Boer History1757 aan die Kaap die Goeie Hoop: Breede-pont, wynnood, wrakke en ’n leë preekstoel
Sewende jaar: sensusskaduwee en die Kasteel — 1757
Kalender 1757 het oopgegaan in die sewende jaar van Ryk Tulbagh in die eerste stoel. Hy was nog nie heeltemal twee-en-vyftig nie toe hy op die 27ste van Februarie 1751 goewerneur geword het; die openbare voorstelling aan die burgers en die belofte van getrouheid van die amptelike borde het op die 15de van April gevolg. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dag van danksegging vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. In 1753 is sy vrou Elizabeth Swellengrebel ná ’n ernstige verkoue dood ná sewentien jaar van huwelik en het hom as kinderlose weduwenaar gelaat. Maart 1755 het hom tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef, ’n rang hoër as goewerneur sonder om by sy pligte te voeg. Hy was die tweede Kaapse goewerneur wat tot daardie derde topstoel in die Kompanjie se handelsryk verhef is. Onafhanklike fiskaal Pieter van Reede van Oudtshoorn het nog sy amp beklee. Die sekunde Sergius Swellengrebel het nog die tweede stoel gesit. Landdros Jan Andries Horak het nog Swellendam gesit. Adriaan van Schoor, in September 1748 ná die dood van Pieter Lourens aangestel, het nog Stellenbosch en Drakenstein gesit. Adriaan de Nys het nog Simonstad gesit. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was ’n sewende jaar se gewoonte. Die somptuositeitswette wat op die 25ste van Maart 1755 aangepas is, het nog gestaan: geen vergulde koets behalwe die goewerneur s’n nie, geen livrei behalwe ’n raadslid se koetsier nie, geen groot sambreel behalwe ’n opperkoopman of ’n borddame s’n nie. [3] [7] [9]
As goewerneur was hy sonder die minste moeite toeganklik vir almal wat hom wou sien. Die nederigste individu kon griewe in die ore van die vader van die land uitstort en seker wees van ’n geduldige gehoor. As die klagtes gegrond was, het hy spoedige regstelling gekry; in elk geval was hy seker van goeie raad. Daardie hoedanigheid meer as enige ander het hom by die mense bemind gemaak. Sy eerlikheid was bo verdenking in ’n tyd toe eerlikheid skaars van manne in sulke poste verwag is. Kompanjiesalarisse was klein, en dit is amper as vanselfsprekend aanvaar dat amptenare hul inkomste op enige wyse sou aanvul wat nie strafbaar was nie. Tulbagh het sy gesig ferm teen daardie gewoonte gekeer. Hy het nie self handel gedryf nie, en hy sou ook nie toelaat dat enige ander regeringsamptenaar dit doen nie. Die fooie wat hulle in sekere transaksies mag ontvang het, was vasgestel, en hulle is beperk om nie meer te neem nie. Hy het sy eie uitgawes so gereël dat hy goed binne sy inkomste en toelaes geleef het, en wat hy oor gehad het, gebruik om ander se nood te verlig. Onder sy administrasie was elke man seker om sy toekomste te kry. Geen man is aan onnodige versuim onderwerp nie; geen omkopery is ontvang nie; geen valse rekeninge is gelewer nie. Ewewig en ’n gebrek aan swaaiende durf het nie ’n onewevolle stoel beteken nie. Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Sagmoedig en verdraagsaam het hy gebly; sterk wanneer die goewerneur se gesag getrotseer is. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die punt van die sewende jaar net soveel as nuutheid van plakkaat. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendelike voet saamgeleef, maar by geleentheid is die vrede deur San-rowers versteur. Grond is steeds aan koloniste toegeken sonder om Khoikhoi-stamme te raadpleeg. Daar het nog volop grond oorgelyk. Veelopies in die buitedistrikte was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akkers nie, waarvoor, wanneer dit verhaal kon word, ’n jaarlikse huur betaal is—£2 10s. tot 1732 en £5 daarna. Die oostelike gehuggie Swellendam het ’n gehuggie gebly. Die Franse sterrekundige abbé Nicolas Louis de la Caille, wat op die 19de van April 1751 met ’n brief van die Prins van Oranje aangekom het, was nog besig om te meet. Van Tulbagh, wat ’n warme belangstelling in sy arbeid getoon het, het hy al die hulp ontvang wat moontlik was om te gee. Toe hy sy basislyn op ’n vlakte oos van Saldanhabaai gemeet het, het hy die hulp van ’n ingenieuroffisier Muller van die Kaapse garnisoen gehad; vir die res van sy veldwerk was sy enigste assistente onopgeleide en ongeskoolde manne. Die boog wat hy deur triangulasie gemeet het, het gestrek van ’n punt binne ’n paar treë van die hoek van Strand- en Adderleystraat in Kaapstad tot Klipfontein in Piketberg. Philippe Jacob Naudé van Berlyn, wat in 1754 in die Kompanjie se diens aangekom het, was nog ’n Kompanjiesdienaar. Ds. Hendrik Kroonenburg het nog die Kaapse preekstoel saam met ds. Voltelen gesit. Ds. Gerhardus Croeser het nog Zwartland gesit. Ds. Johannes Appeldoorn het nog Stellenbosch gesit. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Ds. Arnoldus Maurits Meyring het nog Waveren gesit toe die jaar oopgegaan het. [3] [4] [8]
In die sensusopgawes van 1754 is die getal koloniste van albei geslagte en alle ouderdomme as 5,510 aangegee, en die getal slawe wat hulle besit het as 6,279. In dié van 1756 word die getal koloniste as 5,128 aangegee, en van hul slawe as 5,787. Geen later telling het in 1757 op die Kasteeltafel gesit nie. In gewone jare het die getal sterftes tot dope grofweg as 100 tot 261 gestaan, en daar was ’n voortdurende aanwas tot die koloniale bevolking deur Kompanjiesdienaars wat hul ontslag geneem het. Die syfers, hoewel hulle nie as volkome akkuraat beskou kan word nie, gee nog die idee van die swaar lewensverlies deur die pokke. Tafelvallei het tussen die 1ste van Mei en die 31ste van Oktober 1755 963 Europeërs en 1,109 swartes begrawe. In Julie van daardie jaar, kouer as gewoonlik, het 489 Europeërs, 33 vryswartes en 580 slawe in die hoofstad gesterf. Onder die Khoikhoi het die siekte groot verwoesting aangerig, verder binneland toe as in 1713: die ravings is in Groot-Namakwaland minstens tot die ses-en-twintigste breedtegraad gevoel, en in die ooste tot die Groot-Visrivier. Voor midsummer het dit heeltemal uitgesterf. Die sewende jaar het dus nog binne daardie skaduwee geleef: minder vrye huishoudings, minder slawe, en ’n kolonie wat nog graan uit reserwes uitvoer terwyl die hoofstad se arbeidskrag dun gebly het. [3] [9]
Die sewende jaar was dus ’n jaar van tel en van stil herstel, nie van ’n nuwe drostdy of ’n nuwe gemeente nie. Waens wat in die afsonderingsmaande van 1755 nie ingekom het nie, kon weer beweeg. Militiasametrekking, verskoon terwyl die siekte geloop het, kon geroep word. Veraf geleë banke kon vol word. Frankryk en Engeland was weer eens in oorlog. Daardie internasionale feit het Tafelbaai in 1757 nie met betalende vloote volgemaak nie. Reeds in 1755–56 is ’n nuwe gebou vir die ratelwag op die teenswoordige Groentemarkplein opgerig. Die Wapenplein is in hierdie jare weer gelykgemaak en van ’n heining van eikebome voorsien; nuwe strate is uitgelê. Die naam Kaapstad het nie meer eufemisties geklink nie. Daardie burgerlike werk is die sewende jaar se plaaslike gesig: ’n waghuis en ’n gelyk gemaakte plein in ’n hoofstad wat twee jaar tevore meer as twee duisend mense begrawe het. [3] [9]
Uitwaarts het die grondregime nie verander nie. Veelopies van vyf of ses duisend akkers het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Jaarlikse huur, wanneer dit verhaal kon word, het £5 gebly ná die vyftienjarige erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in kompakte liggame saamgehou het, het hul eie regering behou, met hoofde wat prakties deur die Nederlandse owerhede aangestel is. Slegs wanneer Europeërs of slawe ook betrokke was, is hulle aan koloniale reg onderwerp. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere geleef, of rondgeswerf en diens geneem soos hulle lus was. Die howe was oop vir hul beskerming, en swaar vonnisse teen Europese misdadigers in sulke sake bewys dat die wet nie ’n dooie letter was nie. Die regering van Tulbagh, gewild soos dit was, was sterk; verdrukking van Khoikhoi op enige groot skaal kon slegs in tye van anargie plaasvind. Grond is toegeken sonder om hulle te raadpleeg. Daar was nog volop grond vir hulle en hul vee oorgelaat, sodat dié vraag nie ’n dringende een was nie. Dirk Marx se berig, in die vorige jaar ontvang, dat hy Xhosa so ver wes as die Groot-Vis ontmoet het, het die grensnoot gebly: nie ’n nuwe plakkaat oor gewere en perde nie—dit was 1755—maar ’n jagter se lyn wes van die Keiskama van Beutler se 1752-ekspedisie na die Vis. Kalender 1757 het geen tweede Beutler-skaal trek bygevoeg nie. Dit het ’n veerboot bygevoeg. [3] [4]
Wynmark nog onderdruk — 1757
Die gehalte van die wyn wat na Indië gestuur is, is dikwels oor gekla, en geen verbetering is daarin aangebring nie. Die meester van die Kompanjie se wynstore aan die Kaap het voorgegee dat die grootste sorg geneem is om die slegste wat te koop gebring is, te verwerp, en dat hy nie ’n beter artikel kon kry as wat vorentoe gestuur is nie. Die gevolg was dat die raad van Indië geweier het om so ’n groot hoeveelheid as vantevore te neem, en die uitvoer na Batavia, wat vir die vyf jaar 1751–1755 gemiddeld 558 leggers beloop het, het tot 262 leggers gemiddeld oor die volgende tien jaar afgeval. Kalender 1757 het binne daardie tweede gemiddelde gesit. Daar was briefwisseling met die direkteure oor die omskakeling van die wyn in brandewyn, en daar is vasgestel dat as meer stookketels ingevoer word, daar geen moeite sou wees om jaarliks 400 leggers te bekom teen ’n prys van nie meer as ongeveer £14 11s. 8d. ’n legger nie. Maar die gehalte van die brandewyn wat as monsters gestuur is, was so aanstootlik dat die plan deurgeval het. Gehalte, nie gebrek aan druiwe nie, het die Batavia- twis gebly. Die sewende jaar het daardie twis geërf en dit nie genees nie. [3]
Die direkteure het juis in hierdie tyd ook goedgedink om wyn ’n besondere voorwerp van belasting te maak. Die koloniale inkomste en die wins op goedere wat hier verkoop is, het nou tussen £11,000 en £12,000 per jaar beloop, maar die som wat uit die Kompanjie se tesourie aan die Kaap uitbetaal is, was in ronde syfers £20,000 meer, die een jaar by die ander gereken. Om die inkomste te vermeerder, is in 1756 ’n uitvoerreg van £1 per legger deur die direkteure gelê op alle wyn en brandewyn wat in grootmaat aan vreemdelinge verkoop is. Dit was bykomend tot die heffings wat vantevore gehef is. Die reg is by veiling verpacht, en in die eerste jaar is dit vir nie meer as ongeveer £38 6s. 8d. verkoop. Vier jaar later sou dit tot £400 styg; in 1757 het dit nie. ’n Belasting wat vir agt-en-dertig pond verpacht, beskryf nie ’n vol mark nie. Dit beskryf twee jaar waarin vreemdelinge nie grootmaatwyn gekoop het nie. [3]
In 1756 en 1757 het slegs twaalf vreemde skepe aangedoen, en hoewel drie hiervan van Mauritius gestuur is om proviand vir die Franse troepe daar te kry, het die aanbod van wyn die vraag ver oortref. Insolvensies van wynboere het ontstellend dikwels geword. Baie het in die laaste jare bankrot gegaan as gevolg van te veel aanbod en te min vraag. Frankryk en Engeland was in oorlog, maar die oorlog het die Kaap nog nie in ’n betalende kliënt se hawe verander nie. Boere het matroosglase geleen om die kim vir moontlike kopers af te soek. Die £1-reg het bo-op daardie ooraanbod gesit. Dit het nie die insolvensies geskep nie; dit het hulle gevind. Drie Mauritius-rompe wat vir Franse troepe koop, was ’n besondere vraag, nie ’n herstelde wynbloei nie. Gewone leggers het opgehoop teen ’n dun reemark. [3] [9]
Die goewerneur-generaal Van Imhoff het in 1743 die fiskaal ’n fooi van vier sjielings en twopence op elke legger wyn wat aan ’n vreemdeling verkoop is, toegelaat. Goewerneur Tulbagh, as die enigste verligtingsmaatreël waaraan hy kon dink, het met die onafhanklike fiskaal Van Oudtshoorn gereël dat hy sy aanspraak op hierdie fooi moet laat vaar, en in die plek daarvan een sjieling en fourpence op elke honderd pond graan of meel wat aan ’n vreemdeling verkoop word, ontvang. Die fooiverskuiwing van wyn na graan was ’n klein kasteelaanpassing met ’n duidelike bedoeling: die wynvloer verlig sonder om die fiskaal se sak leeg te maak, en vreemde kopers na meel stoot wanneer leggers nie sou beweeg nie. Dit het Batavia se wynvraag nie herstel nie. Dit het gewys hoe nou die regering binne Kompanjieprys- en -regreëls kon beweeg terwyl die ree stil gebly het. Dieselfde fiskaal wat die graanfooi in plaas van die wynfooi geneem het, het in 1757 nog die onafhanklike stoel gesit. Dieselfde goewerneur wat nie amptenare sou laat handel nie, kon nogtans nie Batavia Kaapse wyn laat drink wat dit nie wou neem nie. [3]
Graan, anders as wyn, het nog ’n reserwe gehad. Die swak koringoes van 1756, toe reën ontoereikend vir koring was, het nie die gewone uitvoer gestop nie, omdat magazyns gehou het wat die goeie oes ná Junie 1755 gelaat het. Die fiskaal se nuwe sjieling op meel het dus iets gehad om te byt as ’n vreemdeling broodstowwe koop. Die wynlegger, belas teen ’n pond en onverkoop, het nie. Dít is die kommersiële vorm van 1757 aan die Kaap: Batavia wat minder neem, vreemdelinge min, ’n reg wat nog goedkoop verpacht, ’n fooi wat van wyn na graan oorgeloop het, en insolvente wynplase in ’n kolonie wat nog koring kon laai. Sake was op hul slegste in hierdie twee jaar. [3] [9]
Buitelandse skeepvaart bly dun — 1757
Oor 1756 en 1757 het slegs twaalf vreemde skepe aan die Kaap aangedoen. Drie daarvan was van Mauritius vir Franse troepe en proviand, maar daardie besondere vraag het nie ’n algemene wynbloei herstel nie. Burgers wat van verkope aan vreemdelinge geleef het, het die leë maande tussen Kompanjiesvlote gevoel. Die Pruisiese vlag is die eerste keer in 1755 op ’n skip in Tafelbaai gesien; dit het nie die sewende jaar se ree volgemaak nie. Die Sweedse vlag het nog nie verskyn nie. Gedurende die een-en-twintig jaar 1751–1771 sou sowat 1,472 skepe Tafelbaai en Simonstadbaai saam aandoen, ’n gemiddelde van sewentig per jaar; die vreemde aandeel van daardie lang telling was nie hierdie jaar se kontantmark nie. Dun vreemde topseile in Tafelbaai het nie beteken die Kompanjiesree was ledig nie; hulle het beteken die kontantmark wat boere verkies het, het ontbreek. [3]
Simonstadbaai het voortgegaan as die winteralternatief wat in die 1740’s oopgemaak is. Weens die swaar verliese wat die Kompanjie deur skipbreuke in Tafelbaai gely het, het die direkteure in 1741 besluit dat hul vlote daarna van die 15de van Mei tot die 15de van Augustus by Simonstadbaai moes ververs, die seisoen wanneer noordwestelike storms algemeen was. In 1742 is dit die eerste keer as aandoenhawe gebruik. In Februarie 1743 is ’n terrein vir ’n stasie deur die goewerneur-generaal Van Imhoff op die suidelike oewer van die baai gekies, en ’n magazyn, hospitaal en kwartiere het gevolg. ’n Paar soldate is daar onder sersant Justinus Blas gestasioneer, met die titel poshouer. In Maart 1751 is Adriaan de Nys as poshouer in opvolging van Blas aangestel. Hy het daardie pos in 1757 nog beklee. Die duur hospitaal van 130 voet frontbreedte, die klipsteiger, en die later bakkery en slaghuis het nog nie gerys nie. Die gebou uit Swellengrebel se tyd—450 voet lank en vir alle doeleindes dienend—was nog die stasie. Dun vreemde topseile het De Nys se winterplig nie ledig gelaat nie. Kompanjiesrompe moes nog gewater en gestoor word wanneer noordwesters Tafelbaai onveilig gemaak het. [3]
Die vorige jaar het al gewys wat ’n noordwestelike winter aan ’n plaaslike pakketskip kon doen. Op die 3de van Junie 1756 het die Kaapse pakketskip Schuylenburg Tafelbaai verlaat om voorrade na Simonstadbaai te neem; daardie nag was daar ’n geweldige storm, en van haar is nooit daarna gehoor nie. Op die 19de van Maart 1756 het die Franse skip Cybells, op pad na Mauritius van die kus van Guinee met slawe, ’n entjie bo Blueberg aan die strand geloop en stukkend gegaan; bemanning en slawe het veilig aan boord van ’n ander Franse skip gekom wat in die baai voor anker gelê het. Daardie twee ongevalle het in die geheue van die sewende jaar se ree gesit: ’n verdwene Kompanjiespakket op die wintervaart, en ’n Franse slaweskip wie se mense nie ’n legger gekoop het nie. Frankryk en Engeland in oorlog het nie die baai van elke Franse romp leeggemaak nie. Dit het die baai ook nie met betalende oorlogskepe volgemaak nie. Wynboere wat die kim met geleende glase afgesoek het, het na kopers gesoek, nie na wrakke nie. Hulle het min van enigeen gevind. [3] [9]
In daardie donker jare was die goewerneur se fermheid oor die Nederlandse vlag van dieselfde stuk as sy fermheid oor fooie. Twee Franse skepe het sonder die gebruiklike saluut van nege kanonne voor anker gegaan en voorrade bestel; hy het geweier om hulle te bedien totdat albei hul eerbied vir die kleure afgevuur het. Daarna het die besoekers gekry wat hulle nodig gehad het, en ’n hoflike woord en ’n glas wyn van hul gasheer. Sagmoedig en verdraagsaam, maar sterk wanneer die goewerneur se gesag getrotseer is: dit was dieselfde stoel wat ’n fiskaal se wynfooi vir ’n graanfooi verruil het en nie ’n direkteursreg sou herroep nie. 1757 was twaalf vreemde aandoenings in twee jaar, drie daarvan Mauritius-provianders, ’n winterpos by Simonstad, en ’n Kasteel wat sy regte aangeplak het terwyl burgers na ’n leë kim gekyk het. [3] [9]
Meyring sterf te Roodezand — Mei 1757
In Mei 1757 is ds. Arnoldus Maurits Meyring oorlede. Hy het die preekstoel van Roodezand se kerk—nou Tulbagh, in die Land van Waveren—sedert September 1743 beklee. Veertien jaar min ’n paar maande is ’n lang plattelandse amp. Waveren is van 1700 af beset, met ’n militêre pos onder die berge om setlaars se vee teen San-aanvalle te bewaak; die kerk by Roodezand was die geestelike merk van daardie kom. Toe Tulbagh goewerneur geword het, was Meyring al by Waveren, soos Van der Spuy toe alleen aan die Kaap was, Stellenbosch vakant, Van Echten by Drakenstein, en Voltelen by Zwartland. Die Mei-dood het dus ’n pastoraat gesluit wat die laaste jare van Swellengrebel en die hele van Tulbagh se eerste ses jaar en die opening van die sewende oorgespan het. Die gemeente by Roodezand het sonder ’n predikant deur die res van die kalender gesit. [3] [7]
Die ander preekstoele van die kolonie was, in daardie Mei, goed voorsien. In Oktober 1752 het ds. Hendrik Kroonenburg uit Europa aangekom en aan die Kaap gestasioneer. In Januarie 1753 is Van der Spuy op eie versoek na Drakenstein oorgeplaas, toe Van Echten na Holland teruggekeer het. Die Kaapse kerk was toe weer onder ’n enkele predikant tot September 1754, toe ds. Gerhardus Croeser uit Europa aangekom het en as hulppredikant bevestig is. In November 1755, onder ’n reëling tussen hulleself wat die regering goedgekeur het, het Croeser na Zwartland gegaan en Voltelen na die Kaap gekom. In September 1753 het ds. Johannes Appeldoorn uit Europa aangekom en die volgende maand by Stellenbosch gestasioneer. Hy was in 1757 nog daar, soos Van der Spuy by Drakenstein, Kroonenburg en Voltelen aan die Kaap, en Croeser by Zwartland. Gesamentlike kerkrade van predikant en ouderling uit elke gemeente, met parogiegrense op die 30ste van Augustus 1745 vasgestel, het nog jaarliks op die derde Maandag van elke Januarie byeengekom. Die Mei-vakature by Roodezand was dus ’n gat in ’n net wat andersins gehou het. [3]
’n Plattelandse kerk sonder ’n predikant is nie ’n stille Kasteel nie. Siekebesoek, doop, huwelik en die Sondagpreek het almal op ’n man gewag wat nie daar was nie. Waveren se plase het agter die berge gesit wat die kusgebied van die binneland skei; die Klein-Bergrivierkloof is die poort in daardie kom in. Veeboere het lankal in die Warm Bokkeveld oorgesteek en hul weg die Breede af gemaak. Die Roodezand-preekstoel was die Kompanjie se godsdienstige aanspraak op daardie beweging. Vir die res van 1757 het die aanspraak ’n gebou en geen predikant in amp gehad nie. Die regering het die plek nie uit die Kaapse paar gevul nie, nóg uit Stellenbosch, nóg uit Drakenstein, nóg uit Zwartland. Hierdie jaar se daad is ’n dood in Mei en ’n leë stoel by Roodezand tot die jaar gesluit het. [3] [7]
Philippe Jacob Naudé van Berlyn, seun van ds. Roget David Naudé, professor aan die Franse Kollege en predikant van die Franse kerk te Berlyn, het in die Kompanjie se diens gebly. Hy het in 1754 aangekom; sy ontslag en verhuising na Drakenstein het nog voorlê. Franse name op Drakenstein-plase—Bellingham, La Motte, La Provence, De Plaisante by Waveren—was ouer as Meyring se pastoraat. Die Mei-dood het nie daardie plase leeggemaak nie. Dit het ’n preekstoel leeggemaak wat hulle bedien het. Kalender 1757 het dus ’n kerkfeit so skerp as ’n wrak: nie ’n nuwe gemeente nie, nie ’n Lutherse skuur in Strandstraat nie, nie ’n Morawiese terugkeer nie, maar die einde van die eerste lange Roodezand-ampstermyn en ’n kom wat deur die res van die jaar sonder ’n gestasioneerde predikant aanbid het. [3] [8]
Voorsigtigheid vergaan en Naarstigheid ontmas — 1757
In Januarie 1757 het die Kompanjie se skip Naarstigheid van Bengale geseil met ’n waardevolle vrag. Op die 9de van April is sy in ’n orkaan ontmas. Gedurende ses weke het haar bemanning hul bes gedoen om Valsbaai onder noodmaste te bereik, maar toe dit onmoontlik blyk, en hulle in groot nood was, het hulle die skip omgekeer en na Mosambiek gestuur. Die Agulhasstroom was nou teen hulle, en hulle kon nie so ver noord kom nie, so op die 1ste van Julie het hulle Delagoabaai ingegaan en voor die ruïnes van die verlate Nederlandse fort anker gegooi. Hulle het toe partye uitgestuur om te probeer om die Kaap en Mosambiek oorland te bereik, maar dié is gou verplig om onsuksesvol terug te keer. ’n Kompanjiesromp met ’n Bengale-vrag, noodmas, Valsbaai misgeloop ná ses weke se poging, en op die 1ste van Julie by ’n verlate fort, is die jaar se langste reis wat nooit aan die Kaap ververs het nie. [3]
Delagoabaai het die vorige jaar al ’n ander geïmproviseerde romp ontvang. Die Doddington-oorlewendes, drie-en-twintig uit twee honderd-en-sewentig, het die Happy Deliverance op die 16de van Februarie 1756 van Bird Island te water gelaat en Delagoabaai veilig bereik; sommige het ’n tuisreis verkry, ander het in hul sloep na Bombay voortgegaan. Die Naarstigheid se mense het in Julie 1757 ruïnes gevind, nie ’n tuiswaartse skip wat wag nie. Oorland van daardie baai na die Kasteel, of noord na Mosambiek, was nie ’n wa-pad nie. Die partye wat uitgestuur is, moes teruggaan. Hierdie jaar se daad is die Januarie-seiling, die April-ontmasting, die mislukte Valsbaai-poging, die Julie-ankerplek, en die mislukte oorlandse pogings. ’n Waardevolle vrag het in ’n ontmaste romp op ’n kus gesit wat die Kaap nie kon sien nie. [3]
Op die 8ste van Junie 1757 het die Kompanjie se proviandskip Voorsigtigheid, wat onlangs van Batavia met goedere vir die Kaap aangekom het, in ’n storm uit die noordweste naby Soutriviermond aan die strand geloop en ’n wrak geword. Haar bemanning van nege-en-vyftig man het veilig aan land gekom. Sy was nie ’n vreemdeling nie. Sy was ’n Kompanjiesproviander wat al die ree gemaak het en toe haar romp verloor het in dieselfde noordwestelike seisoen waarvoor Simonstadbaai in die 1740’s oopgemaak is. Soutriviermond is nie Valsbaai nie. Dit is die Tafelbaai-oewer, naby genoeg aan die Kasteel dat nege-en-vyftig man van ’n wrak af in die hoofstad kon instap wat twee winters tevore meer as twee duisend mense begrawe het. Goedere van Batavia vir die Kaapse magazyns het in die branding gegaan. Die bemanning het geleef. Die romp nie. [3]
Daar was maar min rampe aan die Kaapse kus in die Tulbagh-jare vergeleke met sommige vroeër dekades; die Voorsigtigheid is een van die genoemde min. Die Cybells bo Blueberg en die verdwene Schuylenburg in 1756 is die onmiddellike geheue waarteen die Soutrivier-wrak sit. Nege-en-vyftig man wat aan wal loop, is die genadige einde van daardie lys se 1757-inskrywing. Dit is ook ’n handelsfeit: Batavia-goedere vir die Kaap, al aangekom, in ’n noordwestelike storm ’n paar myl van die steiger vernietig. Die wynboere wat vreemde kopers nodig gehad het, het hierdie romp nie nodig gehad nie. Die magazyns wat Batavia-goedere nodig gehad het, wel. [3]
Junie sit dus tussen ’n Mei-dood by Roodezand en ’n Julie-ankerplek by Delagoabaai. Die Kasteel het in Mei ’n plattelandse predikant begrawe. Dit het in Junie nege-en-vyftig Kompanjiematrose uit die Soutrivierbranding getrek. Dit het nog nie geweet dat ’n Bengale-vrag onder noodmaste Valsbaai misgeloop het en op die 1ste van Julie by ’n verlate fort sou lê nie. Noordwestelike storms is waarom die direkteure in 1741 winterverversing na Simonstadbaai gestuur het. Die Voorsigtigheid het al van Batavia aangekom; die storm het haar ná aankoms geneem, nie op die pad in nie. Die Naarstigheid het hoegenaamd nooit aangekom nie. Twee Kompanjiesname, een wrak in sig van die Kasteel en een vermiste romp by Delagoa, is die jaar se seerampe. Hulle het nie wynbestellings gevul nie. Hulle het nie die £1-reg van agt-en-dertig pond opgeboer nie. Hulle het 1757 gemerk as ’n jaar waarin die Kompanjie se eie bodems, nie vreemde kopers nie, die nuus op die water gemaak het. [3]
Pont op die Breede — 1757
Swellendam het ’n blote gehuggie gebly. Om toegang daartoe van die Kaap te vergemaklik, is in 1757 ’n pont op die Breede-rivier geplaas, naby die aansluiting van die Zonder End. Die oostelike magistratuur wat in die 1740’s gestig is, het nog fisiese verbindinge nodig gehad meer as nuwe titels. ’n Drywende brug was beleid in hout en tou. Landdros Horak, wat in April 1749 Rhenius opgevolg het, het nog ’n distrik groter op die kaart as in straatfront bestuur. Die pont was ’n belydenis dat Swellendam by die wa-pad geleef het. Sewe jaar nadat private erwe begin het om ’n drostdysetel soos ’n dorp te laat lyk, het die pad van die ou distrikte nog ’n groot rivier per veerboot oorgesteek eerder as deur ’n dorp se eie momentum. [3]
Dit het vir meer as plaaslike reis saakgemaak. Ivoor, veeberigte, en mense wat tussen die Breede en die kasteel beweeg het, het almal dieselfde water oorgesteek. Die ivoorregulasie van 1753 het prima slagtande op een sjieling en fourpence per pond vasgestel, met swaar boete en verbanning vir enigiemand wat ivoor behalwe aan die Kompanjie van die hand sit. Olifantjagters langs die Boesmans- en Sondagsrivier—Andries du Pré en Pieter Ferreira onder hulle—het al gewys hoe gerug uit daardie land Horak se drostdy en dan die Kasteel bereik. ’n Betroubare veerboot was ’n klein administratiewe feit met ’n lang geografiese reik. Die Zonder End, genoem deur manne wat daardie slingerende stroom gevolg het, is die sytak wat by die Breede aansluit op die pad na die gehuggie. ’n Pont by die aansluiting is die Kompanjie wat ’n openbare boot plaas waar private waens op vloede gewag het. [3] [7]
Die gehuggie het in ’n distrik gesit wat al in 1752 Beutler oos gestuur het en ’n half-verhongerde Franse matroos van die Nécessaire met ’n brief aan Horak na die Kaap aangestuur het. Dit het Haarhof en van Vuuren gestuur om na Engelse matrose te hoor, en Dirk Marx om na benoude wittes te soek. Geeneen van daardie boodskappe het ’n dorp gebou nie. Die pont het ook nie ’n dorp gebou nie. Dit het die boodskappe goedkoper gemaak. Eens anderkant Swellendam en in die uitgestrekte streke wat later die distrikte Graaff-Reinet en Uitenhage geword het, het burgers gevoel hulle kon plakkate wat verdere oostelike skuif verbied met veragting behandel, wetende dat daar nie langer enige moontlikheid was dat die strawwe afgedwing word nie. In 1757 was daardie veragting nog ’n toekomsgewoonte meer as ’n teenwoordige opstand. Die veerboot by die Zonder End-aansluiting is die Kasteel wat nog probeer om die gehuggie met ’n boot aan die ou distrikte te hou. [3] [4]
Stellenbosch, daarenteen, is in die Tulbagh-jare aansienlik vergroot en in aansyn verbeter; Swellendam nie. Die drostdy by Stellenbosch sou later brand en mooier herbou word; die Breede-gehuggie het ’n pont gekry. Simonstad het, in hierdie selfde Tulbagh-jare, die stadige ophoping van magazyn en pos ontvang wat wintervaart vereis het. Die oostelike magistratuur het ’n boot ontvang. Daardie verskil is die sewende jaar se geografie: hoofstad en Stellenbosch wat verdik, Simonstad ’n wintergereedskap, Swellendam nog ’n gehuggie wie se vernaamste openbare werk van 1757 ’n veerboot by ’n samevloeiing was. Horak het nog gesit. Mentz, die distriksekretaris wat hom later sou opvolg, het nog onder hom gesit. Die pont het nie die rol van amptenare verander nie. Dit het die nat plek op die pad verander. [3] [9]
’n Pont is ook ’n wynjaarfeit. Leggers wat nie aan vreemdelinge sou verkoop nie, moes nog, as hulle hoegenaamd beweeg het, op waens beweeg. Graan uit reserwe moes nog inkom. Mense van Waveren, waar die preekstoel ná Mei leeg gestaan het, moes nog na die Kaap of na die Breede oorsteek. Kalender 1757 kan onthou word vir ’n boot op die Breede juis omdat so min anders gebou is. Geen tweede pokkehospitaal nie. Geen nuwe gemeente nie. ’n Pont naby die Zonder End-aansluiting, en ’n drostdy wat ’n blote gehuggie gebly het. [3]
Dood van Tulbagh se moeder en die jaar se raam — 1757
Kompanjieboeke toon dat ’n groot deel van Tulbagh se salaris elke jaar aan sy weduwee-moeder, Catharina Cattepoel, oorgedra is tot haar dood in 1757. Hy het nie daarvan gehou dat van sy liefdadigheid gepraat word nie, en daar is van hom opgemerk dat sy oordeel nooit gefaal het nie behalwe in die skatting van sy eie goeie dade. Daarvan was hy seker om ligtelik te maak. In al sy handelings met ander het hy gedoen soos hy self gedoen sou wou word. Sy woord is altyd as streng die waarheid geken. Hy het homself dikwels sonder geriewe gelaat wat die meeste manne in sy posisie as lewensnoodsaaklikhede sou beskou het, en niemand sou die rede ken nie totdat een of ander arm weduwee of wees of ander benoude persoon die verklaring sou gee. Die private oordrag het geëindig in dieselfde jare toe openbare wyninkomste teleurgestel het. [3] [9]
Van 1747 af het hy haar elke kwartaal van die jaar 600 gilders gestuur, ’n som wat byna die helfte van sy salaris beloop het. Nie ’n enkele siel in die nedersetting het van hierdie toelae geweet nie; eers veel later is dit deur die rekords openbaar. Daardie geheimhouding is van dieselfde stuk as die man wat nie sou handel nie, nie amptenare sou laat handel nie, en nie gewildheid om gewildheid se ontwil sou soek nie. Hy het as seun in die Kompanjie se diens aan die Kaap gekom, assistentklerk in die kantoor van die sekretaris van die politieke raad geword, en in ’n kort skooldae-geheue wat tot sy sterfdag retensief gebly het, ’n voorraad kennis bymekaargelê wat later as wonderbaarlik beskou is. Die 1747-oordrag het begin toe hy al hoog in die diens was en deur die sekundejare en deur ses volle jare van die goewerneurskap voortgegaan. 1757 het dit gesluit. ’n Kinderlose weduwenaar sedert 1753, buitengewone raadslid sedert Maart 1755, het hy nou sonder die Nederlandse huishoudelike eis gesit wat byna die helfte van sy loon geneem het. Die goewerneur se huishoudelike ekonomie en die kolonie se stapel-ekonomie het op verskillende skale in dieselfde kalender verskuif. Die een het ’n lange kinderoordrag gesluit; die ander het op vreemde vraag gewag wat nog nie gekom het nie. [3] [9]
Dit was nie die enigste liefdadige daad van die Kaapse goewerneur nie. Niemand het geweet hoeveel hy aan arm vriende en vyande weggegee het nie. Hy het wat hy oor gehad het, gebruik om ander se nood te verlig. Onder ’n godsdienstige onderrig wat byna altyd modelle uit die Ou Testament gekies het, wat by die mag en majesteit en toorn van God stilgestaan het, was milddadigheid en meegevoel met nood in die meeste gevalle onontwikkeld. By Ryk Tulbagh was dit nie die geval nie. Die sewende jaar het dus ’n private grootboek gesluit wat die publiek nooit gesien het nie, in ’n kolonie wie se openbare wyngrootboek almal kon sien en niemand kon toejuig nie. Boere het in sig van die baai misluk. ’n Moeder is buite sig in Nederland oorlede. Die Kasteel het geeneen van die twee feite as ’n plakkaat aangeplak nie. Kompanjieboeke het albei gehou. [3] [9]
De la Caille was nog in die kolonie, besig om sy boog te meet, vir ’n basislyn oos van Saldanhabaai gehelp deur die ingenieuroffisier Muller en andersins deur onopgeleide manne. Tulbagh het hom nog al die hulp gegee wat moontlik was om te gee. Naudé van Berlyn het nog die Kompanjie gedien. Die ratelwaghuis op Groentemarkplein het as ’n 1755–56-burgerlike merk gestaan. Die Wapenplein se eikeheining en nuwe strate was die dorp se antwoord op leë pleine. Niks daarvan het 383 koloniste en 492 slawe aan die sensus terugbesorg nie. Niks daarvan het wynbestellings uit Indië gevul nie. Niks daarvan het ná Mei ’n predikant by Roodezand teruggesit nie. Dit was die sewende jaar se herstel: ’n waghuis, ’n metende abbé, ’n pont op die Breede, ’n wrak by Soutrivier, ’n vermiste Bengale-vrag by Delagoabaai, en ’n Kasteel wat ’n wynreg goedkoop verpacht het en geen salaris meer aan Catharina Cattepoel oorgedra het nie. [3] [8] [9]
Kalender 1757 kan op daardie name en syfers gesluit word. Vader Tulbagh, kinderloos sedert 1753, buitengewone raadslid sedert Maart 1755, het ’n sewende jaar gesit waarin die laaste sensus nog 5,128 koloniste en 5,787 slawe gelees het. In Mei is ds. Arnoldus Maurits Meyring oorlede, en Roodezand se kerk, wat hy sedert September 1743 beklee het, het deur die res van die jaar vakant gestaan. Op die 8ste van Junie het die Kompanjie se proviandskip Voorsigtigheid, onlangs van Batavia met goedere vir die Kaap, naby Soutriviermond in ’n noordwestelike storm aan die strand geloop; haar nege-en-vyftig man het veilig aan land gekom. In Januarie het die Naarstigheid van Bengale met ’n waardevolle vrag geseil; op die 9de van April is sy in ’n orkaan ontmas; ná ses weke se mislukking om Valsbaai onder noodmaste te haal, het sy op die 1ste van Julie Delagoabaai ingegaan en voor die ruïnes van die verlate Nederlandse fort anker gegooi; oorlandse partye het onsuksesvol teruggekom. ’n Pont is op die Breede naby die aansluiting van die Zonder End geplaas, omdat Swellendam ’n blote gehuggie gebly het. Oor 1756 en 1757 het slegs twaalf vreemde skepe aangedoen, drie daarvan van Mauritius vir Franse troepe; wyn het nog die vraag oortref; insolvensies het ontstellend dikwels gebly; die £1-reg van 1756 het nog op grootmaatwyn aan vreemdelinge gesit; Van Oudtshoorn het nog 1s. 4d. op die honderd pond graan geneem in plaas van 4s. 2d. op die legger. Catharina Cattepoel is oorlede, en die kwartaallikse 600 gilders het opgehou. De la Caille het nog gemeet. Horak het nog Swellendam gesit. De Nys het nog Simonstad gesit. Kroonenburg en Voltelen het nog die Kaapse preekstoel gesit; Croeser Zwartland; Appeldoorn Stellenbosch; Van der Spuy Drakenstein. Die tuine van 1652 was nog ’n verversingstasie onder ’n Nederlandse vlag, ’n Kasteel wat sy regte aangeplak het, en ’n vaderlike stoel wat ’n veerboot op die Breede kon oplê en nie Batavia Kaapse wyn kon laat drink wat dit nie wou drink nie. [3] [4] [7] [8] [9]