Boer History1906 in Suid-Afrika: Amery se Times History, Beak se Aftermath, Worsfold se Milner, en Spoelstra se Bouwstoffen
Amery se Times History begin te Londen
Te Londen het L. S. Amery vanjaar The Times History of the War in South Africa begin, dele I tot VI, om van 1906 tot 1909 te loop. Vrede tussen Brittanje en die twee Boererepublieke — die Zuid-Afrikaansche Republiek en die Oranje-Vrystaat — is op die 31ste Mei 1902 te Vereeniging geteken. Verlede jaar se druk was Johanna Brandt-Van Warmelo se Het Concentratiekamp van Irene te Amsterdam: één genoemde kamp, geskryf uit ’n verpleegster se dagboek. Vanjaar se eerste dele was nie nog ’n kampdagboek nie. Dit was ’n Times-geskiedenis van die hele oorlog, te Londen begin vier jaar ná Vereeniging. Die bibliografie wat Blake te Boston in 1903 gelys het, Brink te Amsterdam en Kaapstad in 1904, en Brandt-Van Warmelo te Amsterdam in 1905, het nou Amery te Londen van vanjaar af gelys. [6]
Daardie geskiedenis, selfs terwyl dit uitgeblink het in die verswyg of verdoesel van Britse wandade in die oorlog, het nogtans vertel hoe generaal Babington, op ’n verkenningstog van die 8ste Januarie 1900 vanaf Heuningneskloof, noord van Graspan, in die rigting van Koffiefontein, 2 huise op kommandant Lubbe se plaas en 1 op Zwiegler s’n met vuur en springstof vernietig het, sogenaamd omdat die plase as ’n rendezvous vir Boerespioene gebruik is. Die presidente se protes van Februarie 1900 het die afbranding, die dinamiet, en die stroop van onbeskermde plaaswonings, in die Kaapkolonie soos in die Republieke, as strydig met die reëls van beskaafde oorlogvoering genoem. Bossley van die Eerste Australiese Ruitery het vanuit Arundel, suid van Colesberg, op die 28ste Desember 1899 geskryf dat sy afdeling perde, skape en pluimvee in beslag geneem het, en dat die soldate die hoenders slegs in die hande kon kry deur hulle agterna te sit en hulle met lanse te deursteek. Hele afdelings het elke oggend op ’n plundertog uitgegaan vir vuurmaakgoed; in ’n streek waar daar reeds skaarste aan brandhout was, het hulle gemeubileerde wonings oopgebreek en stoele, tafels, selfs klaviere vernietig om te brand. Daardie blaaie was in die oorlog se druk. ’n Times-geskiedenis wat vanjaar begin is, moes hulle nog dra of toemaak. [6]
Die proklamasies van lord Roberts van die 14de Augustus en die 14de September 1900 het weerklank by sy ondergeskikte offisiere gevind, en die lente van 1900 is ingelui met ’n verwoestingsveldtog wat aan die Dertigjarige Oorlog herinner. Oral waar die Britse leërs in die Transvaal en die Vrystaat getrek het, het hulle verwoesting gesaai en wonings in puin gelê. Vir September alleen, volgens die Britse opgawes, het hulle meer as ses maal soveel wonings verwoes as in die drie voorafgaande maande saam; in Oktober twee maal soveel, en in November twee en ’n half maal soveel, as in September. Daardie drie maande — September, Oktober en November 1900 — was die tydperk waarin Roberts sy pantservuis in die twee Boererepublieke laat geld het voordat hy die bevel aan lord Kitchener oorgedra en self huis toe gegaan het. Die Britse syfers vir die drie maande is as 99, 189 en 226 wonings gegee; daardie getalle was veels te laag en moes nie as selfs ’n grof getroue beeld van die verwoeste huise aanvaar word nie. Winburg, Senekal, Bethlehem en ander dele van die oostelike Vrystaat het dit ontgeld; die res van die land is nie gespaar nie. Hoe ver ’n distrik woes gelê is, het in groot mate van die temperament van die onderskeie bevelvoerders afgehang. Die verskil in behandeling was so opvallend dat Roberts dit op die 28ste September 1900 nodig gevind het om nog ’n proklamasie uit te vaardig om eenvormigheid in die behandeling van die inwoners van die verskillende distrikte te verseker. ’n Times-geskiedenis wat vanjaar te Londen begin is, het daardie lente agter hom gehad. [6]
In die Times-geskiedenis van die driejarige oorlog het Amery die beginsel van plaasverbranding as intimidasiemiddel totaal veroordeel en erken dat dit ’n volslae mislukking was, soos enigiemand wat die Boerevolk en sy geskiedenis ken, geredelik sou voorspel het. “The application of a system which, even in India, has long provoked criticism and disapproval,” het hy betoog, “was the least happy of Lord Roberts’s inspirations and must be plainly set down as a serious error of judgment, due to the fact that he persisted in regarding the Boers when once their chief towns had been occupied, not as regular combatants but as rebels, who rather required punishment than defeat.” Dillon, wat op Woensdag die 31ste Julie 1901 in die Britse parlement gepraat het, het gesê dat toe hulle nie daarin slaag om die Boere in die veld te verpletter nie, hulle hul wapens teen die vroue en kinders gedraai en tot ’n berugte beleid van plaasverbranding moes oorgaan. Hy het voorspel dat die plaasverbranding en die jammerlike gevolge daarvan ’n onvergeetlike haat in die geheues van die kinders en kindskinders van die Boerevolk sou inbrand. Flynn het gewag gemaak van hele gesinne wat op die veld uitgejaag is omdat die manlike lede veg, van meubels wat genadeloos vernietig is, van huise wat verbrand is, en van hulpelose vroue en kinders wat in konsentrasiekampe ingeveeg is waar siekte geheers het. Swift MacNeill het verklaar dat die oorlog met ’n maksimum van wreedheid en ’n minimum van menslikheid gevoer is, en dat die plaasverbranding skaars deur die bloedbevlekte annale van Turkye oortref kon word. Daardie sinne, reeds gespreek, was die sinne wat ’n Times-geskiedenis wat vanjaar begin is, nog langs sy eie veroordeling van die stelsel moes sit. [6]
Van die begin van Desember 1900 — binne ’n week nadat Roberts die opperbevel aan Kitchener oorgedra het — was daar ’n groot afname in die verwoesting van woonhuise, wat tot in die nuwe jaar geduur het. Net voor die neerlegging van die bevel het Roberts ’n order uitgevaardig wat die afbranding van plaaswonings aan bande gelê het: voortaan moes alle vee, waens en voedselstowwe van die plase af weggevoer of, as dit onmoontlik was, vernietig word; maar die afbranding van die plaaswonings self sou slegs toegelaat word as straf vir dade van verraad of vir die vernietiging van verbindingslyne, of wanneer hulle as operasiebasisse vir strooptogte gebruik is, en dan slegs met die skriftelike toestemming van die hoofbevelhebber in die distrik. Kitchener, wat in Oktober al deur Milner aangeraai is om nie sy voorganger se beleid van die vernietiging van wonings voort te sit nie, het daardie order nie dadelik ingetrek nie. Hy het gereken om die stryd tot ’n spoedige einde te bring deur ’n intensiewe propagandaveldtog wat daarop bereken was om die moraal van die burgers in die veld te ondermyn, en het hom dadelik daarop toegespits om Burgher Peace Committees van Boere wat die wapens neergelê het deur die linies van die vegtende burgers te stuur om hulle te oortuig dat die stryd hopeloos was. Die afname in die verwoesting van woonhuise — want die vernietiging van voedselvoorrade, rytuie, en die stroping van vee het onafgebroke voortgegaan — was slegs die stilte voor die groot storm. ’n Times-geskiedenis waarvan Londen vanjaar die eerste dele uitgegee het, het nog op daardie storm oopgemaak. [6]
Beak se Aftermath: repatriasie in die Oranjerivierkolonie
Langs Amery op vanjaar se besondere lys het G. B. Beak se The Aftermath of the War gestaan, ’n verslag van die repatriasie van die Boere en die Naturelle in die Oranjerivierkolonie, 1902–1904, te Londen uitgegee. Verlede jaar se boek was één kamp, geskryf uit ’n verpleegster se dagboek, in tipe gesit te Amsterdam drie jaar nadat die tente te Irene afgekom het. Vanjaar se nasleep was nie nog ’n kampdagboek nie. Dit was die terugkeer, genoem vir die Oranjerivierkolonie, van die mense wat in die kampe en op die verwoeste plase was, geskryf deur 1902 tot 1904 en in tipe gesit te Londen vier jaar ná Vereeniging. Die bibliografie wat De Kok se Empires of the Veld te Kaapstad in 1904 gelys het, het nou Beak te Londen in 1906 gelys. Wat op daardie lysting gehang het, was dat die Oranjerivierkolonie se terugkeer, al genoem onder die jare ná die tente afgekom het, nie langer slegs ’n opskrif was nie. Dit was ’n boek. [6]
Waarna daardie nasleep mense moes terugstuur, was die land wat Roberts se pantservuis woes gelê het voordat Kitchener die bevel oorgeneem het. Die Britse opgawes vir September, Oktober en November 1900 het 99, 189 en 226 verwoeste wonings gegee; daardie getalle was veels te laag. Van 10 gevalle van afgebrande wonings in die distrik Winburg wat onder Milner se aandag gebring is, is slegs 1 in die betrokke blouboek, Cd. 524, genoem; die res is eenvoudig verswyg. Winburg, Senekal, Bethlehem en die oostelike Vrystaat was die distrikte wat eerste ontgeld het; die res van die land is nie gespaar nie. Sommige bevelvoerders het ’n afkeer van daardie metodes gehad en probeer om vernietiging tot die minimum te beperk; ander het skynbaar behae daarin geskep om die land woes te lê. ’n Boek van repatriasie wat vanjaar te Londen uitgegee is, moes mense nog oor daardie verskil huis toe stuur, en moes nog, op bladsy 7, die Winburg-gevalle noem wat die blouboek nie genoem het nie. [6]
Die kampe self is van Junie 1902 opgebreek. Die laaste kampskole het in Desember 1902 gesluit met 1816 kinders nog op die rol. Botha se lys van die 12de November 1902 het nog die dorpe genoem wat gedeeltelik verwoes was: Ermelo tot Wolmaransstad, Vredefort tot Ventersburg, Lichtenburg, Lydenburg, Vrede. Die Oranjerivierkolonie-kampe van Bloemfontein tot Winburg was onder die name van plekke wat die mense gelaat het. Wat Beak se Londense boek van vanjaar genoem het, was nie daardie kampe as kampe nie. Dit was die repatriasie wat daarop gevolg het, van Boere en van Naturelle, in daardie kolonie, deur 1902–1904 — die jare nadat die tente afgekom het en voordat Sargant se direkteursverslag tot Februarie 1904 afgesluit het. Die mense wat op half-rantsoene was, wat die vleis aan die tentlyne opgehang het, wat onder die 26251 vroue en kinders en die 1676 mans bo 16 getel is, was die mense wat ’n nasleep wat vanjaar uitgegee is, nog huis toe moes stuur. [6]
Milner het daardie Winburg-gevalle onder sy aandag gehad en nogtans slegs één daarvan in Cd. 524 gesien. Hy het Kitchener in Oktober 1900 aangeraai om nie Roberts se beleid van die vernietiging van wonings voort te sit nie. Hy was die hoë kommissaris aan wie Maxwell op die 23ste Desember 1901 vanuit Pretoria geskryf het van reëlings vir bevrore Australiese vleis by die kampe. Hy was die hoë kommissaris wie se werk vanjaar se ander Londense boek ten volle sou noem. Beak se nasleep en daardie Milner-boek het op dieselfde besondere lys gehoort, in dieselfde stad in dieselfde jaar uitgegee, die een van repatriasie in die Oranjerivierkolonie, die ander van die hoë kommissaris se werk in Suid-Afrika. [6]
Worsfold se Milner, Sargant, en die onderwysers
Die derde besondere boek wat Londen vanjaar uitgegee het, was W. Basil Worsfold se Lord Milner’s Work in South Africa. Verlede jaar se druk het Irene genoem. Vanjaar se druk het die hoë kommissaris genoem wie se uitnodiging Sargant uit Kanada en Nieu-Brunswyk na die Kaap gebring het, en wie se werk die kampe se skole, die oorsese onderwysers, en die direkteursverslag begin meet het. Milner het ná Vereeniging as hoë kommissaris oor die nuwe kolonies gesit. Die bibliografie wat later Stockenström se Die Vrou in die Geskiedenis van die Hollands-Afrikaanse Volk te Stellenbosch in 1921 gelys het, het Worsfold nog te Londen in 1906 onder die besondere werke van die oorlog gelys. [6]
Die persoon op wie se skouers die taak sou val om as hoof van die nuwe onderwysadministrasie op te tree, het in Suid-Afrika aangekom — E. B. Sargant, destyds op reis deur die Britse kolonies om die onderskeie onderwystelsels te ondersoek. In 1900 het lord Milner ’n uitnodiging aan Sargant gerig, wat toe juis in Kanada en Nieu-Brunswyk gereis het, om die pos van waarnemende direkteur van onderwys in die Transvaal en die Oranjerivierkolonie te aanvaar. Sargant het die uitnodiging aanvaar maar beskeie getwyfel of hy die vermoë besit om so ’n kolossale administrasie te behartig. Op die 6de November 1900 het hy uit Quebec in Kaapstad aan wal gestap, en nadat hy homself etlike weke in administratiewe sake verdiep het, het hy in Desember ’n rondreis deur die noordelike kolonies onderneem. Teen die einde van Januarie 1901 was hy weer terug in Kaapstad, uiters ontmoedig deur die heersende toestande en sterk in twyfel oor die moontlikheid van kampskole. Daardie datums, al in die direkteursverslag van 1904, was die datums wat vanjaar se Londense boek van Milner se werk nog op bladsye 520 en 521 gedra het. [6]
Op daardie tydstip is hy verwittig van die skool wat die gevangenes in die kamp op Groenpunt (Seepunt) opgerig het, en hy het dadelik besluit om dit te besoek, om uit te vind of die Britse regering moontlik die onderneming van kampskole kon waag. Alhoewel hy daar ’n groot tekort aan leerkragte en ’n ernstige gebrek aan die nodige skoolbenodigdhede aangetref het, was hy aangenaam verras oor die leergierigheid en vordering van die jong burgers. Die sukses van daardie onderneming was ’n spoorslag, en hy het dadelik besluit om die stigting van kampskole aan te voor. Daarna het hy na die naaste konsentrasiekamp van die noordelike provinsies gegaan, Norvalspont, omdat dit die naaste depot vir kampbenodigdhede was. In geselskap van ’n sekere Mills het hy daar op Saterdag die 2de Februarie 1901 aangekom. Die kampkommandant, kaptein Du Plat Taylor, was gretig dat ’n skool in die kamp gestig moes word. Daardie eerste kampskole, al getel in verlede jaar se druk van Irene en in die direkteursverslag wat tot Februarie 1904 afgesluit het, was die skole wat vanjaar se Milner-boek nog van die hoë kommissaris se kant genoem het. [6]
Voor die vredesluiting was daar al 200 onderwyseresse uit Engeland en Skotland in diens. In Maart het nog 50 Engelse leerkragte aangekom, en in April nog 50. In Junie 1902 het nog 40 onderwyseresse uit Kanada, 20 uit Nieu-Seeland, en in Augustus nog 40 uit Australië aangeland. Met verloop van tyd het nog meer oorsese leerkragte gekom, sodat daar in Julie 1903 nie minder nie as 475 oorsese onderwysers uit ’n totaal van 1306 in diens geneem is. Die Educational Gazette for the Transvaal and Orange River Colony van die 1ste Julie 1902 het al die name van 1046 leerkragte gegee. Vanjaar se Londense boek van Milner se werk het daardie tellings nog op bladsy 523 gedra, langs die direkteursverslag van 1904. Wat verlede jaar nog as Sargant se staande masjinerie getel is, het vanjaar as Milner se werk in druk gekom. [6]
Sargant het omsendbriewe aan sowel die ingevoerde as die gevestigde onderwysers gerig, en die kamponderwysers wat al in plek was gevra om die nuwes hartlik te ontvang, hulle gou op hulle gemak te laat voel, en hulle in te lig oor die vernaamste vereistes van die onderwys in die kampe. Hulle moes die nuwelinge neem na die tente van dié onder hulle landgenote van wie hulle alles kon leer wat waardig en godsdienstig in die lewens van die Afrikanerboere was; hulle moes soveel van die spraak van hulle volk aanleer as wat hulle in staat sou stel om die harte oop te sluit van dié by wie hulle hul lot gewerp het; en hulle moes kleinlike jaloesie voorkom en aanhou om sy aan sy te onderrig, met ’n enkele oog op die vordering in kennis van die kinders wat aan hulle gesamentlike sorg toevertrou is. Ervare en bekwame onderwysers sou nie hulle poste verloor nie; die onbevoegdes en die jongeres sou noodwendig uitgeskakel word en sou die geleentheid kry van beter opleiding aan normaalskole. Van die nuwelinge het hy samewerking met die Hollandse onderwysers gevra op die enigste terrein waar die twee rasse op gemeenskaplike en vriendskaplike voet kon saamwerk — die skool — aangesien die onderwys nou nie-polities van aard gemaak is. Daardie omsendbriewe van die 31ste Desember 1901 was die omsendbriewe waaroor vanjaar se boek van Milner se werk nog gestaan het, met die oorsese tellings van Julie 1903 al in tipe te Londen. [6]
Maurice se amptelike geskiedenis sluit af, 1901–1906
Die amptelike dele wat vanjaar afgesluit het, was F. Maurice se (The Official) History of the War in South Africa, dele I tot IV, Londen, 1901–1906. Amery se Times-geskiedenis het vanjaar begin en sou tot 1909 loop. Maurice se amptelike geskiedenis het sedert 1901 verskyn en vanjaar sy laaste deel bereik. Die bibliografie wat Penning se De Oorlog in Zuid-Afrika te Rotterdam in 1903 gelys het en die Gedenkboek van den Oorlog in Zuid-Afrika te Amsterdam en Kaapstad in 1904, het nou Maurice se vier dele as te Londen in 1906 afgesluit gelys. Wat die Times-geskiedenis begin het, het die amptelike geskiedenis vanjaar voltooi. [6]
Daardie vier dele het afgesluit op ’n oorlog waarvan die kampe al opgebreek was, waarvan die laaste kampskole al gesluit was, en waarvan die dooies nog op 26251 vroue en kinders en 1676 mans bo 16 gestaan het, meestal grysbaarde, met 1421 ou manne in ’n later telling genoem. Die oprigting van die konsentrasiekampe was geen daad van edelmoedigheid van Britse kant met die doel om die nie-vegtende Boerfamilies te beskerm nie — soos Joseph Chamberlain en ander Britse regeringspersone met soveel nadruk verkondig het. Dit was die uitkoms van die Britse militêre ideaal om die oorlog tot ’n spoedige einde te bring. Van Maart 1900 het die militêre hulle toenemend daarop toegespits om die weerstand van die burgers in die veld te versag deur lyding aan hulle gesinne toe te dien. Eers het hulle hulle beperk tot die vernietiging — onder allerhande voorwendsels — van die wonings van vegtende burgers in die omgewing van die spoor en ander verbindingspaaie; toe dit min bereik, het hulle, in navolging van die metodes van generaal Weyler in Kuba, oorgegaan tot ’n beleid van totale verwoesting. Toe ook dit nie die beoogde doel bereik nie, het lord Roberts probeer om Boerweerstand te breek deur die gesinne wat ná die verwoesting van die plase skuiling in die dorpe gesoek het, na die burgerkommando’s te stuur. Die Boere was bereid om daardie gesinne te ontvang en hulle na Europa te laat trek; daarmee sou die militêre waarde wat hulle vir die Britse vyand kon hê, verlore wees. Die militêre het daarom besluit, in verdere navolging van die Weyler-beleid, om daardie gesinne in konsentrasiekampe saam te hok. Die aanskoue van uitgehongerde vroue en kinders in die kampe — so het die Britse owerhede blykbaar bedoel — sou die burgers gou om vrede laat smeek. Daardie rekening, van die kampe geskryf, was die rekening waaronder die amptelike dele vanjaar nog afgesluit het. [6]
In die kampe is die gesinne van die vegtende burgers nie die behandeling gegee waarop hulle as krygsgevangenes onder die Haagse Konvensie aanspraak kon maak nie. Van die begin af was die kampe — dikwels op sleg gekose terreine opgerig — heeltemal oorbevolk en daarom ideale plekke vir die verspreiding van epidemies. Daar is geen voorsiening gemaak vir behoorlike mediese toevoer nie, nog minder vir ’n doeltreffende stelsel van sanitasie, sodat die kampe inderdaad broeiplekke van siekte geword het. Die kampbevolking is ook nie van voldoende voedsel, reinigingsmiddels en kleding voorsien nie. Inteendeel, die gesinne van vegtende burgers is selfs op half-rantsoene geplaas, en die voedsel wat uitgedeel is — veral die vleis, suiker en meel — was van ellendige gehalte, terwyl verskillende noodsaaklike soorte voedsel, onder meer groente, vrugte en vars melk, glad nie voorsien is nie. Die weerstand van hierdie gesinne is gou uitgeput. Soveel kampbewoners het gesterf dat die hele beskaafde wêreld geskok was. Kindermortaliteit in die besonder was verskriklik, en het gou — veral ná die tydmakende onthullings van Emily Hobhouse — ’n storm van kritiek binne en buite Engeland teen die Britse regering laat opgaan. Irene se verpleegster het daardie vleis, suiker en meel van binne die modelkamp geskryf; Amsterdam het verlede jaar haar bladsye langs daardie algemene rekening uitgegee. Die amptelike dele het vanjaar langs albei afgesluit. [6]
Om sy goeie naam te beskerm, was Engeland op lange laas verplig om ’n komitee van dames uit te stuur om sake te ondersoek en, in opvolging van hulle verslag, revolusionêre verbeterings in die kampe aan te bring. Daardie verbeterings is egter eers ná die einde van 1901 deurgevoer. Dit was dus slegs gedurende die laaste paar oorlogsmaande dat toestande in die konsentrasiekampe uithoudbaar was. Daardie stand van sake is weerspieël deur die sterftesyfer, wat van die einde van 1901 in toenemende mate skerp gedaal het, totdat dit teen Maart 1902 normaal was. Die Boerengeneraals en vegtende burgers het van hierdie skerp afname nie geweet nie, en die kampe het uiteindelik die militêre doel gedien waarvoor hulle gestig is. Die afsterwe daar van 26251 vroue en kinders benewens 1676 mans bo 16 het die weerstand van die Boere in die veld vermurwe. Tussen ’n kwart en ’n vyfde van dié wat kampe toe gebring is, het gedurende ’n tydsbestek van ongeveer 8 maande, Mei tot Desember 1901, daar omgekom. Die vrees het langsamerhand die leidsliede onder die vegtende burgers beetgepak dat, as daar geen einde aan die konsentrasiekampe gemaak sou word nie, die hele Afrikanervolk sou uitsterf. Die vernaamste oorwegings wat aan Boerekant tot die Vrede van Vereeniging gelei het, was daarom twee: die algehele verwoesting van albei Republieke, en die plasing van die gevange gesinne in die kampe, waar in betreklik kort tyd ongeveer 20000 van hulle dierbares gesterf het. Toe sir Henry Campbell-Bannerman dit gestel het, sou die konsentrasiekampstelsel altyd skitter as ’n belediging teen die beskawing, as ’n militêre fout, en as ’n politieke ramp. Die amptelike dele het vanjaar op daardie oorlog afgesluit. [6]
Spoelstra se Bouwstoffen te Amsterdam: Drakenstein en die Franse vlugtelinge
Die papier wat vanjaar onder die kerk se druk genoem het, was ds. C. Spoelstra se Bouwstoffen voor de geschiedenis der Nederduitsche Gereformeerde Kerken in Zuid Afrika, te Amsterdam uitgegee. Dit was ’n baie nuttige bron aangaande die gemeente en kerk van Drakenstein. Dit het korrespondensie met die Classis van Amsterdam bevat, uittreksels uit die kerknotules van die verskillende gemeentes, en in deel twee woordelikse uittreksels rakende die Franse vlugtelinge — die Hugenote wat van 1688 af aan die Kaap gevestig het. Verlede jaar se kerkdruk aan die Kaap was Rudolph se lesing te Maritzburg, te Greytown gedruk, van die 1834-geselskap wat na Natal gekyk het. Vanjaar se kerkdruk was nie nog ’n lesing nie. Dit was die notules en die Classis-briewe van Drakenstein, te Amsterdam bymekaargebring, sodat die gemeente langs die Bergrivier, in 1687 genoem, nou sy bouwstoffen in tipe gehad het. [8]
In 1687 is daardie pragtige en vrugbare vallei deur kommandeur Simon van der Stel genoem na een van die familiesetels in Holland van die hoë kommissaris Hendrik Adriaan van Reede, heer van Mydrecht, wat in 1685 na die Kaap gekom het om die Kompanjie se sake te inspekteer. In dieselfde jaar is 23 plase langs die Bergrivier afgemerk, elkeen 60 morgen groot, en aan ’n gelyke getal landbouers gegee. Toe die Franse nuwelinge geland het, was alles gereël om hulle te ontvang en na hulle nuwe huise langs die Bergrivier in die Drakensteinvallei te vervoer. 6 waens is deur die burgerraadslede van die Kaap en 6 deur die heemrade van Stellenbosch verskaf, om die nuwe aankomelinge en hulle bagasie na Drakenstein oor te bring. Die Kompanjie het proviand verskaf wat hulle ’n paar maande sou hou, en planke om tydelike skuilings te bou. Toe die plase toegeken is, is sorg gedra om die Franse onder die Hollandse boere te versprei wat al daar gevestig was en dié wat terselfdertyd aangekom het. Sommige het grond in die Stellenbosch-distrik gekry, maar die groter getal was te Drakenstein en Franschhoek. Daardie blaaie, al in die nedersetting se verhaal, was die blaaie wat deel twee van vanjaar se Amsterdamse bouwstoffen nog as woordelikse uittreksels rakende die Franse vlugtelinge gedruk het. [8]
Slegs dié wat in die vallei was waar die eerste Franse hulle gevestig het, kan besef watter goed gekose plek dit was. Die Bergrivier het sy loop deur die Drakensteinvallei geneem; fyn bome het volop op die berghange en langs die rivierwalle gegroei; die hoë pieke het soos wagte oor die vallei gestaan. In daardie tyd het die grens van die Kolonie nie baie ver van waar hulle gevestig was gestrek nie; en etlike jare nadat die nedersetting te Drakenstein gevestig is, is selfs die lyke wat in die oop velde begrawe is, deur wilde diere uitgekrab. Daardie feit het in ’n brief van die 26ste Maart 1713 van die Kerkenraad van Drakenstein aan die Classis van Amsterdam gestaan — ’n brief wat vanjaar se bouwstoffen nog in deel I, bladsy 129, gedruk het. Die name van die inwoners en van baie van die baie ou plase het nog die vroeë nedersetting van die Franse vlugtelinge gewys. Toe hulle name vir hulle wonings te Drakenstein en Franschhoek gekies het, het hulle die land van hulle geboorte nie vergeet nie. [8]
In 1713 het die Kerkenraad aan die Classis van Amsterdam geskryf dat hulle 6 jaar sonder ’n permanente predikant was, en gekla oor die gebrek aan ’n kerk, pastorie en predikant, waardeur, het hulle gesê, hierdie florerende gemeenskap, wat destyds ongeveer 700 siele getel het, kinders en volwassenes, daagliks meer onreëlmatig en ontaard geword het. Hulle het gesê dat die kerk bouvallig geword het en nie nog ’n jaar sou staan nie. Die Classis is gevra dat ’n predikant aangestel word wat Frans kon praat, en selfs as hy nie in albei tale sou preek nie, dat hy ten minste toegelaat word om die ouer lidmate van die gemeente, van wie baie nie Hollands verstaan het nie, in die Franse taal te vermaan en te vertroos. Wat die kinders betref, is hulle in Hollands onderrig en sou hulle mettertyd die woord van God in daardie taal leer. Daardie brief van die 26ste Maart 1713, Spoelstra deel I, bladsye 128–129, was onder die Classis-korrespondensie wat Amsterdam vanjaar uitgegee het. [8]
Toe ds. le Boucq aangestel is om die Drakenstein-gemeente waar te neem, het hy geweier om daarheen te gaan, en op die 14de April 1707 aan die Classis van Amsterdam geskryf dat hy ’n konsistorievergadering te Drakenstein gehou het en, nadat hy sy geloofsbriewe getoon het, na die skool en die kerk gevra het, maar tot sy spyt verneem het dat daar geen pastorie, sieketrooster, Hollandse koster of behoorlike begraafplaas was nie. Valentyn, wat die Kaap op verskillende tye tussen 1685 en 1714 besoek het, het die kerk te Drakenstein genoem, sleg gebou binne en buite en meer soos ’n skuur as ’n kerk. In 1708 het die Kaap aan die Here Sewentien te Amsterdam geskryf om magtiging om, indien nie ’n kerk nie, dan ten minste ’n fatsoenlike bidplek en eweneens ’n betaamlike huis vir die predikant te bou. “The services are at present conducted in a shed or barn of very homely appearance” — en werd thans de godsdienst daar in een hok of schuur van zeer sober aansien nog verrigt — was die beskrywing wat hulle van die bidplek te Drakenstein gegee het, in ’n brief van die 18de April 1708. In Oktober 1716 het strawwe reëns en winde oor die platteland gegaan en die kerk te Drakenstein verder beskadig. Daardie notules en daardie briewe, al in die kerk se verhaal, was die notules en briewe wat vanjaar se Amsterdamse bouwstoffen nog uit die Classis en uit die verskillende gemeentes bymekaargebring het. [8]