Boer History1692 aan die Kaap die Goeie Hoop: Klaas en Schryver, die Soutrivier-wrakke en Van der Stel raadslid buitengewoon
Klaas, Schryver en die veeruil-krisis — 1692
Die kalenderjaar 1692 het geopen onder goewerneur Simon van der Stel, wie se bevordering van kommandeur af van krag geword het met die aankoms van die Java op 1 Junie 1691. Vryburgerlike nedersetting het reeds van die Kaapse skiereiland tot by die berge van Drakenstein en Hottentots-Holland gestrek, dog die kolonie se vleisvoorraad het nog afgehang van vee wat by Khoikhoi-stamme verkry is. Kompanjie-ruilpartye van Europeërs moes weer binnelands gestuur word omdat die eens vertroude Chainouqua-kaptein Klaas nie meer die arbeid volgehou het om vee vir die Edèle Kompanjie op die skaal wat die kasteel geëis het, aan te koop nie. [3]
Klaas is lank gereken onder die mees getroue tussengangers tussen die nedersetting en die binnelandse stamme. Teen 1692 het dié verhouding versuur. Die narratief teken hom as moeg van aanhoudende inspanning namens ’n vraag wat eindeloos gelyk het, en jaloers toe Europese ruilpartye weer op die paaie en weivelde verskyn het wat hy eens oorheers het. Die hoof van een sulke party was vaandrig Schryver. In 1692 het Klaas die dreigendste taal teenoor Schryver gebruik, handelsmededinging in openlike onvriendelikheid verander, en die regering genoodsaak om te heroorweeg watter Chainouqua-leier nog as ’n betroubare bondgenoot behandel kon word. [3]
Die voorval het deel uitgemaak van ’n wyer patroon wat reeds rondom die vrye nedersetting sigbaar was. Khoikhoi-krale het yl verspreid gebly en nog van plek tot plek getrek, behalwe dat hulle nie meer op grond wat deur Europeërs beset was, opgeslaan kon word nie. Stamme was slegs aan Nederlandse reg onderworpe waar Europeërs ook betrokke was. Veerykdom het gedaal deur onderlinge twis, San-plundering, en die bereidwilligheid van sommige gemeenskappe om osse vir brandewyn en tabak te verruil. Burgers is onder swaar strawwe verbied om met die Khoikhoi te handel, dog sommige van die mins agbare vrymanne het nog ’n uitgebreide onwettige ruilhandel in weerwil van die plakkate voortgesit. [3]
Koopman word die Kompanjie se bondgenoot — 1692
Koopman, Klaas se mededinger binne dieselfde Chainouqua-verband, het vinnig beweeg sodra Klaas in onguns gestaan het. Hy het na die kasteel gekom met ’n aanklag dat Klaas saamspan met dié burgers wat die onwettige veehandel dryf, en hy het so ’n groot agting vir die Kompanjie se belange voorgegee dat hy sy dienste geheel tot die goewerneur se beskikking wou stel. In die fyn besonderhede wat in die tydgenootlike rekords opgeteken is, lees die maneuver soos ’n klassieke bod deur een stamleier om Europese steun teen ’n ander te wen. [3]
Die gevolg in 1692 was ’n volle ommekeer van vroeëre Kaapse beleid teenoor die mededingende takke van die Chainouqua. Koopman het ’n bondgenoot van die Edèle Kompanjie geword; Klaas is as ’n sleggesinde kwaadstoker beskou. Klaas het as vrou ’n dogter van Goukou, opperhoof van die Hessequas, gehad, wat die koloniste gewoonlik die oude heer genoem het. Sy mense en die Hessequas het in noue vriendskap geleef, sodat enige slag teen Klaas ’n wyer binnelandse netwerk kon betrek. Die belyning wat in dié jaar vasgelê is, het nog nie die gewapende kommando van 1693 opgelewer nie, maar dit het die politieke bord gesit waarop dié latere ekspedisie sou beweeg. [3]
Vir die vrye distrikte het die verandering daagliks saak gemaak. Kompanjie-ruilpartye kon weer met ’n erkende binnelandse vennoot optree; onwettige burgerhandelaars het, ten minste op papier, die dekking van Klaas se vroeëre guns verloor; en die kasteel se korrespondensie het Koopman as die Chainouqua-kaptein behandel wie se klagtes en versoeke gehoor sou word. Die ouer verhaal van Klaas as die mees betroubare van sy volk is nie oornag uitgevee nie, maar in amptelike oë was 1692 die jaar waarin dié krediet onttrek is. [3]
Tafelbaai-storm en drie wrakke — 4–5 Junie 1692
Gedurende die nag van die 4de Junie 1692 het ’n swaar storm uit die noordweste opgesteek. Voor dagbreek van die 5de is drie skepe naby die monding van die Soutrivier aan land gedryf: die Kompanjie se Goede Hoop en Hoogergeest, en die Engelse skip Orange. ’n Groot vloot het dié tyd in Tafelbaai gelê; die ander vaartuie het aan hulle ankers gehou. Die ramp het die blootgestelde Soutrivier-ree getref wat reeds in vroeër dekades wrakke geëis het wanneer winterse noordwesters die see teen die vlaktes oos van die kasteel opgestoot het. [3]
Die Goede Hoop was dieselfde skip wat in April 1689 van die Franse geneem is, toe sy die Normande geheet het. Sy was nou tuiswaarts van Ceylon. Sy het bymekaar gebly, en die meeste van haar vrag, al was dit beskadig, is herwin. Die Hoogergeest, uit Batavia, en die Orange, uit Madras, het vinnig stukkend gegaan, dog slegs ’n paar van hulle mense is verloor. Die manne van die Hoogergeest is gered deur ’n kwartiermeester van ’n Indiëvaarder wat toevallig aan wal was. Dié seeman, Jochem Willems van naam, het ’n lyn aan sy lyf vasgemaak en deur die branding na die wrak gegaan. ’n Tros is toe aan wal getrek, en daarmee het die meeste van die bemanning ontsnap voordat die skip stukkend gegaan het. [3]
Vir die nedersetting was die Junie-wrakke sowel ’n materiële verlies as ’n bewys van Tafelbaai se wintergevaar. Vrag uit Ceylon en Batavia, en ’n Engelse Indiëvaarder uit Madras, het binne ure op dieselfde strook strand beland. Bergingspartye het aan die Goede Hoop gewerk terwyl die gebreekte rompe van die ander twee skepe gewys het hoe min houvas die Soutriviermond gebied het sodra ’n noordwester die vloot op ’n lywal gehad het. Die episode staan onder die vernaamste skeepvaartramppe van Van der Stel se goewerneurskap en het 4–5 Junie 1692 in die baai se wrakkalender vasgelê. [3]
Van der Stel raadslid buitengewoon — 1692
In 1692 het die Vergadering van Sewentien aan Simon van der Stel die rang en titel van raadslid buitengewoon van Nederlands-Indië verleen. Die direksie het steeds ’n baie hoë dunk van die goewerneur gehad. Die eer het bo die plaaslike titel gestaan wat hy in 1691 ontvang het en het die Kaapse regeringshoof formeler aan die boonste hiërargie van die Kompanjie se Indiese administrasie gekoppel, selfs terwyl hy by die kasteel in Tafelvallei gestasioneer gebly het. [3]
Die bevordering het nie oornag die daaglikse samestelling van die politieke raad verander nie, maar dit het bevestig dat Amsterdam nog die man vertrou het wat Stellenbosch geopen, Drakenstein gevestig, en die vrye bevolking bo ’n duisend siele opgestoot het. Toe hy later in 1696 verlof sou vra om te bedank, sou dieselfde direksie sy oudste seun as opvolger noem—’n uitkoms wat voorberei is deur die vertroue wat reeds in die raadslidrang van 1692 sigbaar was. Vir die vryburgers wat van die Liesbeek-, Stellenbosch- en Bergrivierplase toegesien het, het die eer amptelike sukses gemerk juis op die oomblik toe persoonlike warmte tussen goewerneur en koloniste begin verkoel het. [3]
Veranderende verhoudinge met die vryburgers — 1692
Voor die jaar 1692 het Simon van der Stel die agting en genegenheid van byna elke Europeër in Suid-Afrika geniet, behalwe die Franse immigrante. Omstreeks dié datum het ’n ander gevoel stadig begin ontwikkel. Hy was nou ’n teleurgestelde man: sy vroeëre droom om ’n suiwer Nederlandse nedersetting te vorm, is verydel deur die Hugenote-toestroming en deur die Sewentien se eie opdrag dat nasionaliteite gemeng moes word wanneer grond toegestaan word. Die liefde vir rykdom het by hom toegeneem, en sy plaas Constantia, reeds verfraai met wingerde en laane van jong eike, het jaar ná jaar meer van sy aandag geëis. [3]
Vrye huishoudings het opgemerk dat die sterk persoonlike belangstelling wat hy eens in hulle welsyn geneem het, besig gelyk het om uit te sterf. ’n Vergelyking van die rekords van die eerste twaalf jaar van sy administrasie met dié van die laaste sewe toon dat ’n verandering in sy gevoelens werklik plaasgevind het: die entoesiastiese taal van die eerste tydperk maak plek vir koue amptelike uitdrukkings in die laaste. Nogtans was daar in 1692 geen openlike klagtes nie, en vir vreemdelinge en ander wat nie onder die oppervlak kon sien nie, het alles glad gelyk te verloop. Die skeuring wat later die einde van die Van der Stel-era sou merk, was nog slegs ’n verandering van toon. [3]
Constantia self was besig om ’n middelpunt van die goewerneur se private landgoedere-ekonomie te word. Wingerde en eikelaane het die eiendom reeds onderskei; in latere jare sou vreemdelinge die wyn wat daar gepars is, prys. In 1692 is die plaas se groeiende greep op die goewerneur se tyd deur koloniste gelees as ’n verskuiwing van energie weg van distriksbesoeke en persoonlike arbitrasie na ’n meer afsydige, amptelike styl van bestuur. Dié waarneming, meer as enige enkele plakkaat, verklaar waarom die jaar as ’n skarnier staan tussen die gewilde kommandeur van die 1680’s en die koeler goewerneur van die latere 1690’s. [3]
Khoikhoi-armoede en onwettige veehandel — 1692
Rondom die Europese plase was die ouer skiereilandstamme onder blywende druk. Die Goringhaiquas en Gorachouquas word in die mid-1690’s-narratief wat uit die toestande van dié tydperk vertrek, reeds as volkome verarm beskryf. Onderlinge vegtery het buite die Chainouqua-mededinging voortgegaan: ander gemeenskappe het mekaar op dieselfde wyse vernietig, en almal het blootgestel gebly aan plundering deur San-groepe. Burgerlike minagting van die handelsverbod het beteken dat brandewyn en tabak nog langs informele paaie uitwaarts beweeg het terwyl vee inwaarts gekom het, tot nadeel van sowel Kompanjiemonopolie as stamkuddes. [3]
Die regering se antwoord in 1692 was tweeledig: hernu Europese ruilpartye onder offisiere soos Schryver, en kweek Koopman as teenwig teen Klaas. Geen van die maatreëls het die ouer oorvloed van Khoikhoi-vee herstel nie. Hulle het egter die kasteel se aanspraak herbevestig om te reël wie mag ruil en wie as vriend van die Kompanjie tel. Vryburgers wat die plakkate ignoreer het, het vervolging gewaag; kapteins wat amptelike partye belemmer het, het die lot gewaag waarheen Klaas reeds op pad was. Die jaar se binnelandse politiek was dus onlosmaaklik van die vleisekonomie van die baai. [3]
Ampstafwe met koperkoppe—Kompanjiewapens aan die een kant, die goewerneur se naam vir die nuwe kaptein aan die ander—het onontbeerlike simbole gebly wanneer stamme bevestiging van opvolgers gesoek het. Selfs verarmde gemeenskappe het nog na die Europese owerhede gedraai om gewigtige geskille te besleg. Dié afhanklikheid, reeds voor 1692 sigbaar, het verhard soos vee skaarser geword het en soos mededingende kapteins geleer het dat toegang tot die kasteel ’n plaaslike magsbalans kon beslis. [3]
Skeepvaart en die opening van die dekade 1692–1699
Gedurende die agt jaar 1692–1699 het vierhonderd vyf-en-dertig skepe in Tafelbaai ingeloop, of gemiddeld vier-en-vyftig per jaar. Daarvan het tweehonderd drie-en-negentig aan die Kompanjie behoort, eenhonderd dertien was Engels, negentien Deens, en tien Frans. Die dekade het dus geopen met ’n besiger buitelandse teenwoordigheid as die tien jaar wat op 31 Desember 1691 geëindig het, toe 424 vaartuie getel is en Engelse skepe slegs ses-en-veertig getel het. Engelse verkeer het nou Oos-Indiese reise, private handelaars of interlopers, skepe van die nuwe Engelse Oos-Indiese Kompanjie, soms oorlogskepe op konvooidiens, en vaartuie in die Madagaskar-slawehandel ingesluit wat die Kaap as waterplek gebruik het. [3] [3]
Skeepsbou het sedert die middel van die eeu verander. Indiëvaarders het meer seile gedra, elkeen kleiner, en minder hande as vroeër nodig gehad. Die gemiddelde Nederlandse Indiëvaarder teen die einde van die eeu het omtrent eenhonderd sewentig man getel; Engelse skepe wat in Tafelbaai ingeloop het, was as reël baie kleiner en het gemiddeld nie meer as eenhonderd man gedra nie. Die ou Engelse Oos-Indiese Kompanjie se skepe het dikwels nog Sint Helena verkies, sodat die Engelse vlae wat in die openingsjare van 1692 in Tafelbaai gesien is, ’n gemengde handels- en interloper-skare was eerder as ’n enkele kompanjievloot. [3]
Teen dié verkeer was die Junie-wrakke ’n skerp herinnering dat volume nie veiligheid beteken het nie. ’n Baai wat ’n groot wintervloot kon huisves, kon nog drie skepe in een nag verloor wanneer die noordwester die Soutriviermond ’n lywal gemaak het. Verversing, herstel en berging het kernwerk aan die Kaap gebly selfs soos vrye landbou binnelands uitgebrei het. Die skeepvaartsyfers wat met 1692 begin, omraam dus sowel die kolonie se internasionale belang as die fisiese risiko wat elke winterankerplek beheers het. [3]
Nedersettingswerk en nuwe burgervaname — 1692
Binnelands van die baai het die vrye distrikte die roetine van graan, wingerd en vee voortgesit wat die 1691-rolle reeds in totaliteit gemeet het. Tussen 1691 en 1700 verskyn ’n verdere stel burgervaname vir die eerste keer in die koloniale rekords—onder meer Bakhuizen, Bisseaux, Bloem, de Boer, Brink, Coenradie, Couvret, Cronjé, Delport, van Deventer, Diemer, Dumont, Faber, Fleuris, Gardiol, Haak, de Haas, Heems, Helm, Heyning, Hoffman, Hubner, van Jaarsveld, Kerver, de Kock, Kruisman, Lutters, Maritz, van Meerland, Menssinck, Mouton, Mouy, Niel, Odendaal, Oertman, Pleunis, van Rensburg, le Riche, Rotterdam, van de Sande, Scheffer, Schryver, Slabbart, Swanepoel, Syfer, de Vos, Wiederhold, Willemse, Wynoch en Zevenhoven. Nie elke naam kan aan ’n enkele twaalfmaande-toekenning vasgespeld word nie, maar die bondel merk die voortgesette aankoms en plaaslike vestiging van Nederlandse, Duitse en Franse huishoudings oor die dekade wat 1692 open. [3]
Eksperimente in aanplanting en dorpsverbetering wat by dié fase van Van der Stel se bewind gegroepeer word—olyfproewe, hopkultuur, en die ywerige uitplant van jong eike op die Kaapse skiereiland—behoort tot dieselfde werksjare, selfs waar die oorblywende kennisgewings nie tot ’n enkele maand van 1692 gedateer is nie. Mislukking met olywe het die poging nie gestuit nie; eikeplanting is as ’n lang belegging in hout en landskap voortgesit. Die vrye nedersetting se materiële program het dus parallel geloop met die politieke verkoeling tussen goewerneur en burgers en met die binnelandse herbelyning van Klaas na Koopman. [3]
Wilde diere het die skiereiland en die plattelandse distrikte nog lastig geval. Premies vir die doodmaak van leeus op die Kaapse skiereiland het op ’n aansienlike bedrag gestaan, en veeverliese naby die kasteel was nog moontlik. Dié gevare was deel van gewone plaasrisiko in 1692, nie buitengewone nuus nie, maar hulle help verklaar waarom vee wat deur ruil verkry of op vryeiendom geteel is so noukeurig bewaak is, en waarom Kompanjie en burger gelyk die binnelandse kapteins dopgehou het wat toegang tot wyer kuddes beheer het. [3]
Sluiting van 1692 aan die Kaap
Teen die einde van 1692 het drie drade die jaar aan die Kaap bepaal. Binnelands het kaptein Klaas se dreigemente teen vaandrig Schryver se ruilparty hom Kompanjiesteun gekos; Koopman het as die Chainouqua-bondgenoot van die kasteel gestaan, met Klaas as kwaadstoker en nog deur huwelik aan Goukou van die Hessequas verbind. In Tafelbaai het die noordwester van 4–5 Junie die Goede Hoop, Hoogergeest en Engelse Orange naby die Soutriviermond aan land gedryf—Jochem Willems se brandingsredding van die Hoogergeest die een duidelike heldedaad in ’n nag van gebreekte skepe. Op die vlak van rang en reputasie het die Sewentien Simon van der Stel raadslid buitengewoon van Nederlands-Indië gemaak, selfs soos vryburgerlike agting vir die goewerneur begin verkoel het en Constantia meer van sy aandag geëis het. Skeepvaartsyfers vir die agt jaar wat in 1692 begin, sou 435 aankomste in Tafelbaai tel. Dit was die kalenderfeite van ’n jaar wat binnelandse alliansies herbelyn het, die winterankerplek geskend het, en sowel die hoogtepunt van amptelike eer as die eerste stil vervreemding tussen goewerneur en koloniste gemerk het. [3]