort te beroof. Die bewys van vermoë om te doen wat gedreig is, het ’n heilsaam uitwerking gehad; eers etlike jare later het die Xhosa weer gewaag om die wit inwoners te pla. Kalender 1781 se oostelike jaar het op daardie Oktober-notule gesluit, nie op ’n landdros nie. Die Zuurveld was Kompanjiepapier, en vir ’n seisoen ’n skoongemaakte loop. [3] [4]
Suffren, Pondicherry en Saldanha — Junie–Julie 1781
Op die 21ste van Junie het die Heros in Simonstadbaai aangekom, voor die res. Daar is gevrees dat die Engelse vloot naby was, dus is die seinkanonne op prominente heuwels afgevuur, en ’n groot liggaam burgers het van binne tweehonderd myl aangejaag. Ná ’n paar dae het die Franse transporte aangekom: ’n kompanie artillerie, deel van die infanterieregiment Austrasie, en die regiment Pondicherry onder kolonel Conway, ’n Ier in Franse diens. Hierdie troepe het oorland gemarsjeer en op die 3de van Julie Kaapstad binnegekom. Austrasie, nie bedoel om lank te bly nie, is in ’n groot pakhuis langs die Luterse kerk gehuisves, tot dit na Mauritius gestuur kon word. Pondicherry, wat tydens die oorlog moes bly, is in ’n vleuel van die nuwe hospitaal gehuisves. Daardie gebou was nog nie voltooi nie, hoewel tagtig tot honderd man byna nege jaar daaraan gewerk het. In Junie 1779 is ’n gedeelte eerste as hospitaal gebruik; een groot saal as koringmagasyn, ’n ander as wynmagasyn. Nou, vir die eerste keer, is die regtervleuel in ’n barak verander. [3] [9]
Die vraag na proviand vir die Franse vloot en troepe het ’n skielike en groot styging in pryse veroorsaak. Die goewerneur en raad het die sittende en afgetrede burgerrade genooi om saam met twee regeringsamptenare ’n komitee te vorm om ’n oorlogskaal op te stel. Die komitee het as maksimum voorgestel: koring aan vreemdelinge nie hoër as twaalf sjielings ’n muid nie, meel veertien sjielings en agt pennies farthing die honderd pond, wyn nege pond ’n legger (waarvan een pond aan die gelisensieerde handelaar), beesvleis twee pennies ’n pond, en skaapvleis ’n pennie ’n pond. Die raad het ingestem, en verkoop teen ’n duurder koers verbied. Twee Deense Indiëvaarders, tuiswaarts, wat in Simonstadbaai aangedoen het, is aangehou, dat hulle nie Sint Helena sou aandoen of vreemdelinge op see ontmoet nie. Die Held Woltemaade, nadat haar herstel voltooi is, is toegelaat om na Ceylon te vaar. [3]
Sodra Johnstone ná Porto Praya kon herstel, het hy na die Kaap gevaar, nog in die hoop om voor Suffren aan te kom, van wie hy gedink het hy sou in Brasilië aandoen. Naby sy bestemming het hy die Active vooruitgestuur om Tafelbaai te verken. Kaptein Mackenzie het Franse vlae gehys en op ’n vreemde seil suidwaarts afgestuur: die Held Woltemaade, pas uit Saldanhabaai. In Frans toegeroep, het haar offisiere volle inligting gegee oor Suffren en die vyf skepe waarvan hulle pas afskeid geneem het. Mackenzie het toe die Franse vlag laat sak en oorgawe geëis onder dreigement om haar te sink. Sy is sonder ’n slag oorgegee. Behalwe ’n waardevolle lading het die veroweraars £40 000 sterling gevind, bestem vir die regering van Ceylon. Toe hy leer dat die Kaap nou te sterk was om aan te val, het Johnstone besluit om hom meester van die vyf Indiëvaarders te maak. [3]
Halfnege die oggend van die 21ste van Julie het die uitkyk by Saldanhabaai ’n groot vloot onder Franse vlae reguit in sein gegee. ’n Uur later was die leidende skepe binne die ingang, toe hulle die Franse laat sak en Engels gehys het. Verdediging en ontvlugting was ewe onmoontlik. Skipper Van Gennep van die Middelburg was die enigste van die vyf wat brandbare materiaal gereed gehad het. Alhoewel al die skepe haastig aan die brand gesteek en verlaat is, het die Engelse die Hoogkarspel, Honkoop, Paarl en Dankbaarheid betyds in besit gekry om die vlamme te blus. Drie vure is in die ruim van die Middelburg aangesteek deur haar hoofoffisier Abraham de Smidt, met die steward en een matroos. Hulle het nie ontvlug voordat die Engelse binne kanonskoot was nie. Die vlamme het die kruithuis bereik; ’n ontploffing het kiste tee en bale katoen hoog in die lug geslinger. Wat van die romp oorgebly het, het in vlak water gesink. [3] [9]
Die Zon en Snelheid is sonder enige poging tot vernietiging verlaat, sodat die veroweraars al die uitrusting van hul pryse gekry het. Twee Indiese prinse, deur die Bataafse regering uit Ternate en Tidor verban, is by Saldanha gevind en as gaste op ’n oorlogskip ontvang. Op die 24ste het die vloot gevaar, en niks drywend gelaat nie behalwe die twee leë pakketskepe, so oud dat hulle nie werd was om saam te neem nie. Johnstone het die troepe onder kaptein Alms met vyf van sy beste skepe na Indië gestuur, en met die Romney, Jupiter, Diana, Jason, Terror, Infernal en die Hollandse pryse na Engeland weggestaan. Die oggend van die 22ste van Julie het ’n berig van drie-en-dertig seile by Saldanha Kaapstad bereik. Burgerluitenant Van Reenen is met ruiters haastig weggejaag; hy het nie ver gekom nie toe matrose hom sê ’n Engelse vloot was in besit. ’n Boodskapper het die Houtbaai-skippers beveel om dadelik na Tafelbaai terug te keer, dig teen die wal, en as aangeval om op die strand te loop en te vernietig. Die Kompanjie het altesaam ses skepe aan die Engelse verloor. In Augustus is die burgers toegelaat om huis toe te gaan. Die goewerneur het berig dat hul ywer hom verbaas het; kolonel Conway het groot tevredenheid uitgespreek. Verdediging is gelaat aan Pondicherry, die Hollandse troepe, en ’n klein korps halfbloede en Khoikhoi in die land gewerf en in Kaapstad gestasioneer. In November het veertig kanonne en ’n groot voorraad ammunisie van Mauritius aangekom. [3] [9]
Oorlogslening en Klein Parys — Augustus–November 1781
Van die oomblik dat Pondicherry aan wal gestap het, het Kaapstad ’n ander plek geword. Behalwe beskerming het die Franse voorspoed gebring. Almal het geld gemaak — van die skoenpoetser op die Parade en die vryswarte pruikemaker in Dorpstraat tot die waenmaker in Rondebosch en die wynhandelaar in Wynberg. Kleermakers en milliners het oortyd gewerk; kleermakers groter persele gehuur. Selfs vir advokaat Boers moes hulle ’n passende uniform sny, as kaptein van die Pennisten. Die een bal ná die ander is ter ere van die Franse beskermers aangebied. Die elegante Vicomte de Barras het barones Van Plettenberg na die dansvloer gelei; jong Barras het so sleg by die Kaap gedra dat sy kolonel hom weggepak het. Kaapstad het die naam Klein Parys gekry. Met die aankoms van die Franse troepe is ’n duur lewenswyse in die dorp ingevoer. Dit was waarskynlik die enigste tyd in sy termyn toe Van Plettenberg hom werklik gelukkig by die Kaap gevoel het. ’n Mens moenie dink dit was net feesviering wat hy daardie winter gedoen het nie. [3] [9]
Die nood van die regering was dringend en die skatkis leeg. Geen geld kon tydens die oorlog van die moederland verwag word nie. Op die 6de van November 1781 het die politieke raad besluit om by die koloniste te leen soveel as dringend nodig was, maandeliks rente teen ’n half persent te betaal, en te belowe om die kapitaal by aankoms van die eerste uitgaande vloot terug te betaal. Genoeg geld was egter nie só te kry nie, en ná die 30ste van April 1782 sou uitgawe met note gedek word. November het dus ’n oorlogslening op die Kasteeltafel gesit teen ’n half persent per maand. Genoeg kontant het nie gekom nie. Die sewende volle bevestigde jaar het op daardie leë kis gesluit, nie op ’n terugbetaalde kapitaal nie. [3]
Die oorlog het ook die pos na die Nederlande onderbreek. Die eerste stoel se Maart-brief, en die fiskaal se Februarie-kommentaar, het nog in die Kasteel gesit. Dit sou ’n volle jaar duur om daardie antwoorde te versend. Die vier Kaapse name het nog in Holland gesit, sonder daardie stukke op ’n tuisvaarder. Die Sewentien het nog ’n komitee van Amsterdam en Zeeland gehad wat die 1779-klousules ondersoek. Kalender 1781 het nog nie ’n bewindhebbersantwoord op ’n Kaapse kaai gesit nie. Dit het oorlog tussen die memoriaal en die antwoord gesit. [3] [9]
Engelse rompe het nie meer vleis teen 2d. bo die Kompanjie se kontrak geneem nie. Vreemdelinge het nou onder ’n oorlogs-maksimum van 12s. ’n muid gesit. Bode, Serrurier en Fleck het nog die Gereformeerde Kaap gesit; Kolver het nog Melk se kerkskip gesit. Philip Kuys het nog Stellenbosch gesit. Johannes Abraham Kuys het nog Waveren gesit. Goldbach het nog Zwartland gesit. Drakenstein se preekstoel het van Maart af leeg gesit. De Wet, Van Ryneveld, Brand en Staring het nog hul landstoele gesit. Hacker het nog die tweede gesit. Boers het nog die fiskaal se kantoor gesit, en van die winter af ’n Pennisten-kapteinskap. Plettenberg het nog die eerste gesit, met ’n Maart-versoek om onthef te word nog op die tafel. Gordon het nog die garnisoen gesit. Van Jaarsveld het nog die oostelike bevel gesit, met die Vis in Julie skoongemaak en die 5 300 stuks in Oktober toegelaat. Pondicherry het nog die nuwe hospitaal se regtervleuel gesit. Die sleutel van die Indiese seë het nog in Hollandse hande gesit, omdat Suffren die wedloop van spoed gewen het, omdat Pondicherry op die 3de van Julie oorland gemarsjeer het, en omdat Johnstone, van ’n verowerde Indiëvaarder geleer dat die Kaap nou te sterk was, vier rompe in Saldanha geneem het in plaas van ’n Kasteel. Die sewende volle bevestigde jaar het op daardie feite geëindig, sonder ’n derde drosdy, sonder ’n terugbetaalde lening, sonder ’n Kaapse antwoord nog op ’n tuisvaarder, en met Franse soldate in ’n hospitaalvleuel waaraan tagtig tot honderd man byna nege jaar gebou het. [3] [7] [9]