Boer History1661 aan die Kaap die Goeie Hoop: Namakwa-kontak, Cruythof en Meerhof se Vrede
Danckert se Terugkeer — 20 Januarie 1661
Op die 20ste Januarie 1661 het Jan Danckert se verkenningsgeselskap veilig by die fort teruggekeer. Hulle het in November 1660 met dertien vrywilligers, die tolk Doman, pakosse en muskette vertrek, noordwaarts langs die bergreeks wat die westelike kusgordel van die binneland skei. By ’n rivier wat na die Atlantiese Oseaan vloei, het hulle honderde olifante gevind en die stroom die naam gegee wat dit vandag nog dra. Verder aan het hulle rook gesien en is deur San vertel dat dit van Namakwa-vure afkomstig is. Moegheid het die draai huis toe afgedwing voordat daardie kamp bereik is. [3]
Die berig dat Namakwa-vure gesien is, was genoeg. Binne tien dae was ’n ander geselskap gereed. Dertien Europeërs en twee Khoikhoi het onder korporaal Pieter Cruythof gegaan, met onderchirurgyn Pieter van Meerhof as joernalis en tweede in bevel. Die roete was dié wat al beproef is: verby ’n berg wat die reisigers Riebeek se Kasteel genoem het, daarna die minste ruwe lyn noord na die Olifantsrivier en verder. [3]
Cruythof en Meerhof na die Namakwas — Januarie–Maart 1661
Nie ver anderkant die Olifantsrivier nie het die geselskap op agtien of twintig Namakwa-jagters afgekom. Ná aarseling en herhaalde uitnodigings deur die tolke het die jagters op ’n vriendelike wyse nader gekom. Klein geskenke is gegee; binne minute was daar vertroue aan albei kante. Sommige van die Namakwas het daardie nag by die Europeërs gebly en die volgende oggend hulle na ’n nabygeleë dorp gelei. [3]
Die kraal het aan die Namakwas onder hoofman Akembie behoort. Meerhof het drie-en-sewentig hutte in ’n kring getel, met ’n paar ander buite, en ongeveer driehonderd mans en vierhonderd vroue en kinders beraam — die aandeel vroue en kinders klein omdat die plek slegs ’n tydelike buitepos was. Veestapel het op sowat vierduisend horingsvee en drieduisend skape gestaan, wat van weiveld na weiveld verskuif is soos die gras dit vereis het. [3]
Die reisigers is met openlike vreugde verwelkom. ’n Kalf en ’n skaap is as kos aangebied. Die leiers is in die hoofman se hut genooi, op ’n karos gesit, en melk is bedien. Daardie aand is ’n groot dans ter ere van hulle gehou: ’n ring van tussen een en tweehonderd mans, elkeen met ’n hol riet van verskillende lengte of dikte; ’n leier in die middel met ’n lang stok, singend en aanwysings gee; die ring wat in die riete blaas en deur bewegings gaan terwyl vroue buite die kring dans. Die vermaak het sowat twee uur geduur. [3]
Akembie se Kraal en Namakwa-lewe
Meerhof het die Namakwas as groter van gestalte as ander Khoikhoi-groepe wat aan die Kaap bekend was beskryf, en beter geklee. Hulle het karosse van leer of van luiperd-, wildekat- of dassiehuid gedra. Hare was van dieselfde soort as by die Kaapse stamme, maar koperversiersels aan sommige van die bosse het dit so gestrek dat dit om die kop geval het. Ivoor- en koperringe is aan die arms gedra. Hulle het koper en yster gesmelt en versiersels en wapens uit albei gemaak. Wonings was die bekende halfronde houtgeraamtes met matte bedek, byna so maklik verskuifbaar soos seiltente. Melk, bewaar in groot kalbasse en uitgeholde houtvate, was die hoofvoedsel. [3]
Krygers het skilde van dubbele ossevel gedra, groot genoeg om agter te skuil, en die assagai, knuppelstok en boog en pyl gebruik. Ten tyde van Cruythof se besoek was daar ’n vete met die Cochoquas. San het onlangs die Namakwas se vee geroof, en die stam het ook aan dié kant ’n kans op wraak gesoek. Geskenke van krale, koperplate, tabak en ander artikels is gegee; wat die meeste behaag het, was ’n rooi nagmauts. Die vreemdelinge is goed onthaal terwyl hulle gebly het. Toe hulle vertrek, het geskenke vir die fort ’n jong os en ’n bok ingesluit — die eerste bok wat aan die Kaap gesien is. Die geselskap het die fort op die 11de Maart bereik, ná slegs veertig dae weg. [3]
Oedasoa, die Chariguriqua-vete en Bemiddeling
Khoikhoi-stamme was dikwels met mekaar in onmin toe Europeërs hulle die eerste keer leer ken het. Sommige vetes was oorerflik; ander was kleiner twiste. Die onmin tussen Namakwas en Cochoquas was op dié tydstip nie diep gewortel nie. Dit het uit ’n daad van roof gegroei: Oedasoa, die Cochoqua-hoofman, het die Groot Chariguriquas aangeval en hulle vee geneem. Die Chariguriquas het na die Namakwas gevlug, wat hulle saak opgeneem het, maar so louwarm dat Akembie vir Cruythof gesê het hy sou dadelik vrede maak as Oedasoa boodskappers daarvoor stuur. [3]
Van Riebeeck wou hê die binnelandse stamme moes op goeie voet met mekaar staan sodat almal ongehinderd na die fort met vee vir verkoop kon kom. Sodra hy Cruythof se verslag en die ekspedisiejoernaal gehad het, het hy Oedasoa besoek en hom as bondgenoot van die Edele Oos-Indiese Kompanjie aangespreek. Die Nederlanders, het hy gesê, is vriende van alle mense en wil hê almal moet in vrede lewe en in vriendskap handel dryf. Hy het sy goeie vriend en bondgenoot gevra om afgevaardigdes aan te wys om met die Namakwas te onderhandel; ’n Europese geselskap sou saamgaan en help om die land se rustigheid te verseker. [3]
Oedasoa het geantwoord dat hy weet die bevelvoerder wil hê alle mense moet in vrede lewe, maar hy self is nie so goed nie. Sy volgelinge was talryker en magtiger as die Namakwas en die Groot Chariguriquas saam, en hy was geneig om hulle sy krag te laat voel. Hy is egter oortuig om dié siening te verander. Ná ’n kort versuim is drie Cochoqua-afgevaardigdes aangewys om vrede te reël. [3]
Meerhof se Vredesending — 21 Maart tot 23 April 1661
Vrywilligers het weer aangebied. Op die 21ste Maart het ’n geselskap van nege Europeërs, die drie Cochoqua-afgevaardigdes en twee tolke die fort vir Namakwa-land verlaat onder Pieter van Meerhof. Groot geskenke is saamgeneem vir Akembie, sy drie volwasse seuns en die leidende mans van die stam. Die land tot by die Olifantsrivier was teen dié tyd goed bekend. Toe Meerhof dié stroom vir die derde keer bereik, was hy nie jammer om geen Namakwas op sy walle te vind nie: hulle afwesigheid het hom toegelaat om die geselskap in streke te lei waar geen verkenners vantevore was nie. [3]
Ses dae verder noord het hy deur land gegaan wat barer en verlatener was as enigiets wat hy ooit gesien of bedink het. Op die sesde dag van dié vermoeiende mars het die geselskap op ’n laer van die Groot Chariguriquas afgekom en van Akembie se mense daar gevind, doelbewus agtergelaat om enige Europeërs te ontvang wat tydens die hoofman se afwesigheid mag aankom. Die hoofmag van die Namakwas het verder noord getrek. Die doel van die ekspedisie is nogtans bereik: vrede is deur hulle verteenwoordigers tussen die strydende stamme gesluit. Meerhof se geselskap is op die 23ste April by Fort de Goede Hoop terug, met elke vooruitsig op ’n groot toename in die Kompanjie se veehandel. [3]
Van Riebeeck het gretig gebly vir ’n formele bondgenootskap met die Namakwas. Persoonlike omgang het die ou geloof in hulle hoë beskawing verbreek; hulle is as gewone Khoikhoi geken, selfs nie so talryk of magtig soos die Cochoquas nie. Hulle was egter ryk aan vee, en deur hulle het die bevelvoerder nog gehoop om die goue streke op die kaarte te bereik. Vertroue in die kaarte van die dag was ongeskonde. Hy het nog van Vigiti Magna en van die groot rivier wat daar verby loop gepraat asof dit gevestigde geografiese feite was. Anderkant dié rivier het die land van rykdom gelê, en vriendskap met die Namakwas het die weg daarna gelyk. [3]
Pieter van der Stael, Sieketrooster — 1661
Terwyl die binneland vir handel oopgemaak is, is werk onder mense wat al by die nedersetting was nie heeltemal verwaarloos nie. Daar was geen sendelinge in die latere sin van die woord nie, maar een man aan die Kaap het die werk van ’n evangelis gedoen: Pieter van der Stael, die sieketrooster en swaer van bevelvoerder van Riebeeck. In 1661 het sy dienstermyn verstryk. ’n Nuwe ooreenkoms vir drie jaar is aangegaan; die oorspronklike rekord van dié ooreenkoms word nog in die Kaapse argieftradisie aangehaal. Die dokument het verklaar dat die sieketrooster baie ywerig was om Khoikhoi en slawe die Nederlandse taal en die beginsels van die Christendom te leer. [3]
Dié optrede is onder die aandag van die Here Sewentien in Nederland gebring. Hulle het dit goedgekeur en beveel dat sy besoldiging tot vyf-en-veertig gulde per maand verhoog word — destyds as ’n baie groot salaris vir die amp beskou. Die ooreenkoms het die onderrigwerk as deel van sy toekomstige plig erken, al moes hy nog die siekes in die hospitaal versorg en die Sondagdienste lei. Die hele getal Khoikhoi binne die nedersetting het op dié tydstip nie vyftig siele oorskry nie, sodat die “Dominee,” soos hy soms genoem is, min van daardie mense gehad het om onder te werk. Hulle lewenswyse het enige poging om hulle denke te verbeter in die oë van tydgenote byna hopeloos gemaak. [3]
Sommige waarnemers het al vermoed dat die enigste werkbare metode by die Khoikhoi die pad was wat met Eva (Krotoa) gevolg is. Sy het in die bevelvoerder se huishouding grootgeword, Europese gewoontes en smaak aangeleer, leer lees, en uiterlik soos ’n Christen opgetree, al was sy nog nie gedoop nie. Twee stelsels het op proef gelyk: van der Stael onder die strandlopers se krotte onder die Leeukop, met taal, geloof en die alfabet; en Eva, van kindsbeen af in ywer en gevestigde lewenswyses opgelei voordat suiwer godsdienstige onderrig aangedring is. Albei benaderings sou lank ná 1661 voorstanders hê. [3]
Burgeramp, Wild en Plaasdissipline
Binne die nedersetting verdien slegs ’n paar kleiner gebeure van die jaar melding. Burgerraadslid Leendert Cornelissen het swaar verliese gely deur die desertie van slawe, die onrus met die Khoikhoi en teenslae in sy houthandel. Dié moeilikhede het hom tot nalatigheid en onmatigheid gedryf wat sy posisie onwaardig was. Die hof van justisie, waarvan hy lid was, het elke tweede Saterdagmiddag om tweeuur vergader. By een geleentheid, toe ’n saak aangehoor moes word, is hy in ’n taverne gevind, ongeskik om te verskyn. Die politieke raad het hom van sy amp ontneem en, uit ’n dubbele nominasie deur die vrymense, Hendrik Boom in sy plek aangestel. [3]
Die twee burgers wat die uitsluitlike voorreg gehad het om wild te skiet en te verkoop, het ook ongereeld geraak, sodat wildsvleis slegs met onsekere tussenposes beskikbaar was. Die bevelvoerder het daarom alle vrymense toegelaat om wilde diere vir hulle eie gesinne se verbruik te dood, maar nie vir verkoop nie, op grond dat die openbare welvaart dié wysiging van die gelisensieerde jagters se voorregte vereis het. [3]
Boere, in plaas daarvan om by hulle werk te bly wanneer skepe in die baai was, het dikwels na die hawe gekom, gewoonlik met ’n wa vol vuurmaakhout vir verkoop. Om dié tydmors te stuit, het die raad bepaal dat geen vuurmaakhout vir verkoop aangebring mag word nie behalwe op Saterdagmiddae of op Sondagoggende voor nege-uur, en ’n amptenaar is na Rondebosch gestuur om die boere te dwing om hulle lande te ploeg. Sulke regulasies was nie eie aan die Kaap nie; elders in Europa is arbeid en lone eweneens deur plaaslike gesag gebind. [3]
Van Harn se Dood en die Komende Bevelswisseling
Van Riebeeck was lank al gretig om uit Suid-Afrika verplaas te word. Hy het ’n hoë dunk van sy eie vermoëns gehad en geglo hy verdien bevordering. Verdere opgang aan die Kaap was onmoontlik; hy het meer as eens om ’n aanstelling in Indië gevra, altyd met die byvoeging dat hy by sy meerderes se besluit sou bly. In 1660 het die Here Sewentien sy verplasing besluit en Gerrit van Harn as opvolger aangestel, sonder om meer oor van Riebeeck self te sê as dat hy na Batavia moes gaan en daar opdragte ontvang. [3]
Van Harn het van Texel in die Wapen van Holland geseil, ’n eersteklas Indiëvaarder waarvan David Coninck, vroeër van die Dromedaris, skipper was. Kort ná die vertrek uit die vaderland het siekte onder die bemanning uitgebreek. Voor baie weke op see was die skip soos ’n hospitaal. Vyf-en-twintig lyke is al aan die diep toevertrou toe, op die 17de Maart 1661, van Harn self gesterf het. [3]
Toe die nuus van die bevelvoerder-aangewysde se dood Batavia bereik, het die Raad van Indië in sy plek Zacharias Wagenaar aangestel, destyds ’n koopman in die Kompanjie se diens. Met die eerste retourskepe is van Riebeeck meegedeel dat hy binnekort sy opvolger kon verwag. Hy het die aankondiging met tevredenheid ontvang. Reëlings om Suid-Afrika te verlaat was al aan die gang: sy twee seuns is na die Latynse skool in Rotterdam gestuur; sy private plaas by Wynberg sou aan die raad vir die Kompanjie oorgegee word, met ’n kommissaris om verbeterings te waardeer — onder meer meer as duisend jong sitrusbome, piesangplante, olywe, okkerneute, appels, pere, pruime, ander vrugtebome en duisende wingerdstokke. Die formele bevelswisseling sou eers die volgende jaar val; 1661 het gesluit met die opvolging in beginsel gereël en die Namakwa-pad in die praktyk oopgemaak. [3]
Everaert se November-vertrek na die Namakwas
Laat in die jaar is ’n verdere geselskap toegerus om Akembie te besoek, hom en sy drie seuns na die fort te nooi, en die vriendelikste boodskappe en aanneemlike geskenke te dra. Uitrustings vir sulke reise toon die leefstyl onder Kompanjie-dienaars: kos volop al grof; tee en koffie ongebruik; arrak of brandewyn deel van die rantsoen; en ’n groot hoeveelheid speserye — naeltjies, neutmuskaat en veral kaneel — wat enigiemand onbekend met koloniale smaak sou tref as vreemd. [3]
Dertien vrywilligers het onder sersant Pieter Everaert as leier gegaan, met Pieter van Meerhof tweede in bevel en Cornelis de Cretzer as joernalis. Hulle het die fort op die 14de November 1661 verlaat. Noord van die Olifantsrivier sou hulle waterskaarste teëkom, baie daarvan te bitter om te drink, en lang sandvlaktes sonder teken van menslike lewe — ’n troostelose wildernis onder ’n harde son. Boesmans het hulle later vertel die Namakwas is vêr noord; die geselskap het probeer volg en hulle nie bereik nie. Een vrywilliger is deur ’n olifant doodgetrap. Geen ontdekking van belang is gemaak nie. Die terugkeer na die fort het op 13 Februarie in die volgende kalenderjaar geval; 1661 se laaste binnelandse stoot het dus die jaar se rekord van Namakwa-diplomasie afgesluit sonder ’n nuwe verdrag of ’n nuwe kaart van die binneland. [3]