Boer History1786 aan die Kaap die Goeie Hoop: Hooggeregshof vergroot, Graaff-Reinet se hof, hongersnood-invoere en wrakke
Tweede jaar van ’n soldaat-goewerneur: geërfde stoele — 1786
Kalender 1786 het oopgegaan met Cornelis Jacob van de Graaff al in die eerste stoel, ’n luitenant-kolonel wie se eerste artikel was om die burgers tot kalmte te herstel en wie se tweede was om die baai te bewapen. Pieter Hacker het nog die tweede stoel gesit. Die fiskaal se kantoor het nog ’n vakature van Mei 1785 gesit, ’n raadslid wat voorlopig waargeneem het nadat Jan Jacob Serrurier na ’n graf gegaan het, met Willem Cornelis Boers al van April 1783 af van daardie stoel af, en met borgtog van ’n bietjie meer as £1 000 op enige Europese seiling voordat die aanklagte teen hom beslis is. Die drie Kaapse name wat nog in Amsterdam gehoor is — Jacobus van Reenen, Barend Jacob Artois en Nicholas Godfried Heyns — het nog in Holland gesit, met Tieleman Roos al dood. ’n Laaste memoriaal is op die 10de van Mei 1785 voor die State-Generaal gelê. Die Vergadering van Sewentien het op die 28ste van Julie 1785 veranderinge aangekondig. ’n Nuwe deputasie het in Maart 1785 gelaat. Januarie het dus oopgegaan op ’n soldaat al in die Kasteel, op ’n Sewentien-stuk wat ses en ses en ’n derde drostdy benoem het en nog nie een van die twee gesit het nie, en op twee burgerdeputasies nog in Nederland nadat ’n laaste memoriaal al gelê is. [3] [7] [9]
In die land het die geërfde stoele nog gesit toe Januarie oopgegaan het. Hendrik Lodewyk Bletterman het nog Stellenbosch en Drakenstein van Augustus 1785 gesit. Constantyn van Nuld Onkruydt het nog Swellendam gesit. Maurits Herman Otto Woeke het nog ’n landdros se naam op ’n distrik gesit wat nog nie ’n hof gesit het nie. Abraham Faure het nog ’n sekretarisskap gesit. Christoffel Brand het nog die winterhawe gesit. Justinus van Gennep het nog die vlootinrigting gesit. Kolonel Robert Jacob Gordon het nog die garnisoen gesit wat hy in Februarie 1780 geneem het, nou met kolonelsrang oor sowat vyfhonderd Nederlandse infanterie. Kaptein Carel Matthys Willem de Lille het nog ná Gordon gesit. Majoor Philip Herman Gilquin het nog die werke gesit wat hy sedert Junie 1779 bestuur het. Die Switserse regiment van Meuron het nog die stoele gesit wat Luxembourg gelaat het. Die Franse regiment van Pondicherry het nie meer die hospitaalvleuel gesit nie. Die buiteposte by Saldanhabaai, Groenkloof, Klapmuts, Zonder End, Buffeljagtsrivier en die houtkapperspos by Zwartrivier in Outeniqualand is nog in stand gehou. Adriaan van Jaarsveld het nog Bruintjeshoogte gesit met militêre gesag oor die hele van die grensboere. Die derde drostdy het nog nie ’n hof gesit nie. [3]
Die preekstoele van die openingsjaar het die name gesit waarop die eerste jaar gesluit het, met een landkerk nog leeg en Stellenbosch nog op ’n besoekende stoel. Ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau en ds. Christiaan Fleck het nog die Kaapse kerk gesit, met ds. Meent Borcherds nog derde van Mei 1785. Stellenbosch het nog ds. Robert Nicholas Aling as konsulent gesit, ds. Philip Kuys al dood van Februarie 1785. Drakenstein het nog Aling van April 1784 gesit. Waveren het nog ds. Johannes Abraham Kuys gesit. Zwartland het nog ’n konsulent gesit, ds. Daniel Goldbach al dood van Maart 1783. Die Lutherse preekstoel wat Andreas Kolver op die 10de van Desember 1780 oopgemaak het, het nog in Martin Melk se Strandstraatkerk gesit, deur die gemeente betaal, sonder ’n stuwer uit die Kompanjie se kis. Graaff-Reinet, soos Swellendam, het tot nog toe net ’n sieketrooster in vooruitsig gehad, en het selfs dit nog nie gesit nie. Januarie het dus oopgegaan op drie Gereformeerde preekstoele in die dorp, op ’n leë Zwartland, op Stellenbosch nog van Drakenstein geleen, en op ’n benoemde derde drostdy sonder ’n kerkraad. [3]
Uitwaarts het die landregime nog op die 14 November 1780-name oopgegaan. Die Visrivier langs die hele van sy benedeloop het die koloniale grens gebly, met die Zuurveld op papier by die Kompanjie se besittings gevoeg. Note, nie spesie nie, het nog die Kasteel se rekeninge ná die 30ste van April 1782 gedek. Klein-Parys het nog die Parade en Dorpstraat gesit ná Pondicherry se inskeeping van April 1784, terwyl Meuron nie Pondicherry se gelyke as openbare vermaak was nie. Die oes van 1785 het weens aanhoudende droogte geheel misluk. Die Kaapse Vlaktes-plantage het verlate gesit. Die Amsterdam-battery het te ver gevorder gesit vir die nuwe eerste stoel om die ontwerp te verander, hoewel hy dit gebrekkig geag het. Die Kompanjie se skuld het byna sewe miljoen pond sterling gesit, en Holland en Zeeland het tot redding gekom. ’n Verdrag van noue bondgenootskap met Frankryk het van November 1785 gesit. Die eerste stoel het nog ’n amptelike woning in die kasteel, ’n huis in die tuine, ’n buiteplaas by Newlands, waens en perde, die opbrengs van Visser’s Hok en tafeltoelae gesit, met salaris en perkwisiete van ongeveer £3 650 plus ’n spesiale £1 500 per jaar. Januarie het dus oopgegaan op ’n Kasteel wat gewag het om ’n Sewentien-stuk in stoele te sit, op ’n grensdistrik benoem en nog nie sittend nie, op ’n westelike oes al misluk, en op ’n soldaat wat die burgers as soldate geneem het wat moes gehoorsaam. [3] [7] [9]
Hooggeregshof en prysraad — Maart 1786
Die Sewentien se stuk van die 28ste van Julie 1785 het die stoele benoem wat Maart moes sit. Die lede van die politieke raad moes almal as senior kooplui rang, en die sekretaris, wat nie ’n stem in die verrigtinge sou hê nie, moes as koopman rang. Die hooggeregshof moes deur die sekunde voorgesit word, en moes verder uit ses dienaars van die Kompanjie en ses burgers bestaan, wat almal as kooplui moes rang. Sy sekretaris moes as junior koopman rang. Slegs lede van die Nederduits Gereformeerde kerk kon in óf die politieke raad óf die hooggeregshof sit; maar Lutherane kon tot enige ander ampte aangestel word. Die Kompanjie sou alle graan, wyn en ander produkte van die kolonie aankoop en na Europa stuur wat nie aan vreemdelinge verkoop kon word nie, nadat die behoeftes van die Kaap en Indië voorsien is. Die pryse moes jaarliks vasgestel word deur ’n raad wat die politieke raad uit die lede van die hooggeregshof moes aanstel, drie dienaars van die Kompanjie en drie burgers. Daardie raad moes ook die metode en bedrag van belasting voorstel; dit moes die sorg van paaie, brûe en ander koloniale werke hê; dit moes die openbare meulens verhuur, wagters vir die dorp in diens neem, en verskeie munisipale pligte verrig. Die raad is opgedra om oor die waarskynlikheid van produkte by verskeie baai te berig, hangende waarvan geen besluit oor ’n kusvaart getref sou word nie. Die versoek van die grenskoloniste om ’n landdros en ’n predikant was al in Desember op ’n benoemde distrik geskryf. Al die regeringsliggame in Nederland was dit eens dat die stelsel só ingevoer ’n billike proef moes kry, dus was daar geen verdere verhaal by die State-Generaal te kry nie. [3] [9]
Die verandering in die hooggeregshof is in Maart 1786 gemaak. Een van die drie raadslede onder die ou stelsel het destyds uitgetree, en uit agt name wat die hof voorgelê het, het die raad Christiaan George Maasdorp, Gerrit Hendrik Meyer, Jan Coenraad Gie en Hendrik Justinus de Wet gekies om die getal burgers tot ses te maak. Maart het dus ses burgerstoele op ’n hof geskryf wat drie raadslede onder die ou stelsel gesit het, en dit het daardie vier name op die ses geskryf. Die sekunde het nog die voorsitterskap van daardie hof gesit. Hacker het in Maart nog daardie voorsitterskap gesit. Die Gereformeerde toets het nog op sowel die politieke raad as die hooggeregshof gesit. Kolver se kerkskip het nog sonder ’n Lutherse stoel in enigeen gesit. [3]
Die raad wat pryse moes vasstel en soveel ander pligte verrig, is terselfdertyd ingestel. Dit het uit ses lede van die hooggeregshof bestaan, waarvan drie — Gerrit Hendrik Kruywagen, Salomon van Echten en Jan Marthinus Horak — dienaars van die Kompanjie was; die ander drie — Jan Smuts, Andries van Sittert en Maasdorp — burgers. Hierdie raad was van die allereerste ’n mislukking. Die amptenare en burgers kon nie vreedsaam saamwerk nie, en alles wat die een party voorgestel het, is deur die ander teengestaan. Wat die vasstelling van produktepryse betref, het dit geen geleentheid gehad om sy vermoë te toets nie. Die oes van 1785 het geheel misluk. Toe in 1786 die skip Negotie uit Amsterdam aangekom het om ’n lading koring en wyn in te neem, was daar nie ’n muid graan te kry nie, en die regering was verplig om haar in ballas na Batavia te stuur. Die bewindhebbers is só teleurgestel, en die plan is nooit weer vorentoe gebring nie. [3] [9]
In die eerste stoel het die reorganisasie as ’n absurditeit gesit. Die soldaat-goewerneur het die koloniste as soldate beskou wat hul bevelvoerende offisier moes gehoorsaam, en vir die res hul monde moes hou. Hy het niks gedoen om ’n raad te help wat nie ’n oes kon prys wat nie daar was nie. Die verbeterings wat hy vir die vestingswerke ingevoer het, was talryk. Hy het onvermoeide ywer getoon in die ontwerp en oprigting van nuwe batterye, en in die herstel van ander. Hy het ook vir intensiewer dril van die troepe gesorg, en sy artillerie in die vuur met rooiwarm kanonkoeëls geoefen. Perde het sy stokperdjie gesit: sommige bronne sit honderd-en-dertig in die regeringstalle by Stalplein, ander driehonderd. Sy seun Sebastiaan het hulle nóg meer liefgehad, en het die vinnigste van hulle voor ’n ligte tweewieler gespan, verby burgers gejaag wat in die skadu van die eike op Gentleman’s Walk gesels het. Maart het dus ses en ses op ’n hooggeregshof gesit, drie en drie op ’n raad wat nie saam kon sit nie, en ’n eerste stoel wat kanonne en perde beter as ’n prys bemeester het. [3] [7] [9]
Die burgers se tweede groep afgevaardigdes — Hillegard Mulder en Marthinus Adriaan Bergh onder hulle — het onder mekaar begin twis. Hulle het nie eers daarvan terugdeins om hul geskil in die openbaar te bring deur in die Nederlandse pers te skryf nie. Die eerste stoel het van Bergh as ’n onvermoeide twissoeker geskryf wie se karakter hom soos ’n salamander in die vuur laat lewe het. Erger vir die burgers se verteenwoordigers het hul prinsipale in Kaapstad die oordrag van fondse gestaak. Die State-Generaal kon hulle nou die koue skouer gee. Die reorganisasieprogram sou dalk sommige van die wense van die nuwe deputasie vooruitgeloop het, maar dit was geheel ontoereikend om die toenemende eise om meer vryheid van die leidende setlaars te bevredig. Maart het dus ’n Sewentien-stuk in Kaapse stoele gesit, en dit het daardie stuk op ’n deputasie gesit wat al met homself op voet was, al onbetaal, en al koudgeskouer in Nederland. [3] [9]
Meel en rys teen hongersnood — 1786
Omdat daar ’n groot wins op koring te maak was, het die Kompanjie probeer om soveel moontlik van daardie artikel vir die Europese mark te bekom. In 1786 was dit nodig om groot hoeveelhede meel uit Europa en rys uit Java in te voer om werklike hongersnood af te weer. Die lang droogte wat 1783, 1784 en 1785 in die weste gesit het, het nog die magazyns leeg gesit toe die jaar oopgegaan het. Die oes van 1785 het geheel misluk. ’n Prysraad het sonder ’n prys om vas te stel gesit. ’n Skip het sonder ’n lading om in te neem gesit. Januarie deur die saaimaande het dus oopgegaan op ’n kolonie wat brood uit Europa en rys uit Java moes koop, of honger moes ly. [3]
Toe die Negotie uit Amsterdam aangekom het om ’n lading koring en wyn in te neem, was daar nie ’n muid graan te kry nie. Die regering was verplig om haar in ballas na Batavia te stuur. Die bewindhebbers is só teleurgestel. Die raad wat pryse moes vasstel, het geen geleentheid gehad om sy vermoë te toets nie. Die plan van ’n gemengde raad wat koloniale produkte vir ’n Kompanjie-aankoop na Europa prys, het ná daardie ballas as ’n stuk gesit wat nie weer vorentoe gebring sou word nie. Hongersnood-invoere en ’n leë ruim het dus die Sewentien se handelsklousule van die jaar se praktyk afgeskryf, selfs terwyl ses burgers ’n hooggeregshof gesit het wat dieselfde stuk benoem het. [3] [9]
In daardie jaar het die lang droogte gebreek. Reën het die weste weer ná drie mislukte seisoene gesit. Die magazyns het nog meel en rys nodig gehad om werklike hongersnood af te weer, omdat ’n droogte nie ’n bak in die maand wat dit breek, vul nie. Die jaar het dus albei feite tegelyk gesit: ’n gebreekte droogte, en ’n hongersnood-invoer. Veeteelt op die grens het nog byna die enigste bedryf gesit. Een keer in twaalf maande het elke gesin wat dit kon, nog ’n wa gelaai met botter en seep na Kaapstad gestuur. Die lank-gevestigde dele van Stellenbosch en Drakenstein het nog stewige huise en eike gesit, met Afrika-slawe onder Europese opsieners vir growwe arbeid en inboorlinge van die Indiese eilande, vry of slaaf, vir timmerman, messelaar en kuiper. Die winkels van Klein-Parys het nog Deense ware teen enorme winste gesit. Die bakke van die weste het leeg gesit totdat die nuwe reën geoes kon word. [3]
Die Kompanjie se boeke het nog ’n tekort gesit. Winste op die verkoop van goedere uit die Kompanjie se winkels was gemiddeld ongeveer £6 200. Daar was dus ’n tekort van byna £92 000 per jaar om goed te maak, en die Kompanjie was in hierdie tyd byna hopeloos insolvent. Haar skuld in 1785 was byna sewe miljoen pond sterling. Die state-provinsiaal van Holland en Zeeland het sekuriteit vir swaar lenings geword, benewens dat hulle deur ’n spesiale belasting ’n som van ongeveer twee-en-’n-half miljoen sterling ingesamel het, teen lae rente geleen sodat die Kompanjie ’n kans kon hê om haarself te herstel. Haar toestand is algemeen aan verliese tydens die oorlog met Engeland toegeskryf, maar daar was manne in Nederland sowel as in die Indië wat geweet het dat die korrupsie van haar eie offisiere eweveel met haar agteruitgang te doen gehad het. Die eerste stoel het in groot styl en prag gelewe. Ondergeskiktes het nog die ou stelsel van afpersing voortgesit. ’n Groot garnisoen van vreemde huursoldate — meestal Duitse en Switserse avonturiers — is nog in Kaapstad aangehou. Kalender 1786 het dus hongersnood-invoere teen ’n insolvente kis gesit, en ’n soldaat-goewerneur se tafel teen ’n raad wat nie ’n muid kon prys nie. [3] [7]
Vier wrakke — Mei tot Oktober 1786
Op die 3de van Mei 1786 is die wrak van ’n klein Franse skoener, met ’n lading wyn van Bordeaux, aan die kus ’n entjie oos van Kaap Hangklip gevind. Twee dooie liggame is naby gevind, maar geen verdere besonderhede kon vasgestel word nie. Die jaar het dus ’n naamloos Franse romp en twee naamloos dooies op ’n Hangklip-strand geskryf, met Bordeaux-wyn in die ruim en geen lewende stem om te sê hoe die skoener daar gekom het nie. Mei het op daardie wrak oopgegaan, en op ’n hooggeregshof wat al ses en ses gesit het, en op ’n prysraad wat al misluk het. [3]
In die aand van die 11de van Mei 1786 het die Nederlandse nasionale fregat Holland, een van ’n vloot oorlogskepe op pad na Java, by die ingang van Valsbaai op ’n rif geloop en ’n totale wrak geword. Agt lewens is verloor. Die oorlog met Engeland het gesluit. ’n Verdrag van noue bondgenootskap met Frankryk het van November 1785 gesit. ’n Nederlandse nasionale fregat op pad na Java moes nog Valsbaai binnegaan, en kon nog in die aand op ’n rif loop. Agt manne het daardie rif gesit. Die romp het ’n totale wrak gesit. Mei het dus ’n Kompanjie-hongersnood-invoer en ’n nasionale oorlogskip op dieselfde maand geskryf, en agt dooies op Valsbaai ná twee dooies op Hangklip agt dae tevore. [3]
Op die 19de van Augustus 1786 is die wrak van ’n Franse brik genaamd die Rozette naby Kaappunt gevind, en is vasgestel dat sy van Bordeaux na Mauritius op pad was. Daar was geen lewende persoon aan boord nie. ’n Paar dae later is ses matrose onder verdagte omstandighede by die Kaap gevind en in hegtenis geneem, toe ontdek is dat hulle die offisiere en ander matrose van die Rozette vermoor het, en daarna die vaartuig aan wal geloop het. Hulle is vir die misdaad verhoor en tereggestel. Augustus het dus ’n Bordeaux–Mauritius-brik op Kaappunt sonder ’n lewende siel op haar dek geskryf, en dit het ses manne op ’n Kaapse hof en op ’n galg geskryf. Die hooggeregshof wat Maart tot ses en ses vergroot het, het daardie verhoor gesit. Die jaar wat meel teen hongersnood ingevoer het, het ’n moord op ’n wyn-en-suikerroete verby die Punt gesit. [3]
Op die 7de van Oktober 1786 is die Kompanjie se skoener Catwyk aan Rhyn in ’n geweldige storm in Simonstadbaai aan wal gedryf, en het ’n wrak geword, maar geen lewens is verloor nie. Brand het nog die winterhawe gesit. Die storm het Simonstadbaai gesit. Die Kompanjie se eie skoener het die strand gesit. Oktober het dus ’n vierde wrak op die jaar geskryf, ná Hangklip, Valsbaai en Kaappunt, en dit het daardie vierde wrak op ’n Kompanjie-romp in die baai geskryf wat die winterskepe moes gebruik. Geen lewens het daardie storm gesit nie. Die hof van Graaff-Reinet het in dieselfde maand sy eerste sitting gesit. Die jaar het sy wrakke op ’n skoener verloor en ’n drostdy oopgemaak, gesluit. [3]
Graaff-Reinet-hof open — Julie en Oktober 1786
As die beste terrein vir die openbare kantore het Woeke twee plase naby die oorsprong van die Sondagsrivier gekies, destyds in okkupasie van ’n burger genaamd Dirk Coetsee, wat ingestem het om die geboue daarop vir ongeveer £530 van die hand te sit, en grond van gelyke omvang elders te aanvaar. Hierdie reëling is deur die raad bekragtig. Die terrein wat bepaal is, was ’n klein vlakte van ongeveer twee vierkante myl, deels omring deur ’n skerp kromming van die Sondagsrivier, ’n plaas in Coetsee se besit. Ingesluit aan die ooste en weste deur steil heuwels of berge van sowat 1 800 voet hoog, is dit oop aan die noorde en suide na die Karoostreke daaragter. Op die datum van Woeke se keuse moes die stuk so verlate en onvrugbaar gelyk het as die land wat dit onmiddellik omring. Die kern van ’n dorp het daardie twee plase gesit. Die naam Graaff-Reinet het die distrik al van Desember 1785 gesit — Graaff vir die soldaat in die Kasteel, Reinet vir Hester Cornelia Reynet. Die geboue het nou ’n prys gesit. [3] [4] [9]
Op 19 Julie 1786 is die grense van die nuwe distrik waaroor die jurisdiksie van krag sou wees, omskryf. Dit was van enorme omvang. Daar is besluit dat dit in die weste begrens sou word deur die Gamkarivier van sy oorsprong tot die Zwartberg, daardie bergreeks tot die Gamtoosrivier, en vandaar die Gamtoos tot die see; in die ooste deur die Groot-Visrivier; en in die suide deur die oseaan. In die noorde was die grens onbepaald, die enigste vaste punt die baken wat goewerneur Van Plettenberg op die oewer van die Zeekoeirivier geplaas het. In Julie 1786 is ’n raad van ses heemrade aangestel, waarvan twee daarna elke jaar sou uittree, en deur ander opgevolg word wat die politieke raad uit ’n dubbele nominasie kies. Die eerste lede was Adriaan van Jaarsveld, David de Villiers, David Schalk van der Merwe, Andries Pieter Burger, Josua Joubert en Jacobus Gustaf Triegard. Van Jaarsveld het dus sowel die oostelike kommando van 1780 as ’n heemraadstoel op die nuwe raad gesit. Julie het ses name op ’n distrik geskryf wat Desember benoem het, en dit het daardie name op grense van enorme omvang geskryf — van die Gamka en die Zwartberg tot die Vis, en van die oseaan tot ’n onbepaalde noorde wie se enigste spyker Plettenberg se Zeekoei-baken was — destyds as een drostdy sittend. [3] [4]
In Oktober het die landdros sy hof die eerste keer geopen. Graaff-Reinet het só in 1786 tot stand gekom, en van daardie datum af kan die oostelike land as amptelik bestaande beskou word. In die nuwe distrik was veeteelt byna die enigste bedryf van die Europeërs. Totdat boupersele in die dorp Graaff-Reinet uitgegee is, was daar nie ’n roede grond onder enige ander titel as jaarlikse huur nie. Een keer in twaalf maande het elke gesin wat dit kon, ’n wa gelaai met botter en seep na Kaapstad gestuur om huishoudelike benodigdhede te bekom; maar die mense, sonder om dit as ontbering te voel, het met baie min ingevoerde artikels gelewe. Uit lang oorlogvoering met wildes was hul gewoontes van selfstandigheid hoog ontwikkel, en hulle was uiters afkerig van dwang. Die regering het bedoel dat die distrik byna selfonderhoudend moes wees, dit is, dit moes die Kompanjie baie min vir verdediging of instandhouding kos. Fondse vir plaaslike doeleindes moes, soos in Stellenbosch en Swellendam, ingesamel word deur ’n jaarlikse belasting van een sjieling en vier pennies vir elke honderd skape en een pennie vir elke bees, benewens spesiale heffings wanneer nodig. Oktober het dus ’n hof op Coetsee se vlakte gesit, ’n belasting op skape en beeste, en ’n Kompanjie wat bedoel het die derde drostdy moes haar min kos. [3] [4]
Die stryd om bestaan teen die San in die nuwe distrik was voortdurend, en aan geen kant is genade betoon of inderdaad moontlik nie. Geen Europeër het dit gewaag om ’n uur se ry van sy werf sonder wapens in die hand te waag nie. Van vier plase aangrensend aan die drostdy is die vee binne ’n paar weke ná die landdros se aankoms weggevee. Die Khoikhoi het selfs erger as die Europeërs gely, hele stamme is verwoes, en talle individue is deur San doodgemartel. Aan die ander kant was kommando’s van Europeërs en Khoikhoi byna voortdurend besig om die rowers in die berge te jag, en almal dood te skiet wat nie wou oorgee nie. Die regering het ammunisie verskaf, maar niks anders nie. Gevange vroue en kinders is onder die boere uitgedeel in die ydele hoop om hulle tot arbeid te dwing, maar hulle het altyd ná ’n kort aanhouding ontsnap, en na hul roofgewoontes teruggekeer. Dit was die normale toestand dwarsdeur die distrik Graaff-Reinet en langs die noordgrens van die distrik Stellenbosch. Voortdurende roof deur sowel San as Xhosa het dit byna onmoontlik gemaak om enige vee aan te hou, en die te gereelde oproepe op tyd om kommando te gaan om eie of bure se vee te herwin, was nie bevorderlik vir die deurlopende ywer wat landbou vereis nie. Oktober se hof het dus op ’n vlakte gesit waarvan vier naburige kuddes al weggevee was, en dit het met kruit van die Kasteel gesit en met geen ander hulp nie. [3] [4]
Woeke is deur die raad opgedra om die vernaamste Xhosa-hoofmanne in die omgewing van die kolonie te besoek, hulle van die regering se vriendskap te verseker, en geskenke van geelkoperdraad, krale en ander artikels van geringe waarde te maak wat hulle bekend was om hoog op prys te stel. Hy is beveel om goed toe te sien dat die Visrivier as grens eerbiedig word, en dat geen Europeërs dit oorgesteek of die Xhosa op enige wyse lastig geval het nie. Die veeruil deur die koloniste was streng verbied. Die toestand van die Xhosa-stam in hierdie tyd was só dat dit moeilik was om enige bevredigende reëlings te tref. Sedert die eerste oorlog is die hoofman Rarabe in ’n geveg met ’n Thembu-leër gedood. Sy grootseun, Umlawu van naam, is voor hom dood, en het ’n seun van jong jare as erfgenaam van die waardigheid van hoofheerser van al die stamme wes van die Kei nagelaat. By Rarabe se dood het sy raadsmanne sy seun Ndlambe as regent tydens die minderjarigheid van Ngqika gekies. Dit was volgens gebruik; maar die stamme wat die Kei voor Rarabe oorgesteek het, het volgehou dat met sy dood hul onderhorigheid opgehou het, behalwe teenoor Gcaleka, die opperhoof van die hele stam. Daar was dus baie jaloesie en ontevredenheid onder die hoofmanne. Woeke het ’n ontmoeting met Ndlambe gehad, wat homself as begerig uitgespreek het om in vrede en vriendskap met die wit mense te lewe, en geskenke is tussen hulle uitgeruil. Die landdros het egter berig dat ’n breuk tussen die twee rasse maklik kon plaasvind. Daar was Xhosa in diens by boere dwarsdeur die land, selfs tot binne twee dae se reis van die dorp Swellendam, en die koloniste was onwillig om van hulle afstand te doen. ’n Enkele geval van mishandeling kon enige oomblik vyandelikhede bring. Nie min wettelose individue was ook in die verbode veehandel betrokke nie, en omdat hulle nie aan dwang gewoond was nie, het blote plakkate geen vrees ingeboesem nie. Met vyftig of sestig soldate by poste langs die Visrivier sou dit moontlik wees om orde te handhaaf; maar sonder fisiese mag om die wet te stut, sou die onreëlmatighede waaroor gekla is, voortduur. Oktober se hof het dus krale in die een hand en ’n verbod in die ander gesit, Ndlambe se vriendskap op ’n berig, en ’n versoek om vyftig of sestig soldate wat die Kasteel nie gestuur het nie. [3] [4]
Hacker tree uit; Rhenius sekunde; preekstoele van April en September — 1786
In Augustus 1786 het Hacker op eie versoek uitgetree, en is as sekunde opgevolg deur Johan Isaac Rhenius, ’n lid van ’n ou Suid-Afrikaanse familie, maar wie se lewe hoofsaaklik in die Kompanjie se diens in Indië deurgebring is. Sowel Rhenius as die vakante fiskaal se waarnemende stoel het twisgierig van aard gesit. Vir die koloniste het die regering byna buite mag van uitdrukking korrup gelyk, en die gekibbel van die vernaamste offisiere het veragting sowel as haat ontlok. Die regering van die kolonie het nog nooit tevore so laag in die agting van diegene wat daarmee in aanraking gekom het, gedaal nie. Augustus het dus Hacker ná nege jaar van die tweede stoel afgeskryf, ’n Indië-diens-Rhenius daarop geskryf, en ’n hooggeregshof wat die sekunde moes voorsit op ’n nuwe naam geskryf. Die fiskaal het nog ’n vakature van Mei 1785 gesit. Die eerste stoel het nog perde en batterye gesit. Die tweede stoel het nou ’n man gesit wat die koloniste as twisgierig sou leer ken. [3]
In April 1786 het ds. Petrus van der Spuy, junior, wat sy studies in Nederland voltooi het, na Suid-Afrika teruggekeer, en is tot die vakante kerk van Zwartland aangestel. Goldbach was van Maart 1783 dood. Zwartland het ’n konsulent deur 1783, 1784 en 1785 gesit. April het dus ’n teruggekeerde student op daardie leë preekstoel geskryf, drie jaar ná Goldbach se graf, en dit het ’n Van der Spuy-naam terug op ’n landkerk geskryf. Die openingsjaar se leë Zwartland het ’n predikant gesit voordat die hooggeregshof ses en ses gesit het. [3]
In September van daardie jaar het ds. Helperus Ritzema van Lier uit Holland aangekom, toe Borcherds, op eie versoek, na die vakante kerk van Stellenbosch oorgeplaas is, en Van Lier hom as derde predikant van die Kaap opgevolg het. Philip Kuys was van Februarie 1785 dood. Aling het Stellenbosch as konsulent van daardie graf gesit. September het dus Borcherds op eie versoek op die tweede-oudste landpreekstoel geskryf, Van Lier op die Kaap se derde stoel, en Aling terug op Drakenstein alleen. Serrurier van Hanau en Fleck het nog die Kaap met Van Lier nou derde gesit. Kolver het nog Melk se kerkskip gesit. Johannes Abraham Kuys het nog Waveren gesit. Van der Spuy junior het nou Zwartland gesit. Graaff-Reinet, soos Swellendam, het tot nog toe net ’n sieketrooster gehad, wat ook skoolmeester was. Die derde drostdy se hof het van Oktober gesit. Sy kerkraad het nie gesit nie. [3]
’n Sweed genaamd Andries Stockenstrom het in 1786 klerk in ’n kantoor in Kaapstad geword. Hy het die Kompanjie se diens betree, en die tweede jaar van die soldaat-goewerneur het daardie klerk op ’n Kasteel-lessenaar geskryf. Die reede het nog vreemde vlae ná die oorlog gesit: Nederlandse, Franse, Engelse, Deense, Amerikaanse en ander het nog Tafelbaai en Simonstadbaai aangedoen. Brand het nog die winterhawe gesit nadat die Catwyk aan Rhyn daar op die 7de van Oktober aan wal gegaan het. Van Gennep het nog die vlootinrigting gesit. Gordon het nog sowat vyfhonderd Nederlandse infanterie gesit. Meuron het nog die Switserse stoele gesit. Gilquin het nog die werke gesit. Die tweeduisend wat die bewindhebbers as staande garnisoen benoem het, het nog nie gesit nie. Augustus het ’n nuwe sekunde geskryf. April en September het drie preekstoele geskryf. ’n Sweedse klerk het ’n klein naam op ’n Kaapstadse kantoor geskryf. Die jaar van hongersnood-invoere en ’n derde hof het ook daardie stiller stoele geskryf. [3]
Tweede jaar sluit: ’n hof aan die Sondagsrivier, ’n mislukte raad, en vier wrakke — 1786
In die Kasteel het die tweede jaar gesluit op ’n soldaat nog in die eerste stoel, met Hester, Sebastiaan, Anna Geertruida, Agneta Clara en Nicolaas nog in die huise, en met perde nog in die Stalplein-stalle. Rhenius het nou die tweede stoel van Augustus gesit. Die fiskaal se kantoor het nog ’n vakature van Mei 1785 gesit, ’n raadslid nog voorlopig waarnemend. Die hooggeregshof het nou ses Kompanjiedienaars en ses burgers gesit, met Maasdorp, Meyer, Gie en De Wet van Maart op die burgerses geskryf, en met die sekunde nog benoem om voor te sit. Die prys-en-werke-raad het ’n mislukking gesit: Kruywagen, Van Echten en Horak onbekwaam om met Smuts, Van Sittert en Maasdorp saam te werk. Die Negotie het Batavia in ballas gesit. Meel uit Europa en rys uit Java het die magazyns teen hongersnood gesit. Die lang droogte het gebreek. ’n Muid het nog nie daardie Amsterdamse ruim gesit nie. [3] [9]
Bletterman het nog Stellenbosch gesit. Onkruydt het nog Swellendam gesit. Woeke het nou van Oktober ’n hof aan die Sondagsrivier gesit, met ses heemrade van Julie, met grense op die 19de van Julie omskryf, met Coetsee se geboue vir ongeveer £530 gekoop, en met Van Jaarsveld op daardie raad sowel as op die oostelike kommando. San het nog die noordelike plase en die nuwe distrik lastig geval. Vier kuddes langs die drostdy is binne weke ná die landdros se aankoms weggevee. Ndlambe het ’n ontmoeting gesit en geskenke uitgeruil, en het ’n berig gesit dat ’n breuk maklik kon plaasvind. Vyftig of sestig soldate op die Vis is gevra en het nie gesit nie. Brand het nog die winterhawe gesit. Van Gennep het nog die vlootinrigting gesit. Gordon het nog die garnisoen as kolonel gesit. De Lille het nog ná hom gesit. Gilquin het nog die werke gesit. Meuron het nog die Switserse stoele gesit. Sowat vyfhonderd Nederlandse infanterie het nog onder Gordon gesit. ’n Paar ingenieurs het nog onder Gilquin gesit. [3] [4]
Serrurier van Hanau en Fleck het nog die Gereformeerde Kaap gesit, met Van Lier nou derde van September. Kolver het nog Melk se kerkskip gesit. Stellenbosch het nou Borcherds van September gesit, Philip Kuys dood van Februarie 1785, Aling van daardie ekstra konsulentstoel af. Drakenstein het nog Aling gesit. Waveren het nog Johannes Abraham Kuys gesit. Zwartland het nou Van der Spuy junior van April gesit. Graaff-Reinet het nog ’n sieketrooster in vooruitsig gesit, en het nog nie ’n predikant gesit nie. Stockenstrom het van daardie jaar ’n klerk se lessenaar in Kaapstad gesit. Die Lutherse toets het Kolver se nagmaal nog van die politieke raad en die hooggeregshof uitgesluit, terwyl Lutherane tot enige ander ampte aangestel kon word. [3]
Kaapstad in hierdie tydperk was nog ’n heel ander plek as in vroeër tye. Met die aankoms van die Franse troepe in 1781 het ’n duur lewenswyse ingetree, en elkeen het nog gestreef om ’n deftige huis vol duur meubels en ’n gevolg nuttelose slawe te besit. Allerlei Europese ware is nog in Deense skepe ingevoer, en teen enorme winste verkoop. Klein-Parys het nog die Parade ná die Franse infanterie se vertrek gesit. Spotprentgeld het nog die verre distrikte gesit. Die slawe was nog byna kaal, omdat ’n wewer in Stellenbosch nie toegelaat is om te spin nie. Die onopgevoede boere van die binneland het nog vervalste note geneem. In die lank-gevestigde dele van Stellenbosch en Drakenstein het die mense nog in gemak en rus gelewe. Langs die noordgrens was oorlogvoering met San nog voortdurend, en die koloniste daar was in dieselfde toestand as dié van Graaff-Reinet, wie se hof nou gesit het. Hendrik Justinus de Wet het nog die Deense agentskap gesit, en nou ook ’n hooggeregshof-burgerstoel. [3] [9]
Van Reenen, Artois en Heyns het nog in Amsterdam gesit, met Roos dood, met ’n laaste memoriaal al op die 10de van Mei 1785 gelê, met ’n Sewentien-stuk van die 28ste van Julie 1785 wat Maart in ’n hooggeregshof en ’n mislukte raad gesit het, en met ’n nuwe deputasie wat in Maart 1785 gelaat het nou twisend, onbetaal en koudgeskouer. Al die regeringsliggame in Nederland was nog dit eens dat die stelsel só ingevoer ’n billike proef moes kry. Geen verdere verhaal het ’n State-Generaal-tafel gesit nie. In Nederland het die party ten gunste van demokratiese regering en bondgenootskap met Frankryk, oppermagtig in 1785, nog daardie oppermag tot in 1786 gesit; ’n stadhouer se verwydering uit amp het daardie kalender in die Vaderland gesit, terwyl by die Kaap die stadhouer se gunsteling nog die eerste stoel gesit het. Note, nie spesie nie, het nog die Kasteel se rekeninge gedek. Die Kompanjie se skuld het nog naby sewe miljoen gesit. Vier wrakke het die kus gesit: ’n naamloos Franse skoener oos van Hangklip op die 3de van Mei, die fregat Holland in Valsbaai op die 11de van Mei met agt dooies, die Rozette by Kaappunt op die 19de van Augustus met ses moordenaars later tereggestel, en die Catwyk aan Rhyn in Simonstadbaai op die 7de van Oktober met geen lewens verloor. Die tweede jaar van Cornelis Jacob van de Graaff het op daardie feite geëindig, sonder ’n geprysde muid vir Amsterdam, sonder ’n predikant aan die Sondagsrivier, sonder ’n fiskaal uit Nederland bevestig, met ses burgers op ’n hooggeregshof, met ’n derde hof eindelik sittend, met ’n soldaat nog in die eerste stoel, en met twee burgerdeputasies nog in Nederland nadat ’n laaste memoriaal al gelê is en ’n Sewentien-stuk al beproef is. [3] [4] [7] [9]