Boer History1692 aan die Kaap die Goeie Hoop: Klaas en Schryver, die Soutrivier-wrakke en Van der Stel raadslid buitengewoon
Klaas, Schryver en die veeruil-krisis — 1692
Die kalenderjaar 1692 het geopen onder goewerneur Simon van der Stel, wie se bevordering van kommandeur af van krag geword het met die aankoms van die Java op 1 Junie 1691. Vryburgerlike nedersetting het reeds van die Kaapse skiereiland tot by die berge van Drakenstein en Hottentots-Holland gestrek, dog die kolonie se vleisvoorraad het nog afgehang van vee wat by Khoikhoi-stamme verkry is. Kompanjie-ruilpartye van Europeërs moes weer binnelands gestuur word omdat die eens vertroude Chainouqua-kaptein Klaas nie meer die arbeid volgehou het om vee vir die Edèle Kompanjie op die skaal wat die kasteel geëis het, aan te koop nie. Die direkteure het nog gehoop dat ’n vrye kolonie van bruikbare omvang voedsel sou vergoedkoop en milisie sou verskaf; in die praktyk het die pakhuise en die vloote voortgegaan om op binnelandse troppe te steun wat slegs stamkapteins in hoeveelheid kon bymekaarmaak. [3] [3]
Klaas is lank gereken onder die mees getroue tussengangers tussen die nedersetting en die binnelandse stamme. Teen 1692 het dié verhouding versuur. Tydgenootlike rekords toon hom moeg van aanhoudende inspanning namens ’n vraag wat vir hom ondeurgrondelik moes gelyk het, en jaloers toe Europese ruilpartye weer op die paaie en weivelde verskyn het wat hy eens oorheers het. Theal se opsomming is bot: ’n man in sy omstandighede kon nie lank volhou met enige onderneming wat soveel reis en so min rus geëis het nie, en die terugkeer van amptelike partye onder Europese offisiere het hom aangespoor om hindernisse in hulle pad te lê. Dié optrede het vinnig tot iets onvriendeliker gelei. [3]
Die hoof van een sulke party was vaandrig Schryver. In 1692 het Klaas die dreigendste taal teenoor Schryver gebruik, handelsmededinging in openlike onvriendelikheid verander, en die regering genoodsaak om te heroorweeg watter Chainouqua-leier nog as ’n betroubare bondgenoot behandel kon word. Die voorval het deel uitgemaak van ’n wyer patroon wat reeds rondom die vrye nedersetting sigbaar was. Khoikhoi-krale het yl verspreid gebly en nog van plek tot plek getrek, behalwe dat hulle nie meer op grond wat deur Europeërs beset was, opgeslaan kon word nie. Stamme was slegs aan Nederlandse reg onderworpe waar Europeërs ook betrokke was. Veerykdom het gedaal deur onderlinge twis, San-plundering, en die bereidwilligheid van sommige gemeenskappe om osse vir brandewyn en tabak te verruil. [3]
Burgers is onder swaar strawwe verbied om met die Khoikhoi te handel, dog sommige van die mins agbare vrymanne het nog ’n uitgebreide onwettige ruilhandel in weerwil van die plakkate en van die straf wat op skuldigbevinding gevolg het, voortgesit. Botha se institusionele skets van dieselfde eeu-einde-jare bevestig hoe styf die Kompanjie dié monopolie nog bewaak het: wat die burgers ook al moes verkoop of nodig gehad het om te koop, moes in beginsel deur Kompanjiekanale teen pryse wat deur gesag vasgestel is, gaan, en veeruil met die Khoikhoi het streng verbode gebly tot die beleidswending van 1699. In 1692 was Schryver se amptelike party en Klaas se belemmerende woede dus twee gesigte van een betwiste vleisekonomie—Kompanjievraag wat binnelands gedruk het, onwettige vryburgerpaaie wat die monopolie ondermyn het, en stamkapteins wat moes kies of hulle die verkeer sou dien, belemmer of daaruit voordeel trek. [3] [8]
Koopman word die Kompanjie se bondgenoot — 1692
Koopman, Klaas se mededinger binne dieselfde Chainouqua-verband, het vinnig beweeg sodra Klaas in onguns gestaan het. Hy het na die kasteel gekom met ’n aanklag dat Klaas saamspan met dié burgers wat die onwettige veehandel dryf, en hy het so ’n groot agting vir die Kompanjie se belange voorgegee dat hy sy dienste geheel tot die goewerneur se beskikking wou stel. In die fyn besonderhede wat in die tydgenootlike rekords opgeteken is, het Theal ’n presiese eweknie waargeneem van latere maneuvers deur Afrika-hoofde wat Europese steun teen ’n mededinger soek: die aanklag, die betuiging van getrouheid, en die bod om die kasteel se guns as wapen in plaaslike politiek te verower. [3]
Die gevolg in 1692 was ’n volle ommekeer van vroeëre Kaapse beleid teenoor die mededingende takke van die Chainouqua. Koopman het ’n bondgenoot van die Edèle Kompanjie geword; Klaas is as ’n sleggesinde kwaadstoker beskou. Klaas het as vrou ’n dogter van Goukou, opperhoof van die Hessequas, gehad, wat die koloniste gewoonlik die oude heer genoem het. Sy mense en die Hessequas het in noue vriendskap geleef, sodat enige slag teen Klaas ’n wyer binnelandse netwerk kon betrek. Die belyning wat in dié jaar vasgelê is, het nog nie die gewapende kommando van 1693 opgelewer nie—toe kaptein Willem Padt met honderd soldate en honderd burgers sou optrek ná Koopman se dringende versoek van 20 April 1693—maar dit het die politieke bord gesit waarop dié latere ekspedisie sou beweeg, insluitend die uiteindelike beslaglegging op Klaas se vee, sy aanhouding op Robbeneiland, en die lang vete wat eers met Klaas se dood in ’n skermutseling in Junie 1701 geëindig het. [3]
Vir die vrye distrikte het die verandering daagliks saak gemaak. Kompanjie-ruilpartye kon weer met ’n erkende binnelandse vennoot optree; onwettige burgerhandelaars het, ten minste op papier, die dekking van Klaas se vroeëre guns verloor; en die kasteel se korrespondensie het Koopman as die Chainouqua-kaptein behandel wie se klagtes en versoeke gehoor sou word. Die ouer verhaal van Klaas as die mees betroubare van sy volk is nie oornag uitgevee nie—koloniste het nog onthou dat hy Europeërs in nood bevriend het—maar in amptelike oë was 1692 die jaar waarin dié krediet onttrek is. Goukou se vriendskap het waardevol gebly omdat hy as die rykste en magtigste van die Khoikhoi-hoofde in die omgewing van die kolonie beskou is; sy dogter se huwelik met Klaas, en later haar beslaglegging deur Koopman ná Klaas se arrestasie, sou Hessequa-politiek vir die res van die dekade met die Chainouqua-twis verstrengel hou. [3]
Ander binnelandse gemeenskappe was reeds besig om mekaar op dieselfde wyse te vernietig. Theal se narratief van die middel-1690’s teken Hessequa-krale wat deur Attaquas geplunder is, San-invalle op Koopman se troppe, en die volledige verarming van die ouer skiereilandstamme van die Goringhaiquas en Gorachouquas. Ampstafwe met koperkoppe—Kompanjiewapens aan die een kant, die naam wat die goewerneur aan die nuwe kaptein gegee het aan die ander—het onmisbare simbole gebly wanneer stamme bevestiging van opvolgers gesoek het. Selfs verarmde gemeenskappe het nog na die Europese owerhede gewend vir die skikking van gewigtige geskille. Dié afhanklikheid, reeds voor 1692 sigbaar, het verhard soos vee skaarser geword het en soos mededingende kapteins geleer het dat toegang tot die kasteel ’n plaaslike magsbalans kon beslis. [3]
Tafelbaai-storm en drie wrakke — 4–5 Junie 1692
Gedurende die nag van die 4de Junie 1692 het ’n swaar storm uit die noordweste opgesteek. Voor dagbreek van die 5de is drie skepe naby die mond van die Soutrivier aan land gedryf: die Kompanjie se Goede Hoop en Hoogergeest, en die Engelse skip Orange. ’n Groot vloot het toe in Tafelbaai gelê; die ander vaartuie het by hulle ankers gehou. Die ramp het die blootgestelde Soutrivier-reede getref wat reeds in vroeër dekades wrakke geëis het wanneer winterse noordwesters die see op die vlaktes oos van die kasteel gestapel het, en dit het ’n reeks skeepverliese geopen wat deur die latere 1690’s sou voortgaan met die Dageraad op Robbeneiland, die Waddingsveen en Oosterland weer by die Soutriviermond, en die Huis te Crayenstein agter die Leeukop. [3]
Die Goede Hoop was dieselfde skip wat in April 1689 van die Franse geneem is, toe sy die Normande geheet het. Sy was nou tuiswaarts van Ceylon. Sy het bymekaar gebly, en die meeste van haar vrag, alhoewel beskadig, is gered. Die Hoogergeest, van Batavia, en die Orange, van Madras, het vinnig stukkend gegaan, maar slegs ’n paar van hulle mense is verloor. Die manne van die Hoogergeest is gered deur ’n kwartiermeester van ’n Indiëvaarder wat toevallig op daardie oomblik aan wal was. Dié seeman, Jochem Willems met name, het ’n lyn aan sy lyf vasgemaak en homself deur die branders na die wrak gewerk. ’n Tros is toe aan wal getrek, en daardeur het die meeste van die bemanning ontsnap voordat die skip stukkend gegaan het. Theal se relaas bewaar die episode as een van die duidelikste dade van individuele seemanskap in die baai se wrakkalender van die dekade. [3] [3]
Vir die nedersetting was die Junie-wrakke sowel ’n materiële verlies as ’n demonstrasie van Tafelbaai se wintergevaar. Vrag van Ceylon en Batavia, en ’n Engelse Indiëvaarder van Madras, het binne ure op dieselfde stuk strand opgestapel. Bergingspartye het die Goede Hoop bewerk terwyl die gebreekte rompe van die ander twee skepe aangedui het hoe min hougrond die Soutriviermond gebied het sodra ’n noordwester die vloot op ’n lywal gehad het. Dorpsbestaan het nog swaar afgehang van openbare huise, logies en verkope aan verbygaande vreemdelinge; ’n wrak het dié verkeer in skielike berging, inkwartering van oorlewendes en die grimmige rekeningkunde van beskadigde vragte saamgepers. Die episode het onder die vernaamste skeepvaartramppe van Van der Stel se goewerneurskap gestaan en 4–5 Junie 1692 in die baai se wrakkalender vasgelê. [3] [8]
Die fisiese omgewing van die ramp was dieselfde lae kus wat die kolonie eers begin reël as stedelike grond. Tafelvallei se beboude gebied het nog grofweg tot die lyne gestrek wat later as Burgstraat en Pleinstraat bekend sou staan; kanale het af met die Heerengracht en Keizersgracht geloop; die meeste huise was enkelverdieping steen en baksteen onder rietdak, met tuine aangeheg en mure wat by statuut nie minder as twintig voet hoog moes staan nie. Die pad na die binneland het nog tussen die kasteel en die strand van die baai geloop. Toe ’n noordwesstorm skepe op die Soutriviervlaktes dryf, het kasteel, dorp en wrakstrand dus binne ’n paar duisend tree van mekaar gestaan—naby genoeg vir walpartye soos dié van Willems om op te tree, en naby genoeg vir die hele vrye gemeenskap om te sien wat winteranker nog gekos het. [8] [3]
Van der Stel raadslid buitengewoon — 1692
In 1692 het die Vergadering van Sewentien aan Simon van der Stel die rang en titel van raadslid buitengewoon van Nederlands-Indië verleen. Die direkteure het nog ’n baie hoë dunk van die goewerneur gehad. Die eer het bo die plaaslike titel gestaan wat hy in 1691 ontvang het—toe die skip Java despatsje gebring het wat hom op 1 Junie van kommandeur tot goewerneur verhef het—en het die Kaapse regeringshoof meer formeel aan die boonste hiërargie van die Kompanjie se Indiese administrasie gekoppel, selfs terwyl hy by die kasteel in Tafelvallei gestasioneer gebly het. Botha se eenvoudige institusionele aantekening van dieselfde oorgang teken dat die kommandeursrang in 1691 na goewerneur verander is; die raadslid se waardigheid van 1692 was die volgende stap in dieselfde direkteursguns. [3] [3] [8]
Die bevordering het nie oornag die daaglikse samestelling van die politieke raad verander nie, maar dit het bevestig dat Amsterdam nog die man vertrou het wat Stellenbosch geopen, Drakenstein gevestig en die vrybevolking bó duisend siele opgestoot het. Toe die verandering van plaaslike rang in 1691 in werking getree het, het dié raad bestaan uit die goewerneur; die sekunde, Andries de Man; die fiskaal, Cornelis Simons (vollediger Cornelis Joan Simons); die kaptein, Willem Padt; die tesourier, Ludowyk van der Stel; die garnisoenboekhouer, Jan Hendrik Blum; en die sekretaris, Johannes Willem de Grevenbroek. Botha se parallelle skets van die raad ná hoë kommissaris Hendrik Adriaan van Rheede se uitbreiding van 1685 noem dieselfde regeringsfunksies—wette, belastings, siviele aanstellings, vrye- en erfpagtoekennings—onderworpe aan die veto van Holland en Batavia, en teken aan dat burgers nooit as lede gesit het nie. [3] [8]
Die onafhanklike fiskaal se plek op dié raad het een van die grondwetlike nuwighede van die laat 1680’s gebly. Geskep deur die direkteure in Maart 1688, het die amp skerp verskil van die ouer regsbeskermers: die nuwe fiskale het slegs aan die opperdirektoraat verantwoording gedoen, langs die sekunde gesit, rekeninge beheer wat met skeepsyvragte en garnisoenvoorsiening verband gehou het, en vir eie voordeel een derde van die boetes behou wat hulle in geringe strafsake opgelê het. Simons, aangestel in 1689, het ’n Kompanjiesalaris van slegs £100 per jaar getrek. Die dubbele reëling van plaaslike regering en onafhanklike fiskaal het, met min strukturele verandering, die Kaapse grondwet deur die volgende eeu gebly. Teen dié masjinerie was die raadslid se rang van 1692 minder ’n hervorming as ’n persoonlike verheffing—Amsterdam se openbare teken van vertroue in die goewerneur wat nog sowel nedersettingsuitbreiding as die verversingstasie gelei het. [3]
Toe van der Stel later in 1696 toestemming gevra het om te bedank, sodat hy die aand van sy lewe in vergelykende vryheid van sorg kon deurgebring, sou dieselfde direkteure sy oudste seun as opvolger noem—’n uitkoms wat voorberei is deur die vertroue wat reeds in die raadslid se rang van 1692 sigbaar was. Die nuut aangestelde goewerneur kon nie dadelik die Nederlande verlaat nie; eers op 23 Januarie 1699 sou Wilhem Adriaan van der Stel en sy gesin Suid-Afrika bereik, en eers op 11 Februarie 1699 sou die vader die administrasie oordra en na Constantia aftree. Vir die vryburgers wat van die Liesbeek-, Stellenbosch- en Bergrivierplase af gekyk het, het die eer van 1692 dus amptelike sukses gemerk juis op die oomblik toe persoonlike warmte tussen goewerneur en koloniste begin verkoel het. [3]
Veranderende verhoudinge met die vryburgers — 1692
Voor die jaar 1692 het Simon van der Stel die agting en genegenheid van byna elke Europeër in Suid-Afrika geniet, behalwe die Franse immigrante. Omtrent hierdie datum het ’n ander gevoel stadig begin ontwikkel. Hy was nou ’n teleurgestelde man: sy vroeëre droom om ’n suiwer Nederlandse nedersetting te vorm, is verydel deur die Hugenote-instroming en deur die Sewentien se eie opdragte dat nasionaliteite gemeng moes word wanneer grond toegestaan word. Die liefde vir rykdom het by hom toegeneem, en sy plaas Constantia, reeds verfraai met wingerde en lane van jong eike, het jaar na jaar meer van sy aandag in beslag geneem. [3]
Vrye huishoudings het opgemerk dat die sterk persoonlike belangstelling wat hy eens in hulle welsyn geneem het, besig gelyk het om uit te sterf. ’n Vergelyking van die rekords van die eerste twaalf jaar van sy administrasie met dié van die laaste sewe toon dat ’n verandering in sy gevoelens werklik plaasgevind het: die entoesiastiese taal van die eerste tydperk maak plek vir koue amptelike uitdrukkings in die laaste. Tog was daar in 1692 geen openlike klagtes nie, en vir vreemdelinge en ander wat nie onder die oppervlak kon sien nie, het alles glad gelyk verloop. Die skeuring wat later die einde van die Van der Stel-era sou merk—en wat Botha se eeu-einde-skets reeds voorafskadu in die amptenare se latere mededinging met boere en in die akute krisis van 1705—was nog slegs ’n toonverandering. [3] [8]
Constantia self was besig om ’n middelpunt van die goewerneur se private landgoedekonomie te word. Wingerde en eike-lane het die eiendom reeds onderskei; in latere jare sou vreemdelinge die wyn wat daar gepars is, prys, koloniste sou ’n geheime vervaardigingsmetode verdink, en die ware oorsaak sou die grond blyk te wees. In 1692 is die plaas se groeiende greep op die goewerneur se tyd deur koloniste gelees as ’n verskuiwing van energie weg van distriksbesoeke en persoonlike arbitrasie na ’n meer afstands-, amptelike styl van regeer. Dié persepsie, meer as enige enkele plakkaat, verduidelik waarom die jaar as ’n skarnier staan tussen die populêre kommandeur van die 1680’s en die koeler goewerneur van die latere 1690’s. [3]
Die Franse dimensie van die verkoeling was struktureel sowel as persoonlik. Die vlugtelinge het teen die einde van 1691 hulle eie Drakenstein-kerkraad ontvang; tweetalige skoolmeesters en ’n politieke kommissaris in die kerkraad moes hulle onder Nederlandse toesig hou terwyl Franse erediens toegelaat is. Van der Stel het in Junie 1691 na Amsterdam geskryf dat die vlugtelinge se wispelturige aard hulle nog aankleef en dat hulle soos die kinders van Israel is wat na die ui-potte van Egipte verlang. Teen 1692 het dié assimilasiebeleid en die goewerneur se private teleurstelling saamgeloop: die nedersetting was nie meer die suiwer Nederlandse kolonie van sy vroeë hoop nie, Constantia het meer van sy aandag geëis, en vryburgerlike simpatie—Nederlands sowel as Frans—het die stadige terugtog begin wat Theal van omtrent hierdie jaar dateer. [3] [8] [3]
Khoikhoi-armoede en onwettige veehandel — 1692
Rondom die Europese plase was die ouer skiereilandstamme onder blywende druk. Die Goringhaiquas en Gorachouquas is reeds as heeltemal verarm beskryf in die middel-1690’s-narratief wat van die toestande van hierdie tydperk uitgaan. Onderlinge stamgevegte het anderkant die Chainouqua-mededinging voortgegaan: ander gemeenskappe het mekaar op dieselfde wyse vernietig, en almal het blootgestel gebly aan plundering deur San-groepe. Burgerlike minagting van die handelsverbod het beteken dat brandewyn en tabak nog langs informele paaie uitwaarts beweeg het terwyl vee inwaarts beweeg het, en sodoende sowel Kompanjiemonopolie as stamtroppe ondermyn het. [3]
Die regering se antwoord in 1692 was tweevoudig: Europese handelspartye onder offisiere soos Schryver hernu, en Koopman as teenwig teen Klaas kweek. Geen van die twee maatreëls het die ouer oorvloed van Khoikhoi-vee herstel nie. Hulle het wel die kasteel se aanspraak herbevestig om te reël wie mag ruil en wie as vriend van die Kompanjie tel. Vryburgers wat die plakkate ignoreer het, het vervolging gewaag; kapteins wat amptelike partye belemmer het, het die lot gewaag wat Klaas reeds nader. Die jaar se binnelandse politiek was dus onafskeidbaar van die vleisekonomie van die baai—en van die latere direkteursopdrag van 1695 dat boerdery en veehandel so gou moontlik deur die Kaapse regering prysgegee moes word, met koloniste gelaat om vee vir kontrakteurs te koop en vet te maak, ’n program wat eers ná ’n paar jaar in werking gestel is. [3] [8]
Ampstafwe met koperkoppe—Kompanjiewapens aan die een kant, die goewerneur se naam vir die nuwe kaptein aan die ander—het onmisbare simbole gebly wanneer stamme bevestiging van opvolgers gesoek het. Selfs verarmde gemeenskappe het nog na die Europese owerhede gewend vir die skikking van gewigtige geskille. Dié afhanklikheid, reeds voor 1692 sigbaar, het verhard soos vee skaarser geword het en soos mededingende kapteins geleer het dat toegang tot die kasteel ’n plaaslike magsbalans kon beslis. Theal se latere aantekeninge van dieselfde stelsel—Khoikhoi wat uit eie beweging om bevestiging van kapteins aansoek doen, en die koperkopstaf wat as wesenlik tot gesag behandel word—behoort tot die werkende orde wat reeds in krag was toe Klaas geval en Koopman opgestaan het. [3]
Platteland en dorp het albei nog met wilde diere as gewone risiko geleef. ’n Aansienlike premie is betaal vir die dood van ’n leeu op die Kaapse skiereiland, en veeverliese naby die kasteel het moontlik gebly; so laat as 1702 is ’n olifant net anderkant die Kaapse vlaktes doodgemaak. Luiperds en leeus het Drakenstein- en Stellenbosch-plase in dieselfde werksjare gepla—Theal teken ’n burger wat deur ’n luiperd by Drakenstein doodgemaak is en ’n ander wat byna deur ’n leeu by Stellenbosch verskeur is in Mei 1694, en nege koeie wat op een dag die volgende maand binne sig van die kasteel deur leeus doodgemaak is. Dié gevare help verduidelik waarom vee wat deur ruil verkry of op vryegrond geteel is, so nou bewaak is en waarom Kompanjie en burger albei die binnelandse kapteins dopgehou het wat toegang tot wyer troppe beheer het. San-druk van die berge af en onwettige grensruil het die kring van onsekerheid om die vrye distrikte voltooi. [3] [8]
Skeepvaart en die opening van die dekade 1692–1699
Gedurende die agt jaar 1692–1699 het vierhonderd vyf-en-dertig skepe in Tafelbaai aangedoen, of gemiddeld vier-en-vyftig per jaar. Daarvan het tweehonderd drie-en-negentig aan die Kompanjie behoort, eenhonderd dertien was Engels, negentien Deens, en tien Frans. Die dekade het dus geopen met ’n besiger buitelandse teenwoordigheid as die tien jaar wat op 31 Desember 1691 geëindig het, toe 424 vaartuie getel is—339 van die Kompanjie, slegs ses-en-veertig Engels, drie-en-twintig Frans, dertien Deens, en drie Portugees. Engelse verkeer het nou Oos-Indiese reise, private handelaars of interloper, skepe van die nuwe Engelse Oos-Indiese Kompanjie, geleentheids-oorlogskepe op konvooidiens, en vaartuie in die Madagaskar-slawehandel wat die Kaap as waterplek gebruik het, ingesluit. [3] [3]
Skeepsbou het sedert die middel van die eeu verander. Indiëvaarders het meer seile gedra, elkeen kleiner, en minder hande as vroeër nodig gehad. Die gemiddelde Nederlandse Indiëvaarder teen die einde van die eeu het omtrent eenhonderd sewentig man getel; Engelse skepe wat Tafelbaai aangedoen het, was as ’n reël baie kleiner en het gemiddeld nie meer as honderd gedra nie. Oorgange tussen Europa en die Kaap is nou dikwels in omtrent negentig dae gemaak, dog skeurbuik het nog verskriklike verwoesting onder seemanne aangerig—’n feit wat die latere bou van ’n groter hospitaal sou dryf wat in hierdie jare gemagtig is en eers in Julie 1697 ernstig begin is. Die ou Engelse Oos-Indiese Kompanjie se skepe het dikwels nog Sint Helena verkies, sodat die Engelse vlae wat in Tafelbaai in die openingsjare van 1692 gesien is, ’n gemengde kommersiële en interloper-skare eerder as ’n enkele kompanjievloot was. [3]
Teen dié verkeer was die Junie-wrakke ’n skerp herinnering dat volume nie veiligheid beteken het nie. ’n Baai wat ’n groot wintervloot kon huisves, kon nog drie skepe in een nag verloor wanneer die noordwesstorm die Soutriviermond ’n lywal gemaak het. Verversing, herstel en berging het kern-Kaapse werk gebly selfs soos vrye landbou binnelands uitgebrei het. Inkomstesyfers vir die laaste jare van die eeu toon dieselfde dubbele karakter: lisensies om wyn en spiritualieë te verkoop het omtrent £2 200 per jaar opgelewer, ander bronne omtrent £800, en gemiddelde winste op goedere omtrent £2 000, terwyl uitgawes wat teen die Kaap aangeslaan is nadat skeepsvoorrade uitgehaal is, naby £8 000 gestaan het teen ’n plaaslike inkomste naby £5 000. Botha se parallelle skets van eeu-einde-finansies noem dieselfde pilare—geveilde kleinhandelvoorregte vanaf 1673, tiendes van produkte, en oordragbelasting ingevoer in 1686—as die algemene praktyk onder Kompanjieregering. [3] [8]
Munisipale orde in die klein dorp het met die skeepverkeer tred gehou. ’n Raad van Brandmeesters is in 1691 uit die burgers aangestel; ratelwagte, eers in 1686 aangestel, het nog patrollie geloop en die ure ná tien in die aand uitgeroep; en in April 1696 sou die strate snags begin patrolleer word deur ’n burgerwag wat opgerig is om brandstigting, roof en ander geweld te voorkom. Kaapse burgers moes ses kompanieë van dertig man elk vorm en sonder besoldiging paradeer wanneer hulle beurt kom. Plattelandse distrikte het reeds veldwagters in diens gehad om toe te sien dat die plakkate nagekom word, betaal teen omtrent £1 2s. 3d. per maand. Die skeepvaartdekade wat met 1692 open, raam dus sowel die kolonie se internasionale belang as die dun burgerlike apparaat wat vloote, wrakke, taphuise en nagorde op ’n enkele lywal moes bestuur. [8] [3]
Nedersettingswerk en nuwe burgervaname — 1692
Binnelands van die baai het die vrye distrikte die roetine van graan, wingerde en vee voortgesit wat die 1691-rolle reeds in die geheel gemeet het—ietwat meer as duisend vrye siele, byna 585 000 wingerdstokke, duisende beeste en tienduisende skape, en ’n oes getel in duisende muide koring. Tussen 1691 en 1700 verskyn ’n verdere stel burgervaname eers in die koloniale rekords—onder meer Bakhuizen, Bisseaux, Bloem, de Boer, Brink, Coenradie, Couvret, Cronjé, Delport, van Deventer, Diemer, Dumont, Faber, Fleuris, Gardiol, Haak, de Haas, Heems, Helm, Heyning, Hoffman, Hubner, van Jaarsveld, Kerver, de Kock, Kruisman, Lutters, Maritz, van Meerland, Menssinck, Mouton, Mouy, Niel, Odendaal, Oertman, Pleunis, van Rensburg, le Riche, Rotterdam, van de Sande, Scheffer, Schryver, Slabbart, Swanepoel, Syfer, de Vos, Wiederhold, Willemse, Wynoch, en Zevenhoven. Nie elke naam kan aan ’n enkele twaalfmaand-toekenning vasgespeld word nie, maar die tros merk die voortgesette aankoms en plaaslike vestiging van Nederlandse, Duitse en Franse huishoudings oor die dekade wat 1692 open. [3] [3]
Botha se vlugtelinglyste plaas verskeie Franse huishoudings spesifiek in 1692 in die kolonie. Pierre Barillé en sy vrou Dina van Soetermeer het in die Kaapse distrik gewoon; Abraham Bleuset (Belusé) van Calais, nog ongetroud, was eweneens in die Kaapse distrik; Marie Avice (Avis) verskyn te Drakenstein as vrou van Claude Marais van Plessis; twee Pierre Jourdans staan op ’n Drakenstein-inwonerslys, een in vennootskap met Louis Barré en een van Cabrière; Nicolas Labat se naam verskyn; Jacques Pinard se seun Jacques is gebore uit sy eerste vrou Esther Fouché; en op 19 Oktober 1692 het Louis de Perrone te Stellenbosch Maria le Fevre getrou, voorheen weduwee van Charles Prévot en van Hendrik Eekhof. ’n Stellenbosch-doop van 3 Augustus 1692 teken Lysbeth, dogter van Hans Pieter van Malcheer en Margarita Basse (Baché). Dié aantekeninge maak van 1692 nie ’n tweede groot vlugtelingvlootjaar nie; hulle toon die eerste Hugenote-golf reeds gewortel in Kaapse, Stellenbosch- en Drakenstein-huishoudings terwyl nuwe Nederlandse en Duitse name voortgegaan het om die rolle binne te kom. [8]
Eksperimente in plantasie en dorpsverbetering groepeer met hierdie fase van Van der Stel se bewind—olyfproewe, hopkultuur, en die ywerige plant van jong eike op die Kaapse skiereiland—behoort tot dieselfde werksjare, selfs waar die oorblywende aantekeninge nie tot ’n enkele maand van 1692 gedateer is nie. Mislukking met olywe het die poging nie gestop nie; eikeplant is as ’n lang belegging in hout en landskap nagejaag. In Februarie 1693 sou ’n wa-pad oor die nek anderkant Wynberg na Houtbaai voltooi word; in Oktober 1695 sou die Keizersgracht (later Darlingstraat) tussen die Heerengracht en die agterkant van die kasteel uitgelê word; en vanaf Oktober 1697 sou die gelykmaak van die groot parade begin met Kompanjieslawe en burgerarbeid. Die vrye nedersetting se materiële program het dus parallel geloop met die politieke verkoeling tussen goewerneur en burgers en met die binnelandse herbelyning van Klaas na Koopman. [3]
Grondbesit onder dié program het van twee hoofsoorte gebly. Baie veeposse is op leenbesit gehou: ’n veeboer het weiveld gekies, ’n jaarlikse lisensie geneem, en kon ’n ongeskikte plek vir vars grond verder weg prysgee, sonder dominium in die grond maar met ’n reg om die opstal wat hy gebou het, te verkoop. Vryegrond, daarenteen, was die vorm waarin die Hugenote-plase langs die Bergrivier toegestaan is, met mag om te verkoop of aan erfgename oor te dra. Botha beklemtoon dat die Kompanjie se primêre doel nog ’n verversingstasie was, dog deur die geleidelike uitbreiding van graan, wingerd en vee is die land in ’n landbouland omskep—’n onmerkbare verandering teen die stigters se eerste voornemens, maar reeds duidelik in die sensus- en skeepvaartsyfers wat die 1680’s sluit en die 1690’s open. Plattelandse mans tussen sestien en sestig was nog milisieplig en jaarlikse oefendae verskuldig; sein-kanonne op die omliggende hoogtes het die distriksburgers tot wapen geroep wanneer nodig. [8]
Kerklike lewe in die vrye distrikte in 1692 het nog op die drie spore geloop wat teen die einde van die vorige jaar vasgelê is: ’n Nederlandse gemeente aan die Kaap onder ds. Leonardus Terwold; ’n Franse (en gemengde) gemeente te Drakenstein onder ds. Pierre Simond met sy eie kerkraad, saamgestel op 30 Desember 1691 met ouderlinge Claude Marais, Louis de Berault en Louis Cordier en diakens Abraham de Villiers, Pierre Meyer, Pierre Beneset en Pierre Rousseau; en ’n Stellenbosch-kerkraad nog sonder ’n residensiële predikant, afhanklik van besoekende preke en die sieketrooster se lesing. Plakkate is voortgegaan om van die kasteelbalkon en, ná 1688, in sowel Nederlands as Frans gepubliseer te word, met afskrifte geplaas waar mense saamkom en soms van die preekstoel of kerktrappe gelees. Die nedersettingswerk van 1692 was dus nie slegs nuwe vaname en eikesaailinge nie, maar die gewone masjinerie van gemeente, milisie, grondlisensie en gepubliseerde wet onder ’n goewerneur nuut gestileer as raadslid buitengewoon terwyl die binnelandse vee-alliansie van Klaas na Koopman verskuif het en die wintersee drie skepe by die Soutriviermond geneem het. [3] [8] [3]