Boer History1840 in Suid-Afrika: Pretorius, Panda, Tambusa, en Weenen
Pretorius die Zoeloeland in, veertig duisend beeste, en die 4de Januarie — Januarie 1840
Op die 4de van Januarie het die volksraad by Pietermaritzburg Andries Wilhelmus Jacobus Pretorius beveel om Zoeloeland in te marsjeer, om die 40000 horingsbeeste te eis wat nog teen Dingaan aangeteken was, en as hulle nie gegee word nie, hulle met geweld te neem. Pretorius was kommandant-generaal van die Natal-emigrante. Op die 16de van Desember 1838 het hy die Bloedrivier teen Dingaan gehou, ná die slagting van Pieter Retief by Ungungunhlovu op die 6de van Februarie en die slag by Weenen op die 17de. Dingaan het hom verbind om beeste terug te gee en ’n skadeloosstelling vir die weduwees te betaal; maande het verbygegaan, en nóg die skadeloosstelling nóg die buitgemaakte troppe het gekom. Zoeloe-spioene is naby die kampe gesien. Daarom wou die volksraad nie nog ’n seisoen wag nie: die 72ste hooglanders het op die 24ste van Desember 1839 van Fort Victoria ingeskeep, die driekleur het oor die fort gestaan, en die kruit wat majoor Samuel Charters in beslag geneem het, was terug in Pretorius se hande sonder ’n belofte om nie die Tugela oor te steek nie. [3] [4] [7]
In November en Desember 1839 het Pretorius en sy kommandante 265 man op die Tugela gelaer. In Januarie het sowat 70 burgers van wes van die berge onder Andries Spies as vrywilligers ingekom. Verdere versterkings het die blanke mag tot ongeveer 400 opgestoot. Panda se vegters onder Nongalaza en Sapusa het tussen 4000 en 6000 getel; ’n kontingent van sowat 600 onder Matawaan en Joob het ook aangesluit. Dingaan se beskikbare mag is nog op ongeveer 10000 gereken. Pretorius se instruksies het tot 22 artikels geloop: die offisiere van die inheemse bondgenote moes hulle bevele van hom neem; vroue, kinders en ongewapende manne moes gespaar word; die Zoeloe-hulptroepe moes aan dieselfde reël gehou word. Panda self sou saam met die blanke kolom ry. Hy was Dingaan se ouer broer, wat in September 1839 met sy aanhangers die Tugela oorgesteek het en die boere om beskerming teen die koning gevra het wat al soveel van Shaka se ou kapteins doodgemaak het. Die bondgenootskap het saak gemaak omdat Pretorius nie 400 burgers teen 10000 Zoeloes kon sit sonder ’n Zoeloe-leër van sy eie nie, en omdat Panda in die blanke kamp ook ’n gyselaar teen verraad op die kuspad was. [3] [4] [7]
Tien dae later het die kolomme beweeg. Die Natal-afdelings het op die 18de van Januarie by die Tugelaspruit ontmoet en tot die 21ste halt gehou, toe Spies oor die Berg ingekom het. Een opgawe het die mag toe op 308 gewapende Boere, ongeveer 60 Khoikhoi, en 400 swart bediendes gestel, met 600 perde, 700 osse, en 50 waens. Panda het saam met Pretorius gery; Nongalaza het die kusroete met die bondgenootskapsleër geneem, om later saam te werk om Dingaan te omsingel. ’n Franse reisiger, Adulphe Delegorgue, het die ekspedisie deurgaans vergesel. Elke voorsorg teen verraad is getref: Panda is in die blanke kamp as sekerheid gehou; die bondgenootskapkolom het in ’n parallelle lyn op ’n afstand gemarsjeer; ’n vaste laer van grond en doring is elke dag gemaak, beman deur ’n klein detachement, waarop die kommando kon terugval. Die boere het Retief ongewapen Ungungunhlovu sien instap. Daarom was die parallelle lyn en die daaglikse doringkraal nie paradegrond-gedoe nie: dit was die prys daarvan om saam met ’n Zoeloe-prins teen ’n Zoeloe-koning te ry. [3] [4] [7]
Die oewers van die Bo-Tugela is op die 21ste van Januarie gelaat. Die Buffelsrivier is nie voor die 29ste oorgesteek nie: swaar reën in die berge het die drif laat swel, en op plekke moes die osse swem. Daardie aand is die kamp op die Bloedrivier gevorm, op die grond van die 16de van Desember 1838. Die kommando het toe die vallei van die Wit-Umvolosi afgegaan na Dingaan se nuwe hoofkraal naby Ungungunhlovu, wat op die 31ste bereik is en verlate gevind is. Tydens die opmars is verskeie gevangenes geneem, en tot die verbasing van Panda se volgelinge is hulle vrygelaat — een keer nadat ’n berg met moeite beset is. Die bondgenootskap-Zoeloes kon nie insien waarom vyande wat teen soveel koste geneem is, losgelaat moes word nie. Pretorius se 22 artikels het gesê dat ongewapende manne gespaar moes word. Die leë kraal op die 31ste het gewys dat Dingaan al geweet het die kommando is in die land, en dat die volgende werk nie ’n beetstelling by die hek sou wees nie. [3] [7]
Tambusa en Kombazana, Nongalaza se geveg, en Panda aangestel — 30 Januarie–14 Februarie 1840
Dingaan se spioene het die kommando bekend gemaak. Twee offisiere direk onder hom, wie se raad hy dikwels gevra het, was Tambusa en Umthlela. Dingaan het nou Tambusa gestuur om vredesonderhandelinge te hervat. By sy aankoms is hy en sy bediende Kombazana gevange geneem. Een berig het Tambusa met 200 beeste as ’n teken van vriendskap, naby die Tugela omtrent die tyd wat die kommando byeengekom het, in ysters geslaan en gedwing om saam met die kolom te marsjeer. ’n Ander het twee Zoeloes as gesante by die laer laat verskyn, met Tambusa wat erken het dat hy en Kombazana gestuur is om inligting oor die burgers se opstelling te kry. In elk geval is hulle nie as gesante ontvang nie. Hulle is voor ’n krygsraad verhoor. Die onderskeid het saak gemaak omdat ’n gesant terme vir die onbetaalde trop kon noem; ’n spioen, in die boere se lesing, was dieselfde klas man wat by Ungungunhlovu gesit het terwyl Retief se geselskap doodgemaak is. [3] [4] [7]
Panda en sommige van sy offisiere is toegelaat om deel te neem. Panda het as aanklaer en as beskuldigende opgetree. Hy het die slagtings van die emigrante toegeskryf aan die raad wat Tambusa aan Dingaan gegee het, en die hoofgevangene van baie ander gruwels beskuldig. Tambusa, toe hy hom in die hande van diegene bevind het wat op sy dood besluit was, het met kalmte en waardigheid opgetree. Hy het die waarheid van Panda se stellings nie ontken nie, maar gesê hy is nie daar om homself te verdedig nie: hy het as gesant van ’n groot hoof gekom om vredesvoorwaardes te reël. Hy het dit verag om vir homself genade te vra, maar die vrylating van sy bediende geëis, wat verplig was om enige bevele wat aan hom gegee is, te gehoorsaam. Kombazana het gelyke trots getoon deur te weier om selfs in die dood van sy meester geskei te word. Albei is veroordeel. Toe die vonnis uitgespreek is, het Pretorius met hulle oor God gepraat, die Almagtige meester voor wie se regterstoel hulle gou moes verskyn, en hulle gesmeek om om vergifnis te bid terwyl daar nog tyd was. Tambusa het geantwoord dat hy net een meester het; dat dit sy plig is om tot die laaste oomblik van sy lewe getrou aan Dingaan te bly; en dat as hy dit doen, die groot hoof van wie Pretorius praat, nie ontevrede met sy gedrag kan wees nie. [3] [4] [7]
’n Paar uur later dieselfde dag, die 31ste van Januarie, is die veroordeeldes na die teregstelling gelei. Hulle was aanmekaar gekettings, en albei was heeltemal naak. Twee boere het van ’n afstand van 60 treë op hulle geskiet. Kombazana is dadelik dood. Tambusa het geval met ’n koeël in die lyf, al was hy nie dodelik gewond nie. Hy het dadelik opgestaan, weer regop gestaan, vasgeketting aan die nog rillende lyk van sy bediende, en die teregstellers met ’n onverskrokke oog in die gesig gestaar. Die tweede skoot het spoedig gevolg, en hy het nie weer opgestaan nie. In die volksraad is Pretorius daarna beskuldig dat hy die gesag wat aan hom toevertrou is, oorskry het deur ’n tribunaal met mag oor lewe en dood te skep. Sy partyskap was so sterk dat die aanklag ná ’n tyd laat vaar is. Die beskuldiging het saak gemaak omdat ’n republiek wat nog gehoop het Londen sou hom ’n vrye volk noem, pas ’n man geskiet het wat beweer het hy is ’n gesant, en die volksraad van 24 het nie die vonnis gestem nie. [3] [4]
Direk ná hierdie gebeurtenis het ’n boodskapper van Nongalaza woord gebring dat hy die vorige dag, die 30ste van Januarie, ’n groot geveg teen Dingaan se leër onder Umthlela — Salela in ’n ander opgawe — geveg en ’n volkome oorwinning behaal het. Aan die begin was Dingaan se leër sterker in getal, maar tydens die aksie het ’n liggaam van sy troepe na Panda se kant oorgegaan en die skaal laat swaai. Dié wat getrou was, het standgehou. Dingaan se twee beste regimente het omgekom: die Swart en Wit Skilde, die veterane wat hulle pluime onder Shaka verdien het, het verkies om te sterf eerder as om hulle rûe te wys aan die verraaiers wat hulle saak verlaat het. Umthlela het hom aan die hoof van die reserve geplaas en in die heetste deel van die veld ingegaan, waar hy met ’n assegaai deur die hart gesteek is. Nog was die uitslag van die dag twyfelagtig, toe die kreet langs Nongalaza se geledere weergalm het: “Die Boere kom.” Dit was nie so nie, maar die oortuiging het Nongalaza se doel gedien. Die oorblyfsel het gewyk uit vrees vir daardie ruiters wat die mag gehad het om dood uit te deel sonder om dit self te ontmoet. ’n Bosagtige land het hulle ontsnapping begunstig. Die skrik wat die Zoeloe-naam 20 jaar lank ingeboesem het, was iets van die verlede. Daarom het ’n kreet, nie ’n stormloop nie, die geveg voltooi: Bloedrivier het Dingaan se regimente geleer wat berede burgers kan doen, en Nongalaza het die les gebruik sonder om te wag dat Pretorius aankom. [3] [4] [7]
Dingaan het noordwaarts na die grens van die Swazi-land gevlug, waar hy ’n kraal in ’n afgesonderde posisie gebou het. Daar is hy kort daarna deur ’n Swazi vermoor wat hom onverwags betrap het. Dié wat by hom gebly het, het toe hulle onderwerping aan Panda aangebied. Pretorius met sowat 250 ruiters het agtervolg; Nongalaza en Sapusa het wye omweë na die Pongola gemaak. Op die 8ste het die ruiters daardie rivier bereik en verneem dat Dingaan 5 dae tevore oorgesteek het. Perdesiekte het gewoed; dit is onraadsaam geag om verder te gaan. Ná die beslissende geveg het ’n enorme buit in beeste aan die oorwinnaars geval. Ongeveer 40000 is aan Pretorius afgelewer en daarna onder die emigrante verdeel in verhouding tot hulle verliese. Een opgawe het 31000 op die Wit-Umvolosi geneem, 14000 op die 24ste by die Kliprivier aan die boere van anderkant die Berg gegee, en 22000 na Pietermaritzburg gebring. Die syfers het saak gemaak omdat die 40000 van die 4de van Januarie die onbetaalde prys van Retief en Weenen was, en omdat die Bergmanne onder Spies betaal moes word voordat hulle die berge teruggesteek het. [3] [4] [7]
Op die 10de van Februarie het Pretorius Panda formeel as hoof van die Zoeloes aangestel, maar in leenmanskap aan die volksraad, aan wie hy getrouheid beloof het. Panda het ingestem dat hy geen stam sonder die volksraad se verlof sou aanval nie, dat die vyande van daardie liggaam sy vyande sou wees, en dat hy ’n getroue bondgenoot sou bly. Daar is ooreengekom dat hy sy volgelinge na die noordelike kant van die Tugela moes verskuif, en dat die grond waarop hy sou woon, ’n appanage van die republiek van Natal sou wees. Daartoe het Pretorius op die 14de van Februarie in die naam van die volksraad ’n proklamasie uitgevaardig wat besit neem van die land tussen die Tugela en die Swart-Umvolosi van die Drakensberge tot by die see, en St. Lucia-baai en die kus suidwaarts tot by die mond van die Umzimvubu as die emigrante s’n verklaar. Die koste van die veldtog is op sowat 122600 riksdaalders gestel; aangesien Dingaan weg was, moes Panda die land as verband vir daardie som beskou. Die proklamasie is met ’n saluut van 21 kanonne voorgelees, waartydens Panda na bewering in groot skrik was. Salvo’s van musketvuur het die terugkeer by die Tugela aangekondig; daar was baie vreugde in die laers aan die Boesmansrivier, waar die weduwees van 1838 gewag het. Daarom het die 14de van Februarie St. Lucia sowel as die Swart-Umvolosi genoem: ’n leenkoning noord van die Tugela was tot min nut as die republiek nie ook ’n hawe en ’n kus kon opeis wat Londen nog as leeg op die kaart behandel het nie. [3] [3] [4] [7]
Weenen uitgelê, die siviele lys, en die byraad — 1840
Vry van vrees vir Zoeloe-aanval het die emigrante hulle tot plase en tot ’n grondwet gewend. In Januarie het die volksraad hawe-regulasies opgestel, ’n hawemeester aangestel wat ook as loods moes optree, en burgers gelisensieer om bote te besit. Die land wat opgeëis is, was ’n driehoek waarvan die basis die Tugela van die Berg tot by die see was, die een sy die kus, die ander die Drakensberge en die Umzimvubu. Drie kerklike distrikte is genoem: Pietermaritzburg, Weenen, en Port Natal. Die dorp Weenen is in 1840 uitgelê. Die naam is geneem van die slagting van die 17de van Februarie 1838, toe Dingaan se regimente die Boesmansrivier-kampe getref het. Soos in Maritzburg was die erwe parallelogramme van 150 by 450 voet, spasie vir elke gesin om sy eie tuin en boord te hê, terwyl die openbare gronde so groot was dat die dorp die middelpunt van ’n geweldige weiplase geword het. Die meent rondom Maritzburg was ongeveer 120 vierkante myl. Elke burger van volle ouderdom wat voor die begin van 1840 in Natal gevestig het, was geregtig op 2 plase van 3000 morg elk en 1 erf in een van die dorpe; elke seun bo 15 op 1 plaas en 1 erf; elke gesinshoof wat ná daardie datum aankom op 1 plaas sonder betaling. Weenen op die kaart het saak gemaak omdat ’n republiek wat pas ’n leenkoning aangestel het, nog dorpe, tuine en ’n papiertitel nodig gehad het wat ’n latere goewerneur nie as ’n blote laer aan die Tugela kon behandel nie. [3] [4] [7]
Die openbare inkomste het gekom uit regte by die hawe — wyn 30 sjielings die aam, sterk drank 3 sjielings ’n galon, tabak, hout en houtware een-vierde van hulle waarde, alle ander handelsware 3 persent — uit hawegeld van 3 pennies ’n ton, uit ’n belasting van 18 sjielings per jaar op elke plaas nie groter as 3000 morg nie, uit transporregte van 2 persent, en uit hofboetes. Die siviele lys was uniek in sy kleinheid. Die landdros en die predikant van Maritzburg is elk teen 100 pond per jaar betaal. Die sekretaris van die volksraad het 75 ontvang, en elk van die landdroste van Port Natal en van Weenen 37 pond 10 sjielings per jaar. Die predikant Erasmus Smit, wie se gesondheid heeltemal ingegee het, het ’n jaarlikse pensioen van 45 pond getrek. Die hawemeester, doeane-invorderaar, en hele polisie-inrigting het die republiek minder as 100 pond per jaar gekos. Die totale siviele lys was onder 500 pond. By Port Natal en by Weenen is gemeentes georganiseer, elk met sy eie ouderlinge en diakens, maar nie een het ’n residensiële predikant gehad nie. Daniel Lindley het die residensiële predikant van Maritzburg gebly, en een keer per jaar het hy Port Natal en Weenen besoek, en jaarliks ook oor die Drakensberge gegaan om dienste by Winburg en Potchefstroom te hou. In Junie het Aldin Grout na Natal teruggekeer en by dr. Adams op die Umlazi aangesluit, waar hy hom uitsluitlik aan die swartes gewy het. ’n Siviele lys onder 500 pond het saak gemaak omdat Kaapse predikante steeds nie die lyn wou oorgaan nie, en ’n republiek wat sy landdroste in tientalle pond betaal het, aanspraak gemaak het om ’n staat te wees, nie ’n kommando nie. [3] [7]
Die volksraad van 24 het by Maritzburg in gereelde sitting op die eerste Maandag van elke kwartaal byeengekom. Nadat hy in 1838 die Drakensberge teruggesteek het, het Andries Hendrik Potgieter sy woning aan die Mooirivier opgeneem en ’n onafhanklike regering ingestel. Daar was geen Bantoestam naby genoeg om hom te steur nie: Moselekatse het so ver gevlug dat toe in Julie ’n kommando byeengekom het om hom agter te sit en die gevange kinders te probeer herwin, die Matabele nie gevind kon word nie. In September is ’n losse soort verbond tussen daardie regering en die volksraad van Natal gevorm. Die emigrante wes van die Drakensberge was voortaan onder wat hulle ’n byraad van 12 lede genoem het, wat gesag oor die distrikte Winburg en Potchefstroom opgeëis het. Winburg is omskryf as die hele land suid van die Vaal van die Vet tot by die Drakensberge; Potchefstroom as al die land noord van die Vaal wat van Moselekatse verower is, in die artikels tussen Pretorius en Potgieter beskryf as strek van die woestyn in die weste tot Rhenosterpoort in die ooste, en van die Vaal en die soutpan naby Lithako in die suide tot die Soutpansberg in die noorde. By Winburg en Potchefstroom was daar landdroste en kerkampte sonder predikante, soos by Weenen en Port Natal. Die Julie-jag op Moselekatse het saak gemaak omdat die kinders wat in 1836 geneem is, nog onverklaar was, en omdat ’n regering wat die Matabele nie kon vind nie, geen vyand oor gehad het behalwe die papier uit Downing Street nie. [3] [7]
In elk van hierdie distrikte, soos in elk van die drie van Natal, was daar ’n kommandant wat in geval van oorlog mag gehad het om al die burgers wat wapens kon dra, op te roep. Potgieter, wat weer oor hulle was, is hoofkommandant genoem. In Natal is Pretorius kommandant-generaal genoem. Hulle het almal van boerdery gelewe soos ander burgers, en het geen salarisse ontvang nie. Onder die unie-ooreenkoms het die byraad volle en onafhanklike beheer in mindere sake oor Winburg en Potchefstroom behou, en die reg gehad om saam met die volksraad by Maritzburg te sit wanneer belangrike onderwerpe oorweeg is. Tussen die Vet en die Oranje het verskeie partye emigrante nog onafhanklik van enige van die twee rade opgetree. By almal was die regeringsvorm slegs voorlopig. Hulle het geredelik erken dat hulle niks van die staatsbeleid van ander volke, oud of modern, ken nie, behalwe uit bybelgeskiedenis, en net eksperimenteer totdat hulle ’n stelsel kon uitwerk wat by hulle behoeftes pas. Daarom was September se byraad nie ’n enkele republiek nie: Potgieter wou nie vir plaasreg onder Pretorius sit nie, maar albei het ’n gesamentlike stem nodig gehad as Londen ooit sou vra wie die land anderkant die Oranje regeer. [3] [7]
Stockenstrom se terugkeer, Sandile se besnydenis, en die 72ste teruggeroep — Mei–Oktober 1840
Op die 3de van September 1839 het lord John Russell sekretaris van staat vir die kolonies geword. Hy het kaptein Andries Stockenstrom die goewerneurskap van ’n Wes-Indiese eiland met ’n ridderskap aangebied, wat hy van die hand gewys het, en vir ’n pensioen van 1000 pond per jaar gevra. Russell het toe ’n pensioen van 700 pond per jaar uit die koloniale inkomste en ’n baronetskap van die verenigde koninkryk aangebied, wat hy aanvaar het. Op die 31ste van Mei het die voormalige luitenant-goewerneur, nou sir Andries Stockenstrom, weer Suid-Afrika bereik, sonder enige amptelike status. Nog seer oor die verlies van sy amp, het hy veel wrok teenoor sir George Thomas Napier getoon, en hom in ’n bitter twis met regter Menzies begewe, waarin hy baie swaar verslaan is. kolonel Hare het die titel van luitenant-goewerneur van die oostelike distrikte oorgeneem, maar die amp het opgehou om van enige belang te wees. Die administrasie is deur die goewerneur soos voor 1836 gevoer, met die enigste verskil dat instruksies en verslae nou deur ’n groter aantal hande gegaan het. Stockenstrom se terugkeer het saak gemaak omdat die man wat Glenelg se grensverdrae geskryf het, terug was as ’n private baronet, terwyl die goewerneur wat met daardie verdrae moes saamleef, nog in die kasteel was. [3] [4]
In Junie, ná ’n verblyf van meer as 11 jaar in Suid-Afrika, het kolonel Harry Smith gelaat om die amp van adjudant-generaal van die leër in Indië te vul. Hy het bevordering eers ná Glenelg se val ontvang. Napier, wat 33 jaar lank sy vriend was en saam met hom onder sir John Moore en Wellington gebloei het, het hom as ekstra adjudant by die koningin aanbeveel om die aanklag van wreedheid te stil wat Glenelg ná die oorlog van 1835 gemaak het. Die vertrek het op die grens saak gemaak omdat die offisier wat Koningin Adelaide regeer het, weg was net toe Sandile mondig geword het en die Stockenstrom-verdrae as ’n mislukking neergeskryf is. [3]
Vroeg in die jaar is Sandile, seun van Sutu en wettige erfgenaam van Gaika, besny. Hy was ’n swaksinnige seun, en broos van lyf ook, want een van sy bene was verdor. Soos gebruiklik by sulke geleenthede is die gebeurtenis met langdurige feesviering gevier deur die mense oor wie hy binnekort die hoof sou word. Maand ná maand het dans en fees in al die kloofies van die Amatola aangehou, en hy was die held van die uur wat die meeste en die vetste beeste uit die weivelde van Albany gebring het. Napier het skaars geweet wat om te doen. Met ervaring het sy siening van die Glenelg-stelsel grootliks verander, en op die 21ste van September het hy die sekretaris van staat ingelig dat die Stockenstrom-verdrae ná ’n proef van 4 jaar volkome misluk het. Beslissende optrede van een of ander aard was nodig, want uitstel was nie meer moontlik sonder die risiko, ja amper die sekerheid, dat die beroofde, geteisterde en tereg verbitterde boere die wet in eie hande sou neem en skielik die Xhosa-land met kommando’s sou binnegaan om hulle beeste met geweld terug te neem, indien nie om al hulle onregte met bloed te wreek nie. Sandile se besnydenis het saak gemaak omdat Gaika se erfgenaam nou oud genoeg was om sy merk op ’n verdrag te sit, en omdat die fees in die Amatola uit Albany-troppe gevoed is wat die verdrae nie beskerm het nie. [3] [4]
Onder die Stockenstrom-verdrae was ’n boer verplig om gewapende veewagters in diens te hê, anders het hy geen aanspraak op hulp van die regering gehad as sy beeste gesteel word nie. Hierdie voorwaarde het soos ’n premie op moord gewerk. Die Xhosa het die doodmaak van die veewagters as ’n slim prestasie beskou, en binne 4 jaar ná die invoering van die stelsel het nie minder nie as 49 individue só hulle lewens verloor. Daarbenewens is ’n handelaar met die naam Charles Bezant op die 6de van Julie 1838 by Pato se kraal vermoor. Só was 50 moorde binne 4 jaar toerekenbaar aan die stamme anderkant die Vis, al het die goewerneur geskryf dat nie ’n enkele daad van onreg of skending van die verdrae teenoor daardie mense deur koloniste gepleeg is nie. Die moeilikheid van die situasie is vergroot deurdat die 72ste regiment in April na Engeland teruggeroep is. Die goewerneur durf nie ’n man van die grens skuif nie, só het hy daar die 27ste, die 75ste, en ’n vleuel van die 91ste gehou, met die Kaapse berede skuts en sommige artilleriste en ingenieurs, en die verdediging van die Kaapse skiereiland aan slegs die 25ste gelaat. Drie kompanieë van die 91ste was by Sint Helena. Daarom kon ’n hooglanderregiment in April vertrek en Napier nogtans nie ’n kompanie na Natal stuur nie: die Vis, nie die Tugela nie, was die lyn wat hy nie durf uitdun nie. [3] [4]
Die sekretaris van staat het Napier se versagting van die 9 doodvonnisse wat sir John Wylde in 1839 teen skuldigbevindde veediewe uitgespreek het, goedgekeur. Hy het instruksies uitgevaardig om te probeer of ’n beter reëling nie met die hoofde gemaak kon word nie, al moes die verdrae nie herroep word voordat ’n ander uitvoerbare stelsel vir sy oorweging voorgelê is nie, en die stamme moes as onafhanklike magte behandel word. Met hierdie instruksies het die goewerneur op die 6de van Oktober Kaapstad gelaat om die grens vir die tweede keer te besoek, lady Napier saam met hom. Russell wou hom nie Glenelg se papier laat verskeur nie; hy wou hom die klousules laat herskryf as Sandile en die ander kapteins hulle merke sou sit. Daarom het Napier in Oktober oos gegaan: die 21ste van September het Londen gesê die verdrae het misluk, en slegs ’n byeenkoms met die hoofde kon daardie despêche in ’n nuwe gedragsreël verander. [3] [4]
Napier by Fort Beaufort, Lovedale, en die gewysigde verdrae — Oktober–Desember 1840
Op die 24ste en 25ste van November het Napier ’n onderhoud met sowat 90 of 100 boere by Fort Beaufort gehad, toe hy hulle klagtes aangehoor en maatreëls van verligting bespreek het. Op die 25ste was dit om ’n ander rede ’n groot dag in daardie dorp. Die manne van die 75ste en die Kaapse Korps het in oop orde aan albei kante van die hoofstraat opgestel; die orkes van die 75ste, besoekende Vrymesselaars op uitnodiging van majoor Selwyn, sir George en lady Napier, kolonel Hare, en die staf van die garnisoen het na die oewer van die Kat afgegaan. Lady Napier het die hoeksteen van die eerste brug van enige blywende aard oor enige rivier in die grensdistrikte gelê, en dit die Victoria-brug genoem. Die Vis by Fort Brown en die Kat by Fort Beaufort moes met stewige klipbrûe op die koningin se pad tussen Grahamstad en Fort Beaufort oorkoepel word, gemaak deur militêre arbeid onder Andrew Geddes Bain, die koste geheel uit die militêre tesourie betaal. Napier het in 1839 bepaal dat die pad Koningin se pad genoem moes word. Die klip aan die Kat het saak gemaak omdat ’n grens wat gesteelde beeste nie kon herwin nie, nog ’n pad nodig gehad het wat die 75ste kon gebruik, en omdat die militêre tesourie, nie die koloniale tesourie nie, daarvoor betaal het. [3] [4]
Charles Lennox Stretch, wat in bywoning was, is toe na die hoofde gestuur om sekere wysigings in die verdrae voor te stel, en om hulle uit te nooi om die goewerneur op die 1ste van Desember by ’n plek digby Lovedale-sendingstasie te ontmoet. Op die vasgestelde dag het Sandile, Makoma, Tyali, Anta, Botumane, Eno, Tshatshu, en sommige ander van minder aansien, met ongeveer 4000 gewapende volgelinge, op die hoë grond bo Stretch se woning byeengekom, skaars ’n musketskoot van Lovedale se klaskamers, en daar, ná ’n lang konferensie waarop almal saamgestem het dat vriendskap hernu moet word omdat Sandile mondig geword het, het die hoofde ingestem tot ’n paar baie belangrike wysigings van die Stockenstrom-verdrae. Die vernaamste hiervan was dat Britse onderdane vry sou wees om die Xhosa-land binne te gaan in agtervolging van gesteelde beeste, mits hulle ongewapen en in klein partye gaan; dat hulle nie deur Xhosa-polisie vergesel hoef te word nie; dat dit nie nodig sou wees vir boere om gewapende veewagters aan te hou nie; dat persone van wie beeste gesteel is, redelike skadevergoeding sowel as terugbesorging van hulle eiendom kon eis; en dat moordenaars van mense in Britse gebied deur die hoofde aan die koloniale owerhede oorgelewer moes word. Die gewapende-veewagter-klousule was die premie op moord. Daarom het die boere meer omgegee om ongewapen agter ’n spoor te gaan, sonder ’n Xhosa-polisiebeampte by die elmboog, as om enige nuwe betuiging van vriendskap vir Sandile. [3]
Dienooreenkomstig het die hoofde op die 2de van Desember hulle merke aan gewysigde klousules van die Stockenstrom-verdrag geheg, wat ook behoorlik deur Napier, Hare, en die diplomatieke agente onderteken is. Op die 29ste van Desember is presies dieselfde koers by Fort Peddie gevolg met die Mfengu-hoofde Umhlambiso, Jokweni, Matomela, en Zibi, en die Gqunukhwebe-hoofde Pato, Kama, en Kobe. Op die 31ste van Desember is by Fort Peddie soortgelyke reëlings met die Ndlambe-hoofde Umkayi, Umhala, Gasela, Siyolo, en Nonibe vir haar seun Siwani gemaak. Hierdie veranderinge is met veel tevredenheid deur die grenskoloniste beskou, al het niemand veronderstel dat die hoofde enige voorneme gehad het om hulle nuwe verbintenisse na te kom nie. Maar omdat hulle verdrae van hierdie aard slegs as gedragsreëls vir blankes beskou het, het hulle hulself nou veel minder belemmer gevind deur regulasies wat gelyk het of hulle expres opgestel is om rowers te versoek. Die merke van die 2de, die 29ste, en die 31ste van Desember het nie die 49 veewagters teruggebring nie. Hulle het wel ’n boer gesê dat hy nie langer ’n gewapende man by die beeste hoef te hou om ’n eis te hê nie, en dat hy self ’n spoor mag volg. Daarom het Lovedale en Peddie die grensjaar afgesluit: Russell het herroeping verbied, Sandile het mondig geword, en Napier het die klousules herskryf wat die 21ste van September veroordeel het. [3]
Die Hope, Wellington, Innes se onderwysers, en Belle Ombre — 1840
Op die 2de van Januarie het Napier ’n kennisgewing in die Gazette gepubliseer waarin hy sy vertroue uitgespreek het dat die verslae van die ondersoekkommissie die publieke mening in Engeland doeltreffend sou ontnugter oor die algemene behandeling en werklike toestand van die Children’s Friend-vakleerlinge, en sy oordeel opgeteken het dat die direkteure in Londen sowel as die kommissarisse ter plaatse dank verdien eerder as die onverdiende verwyt waaraan hulle onderwerp is. Die genootskap het probeer om die bitter gevoel daarteen te oorleef, en ná ’n tyd het die komitee in Kaapstad ingestem om sy arbeid te hervat. In November is die plaas Belle Ombre, 422 akker groot, ’n ent anderkant Wynberg, vir 1750 pond gekoop met die oog daarop om dit in ’n nywerheids- en opleidingskool vir die kinders te omskep totdat gesien kon word watter geskik was om by ambagsmanne of boere in die leer te gaan. Volksvooroordeel in Londen was nie te oorkom nie; wat dit aan die genootskap sou doen, was nie hierdie jaar se werk nie. Al was Europese immigrante min, was dit heeltemal anders met swartes wat deur Britse kruisers van buitgemaakte slaweskepe ingebring is, deur ’n hof van gemengde kommissie veroordeel, en deur die doeane-invorderaar vir kort termyne in die leer geplaas is — niemand onder 19 jaar vir plaaswerk, volgens ’n bevel uit Engeland. Sowat 2000 of 3000 swartes wat op Sint Helena op keiserlike koste onderhou is, is op bevel van Napier na die Kaap deurgestuur, en so groot was die boere se nood dat hulle nie net gretig na gevra is nie, maar daar was geen moeite om geld by intekening in te samel om die vervoerkoste te dek nie. Belle Ombre het saak gemaak omdat die Children’s Friend die skandaal van 1839 was, en omdat ’n plaas anderkant Wynberg die komitee se antwoord was aan ’n Londen wat nog nie wou glo die vakleerlinge word goed behandel nie. [3]
In die nag van die 9de van Maart het die Franse skip Lise, op pad van Mauritius na Bordeaux met ’n waardevolle vrag, op die Agulhas-rif geslaan en stukkend gegaan, toe 20 lewens verloor is. Twee dae later was die Kaap die Goeie Hoop-stoomvaartmaatskappy se kusvaarder Hope, van 300 ton met twee enjins van 50 perdekrag elk, op pad na Algoabaai met 72 siele aan boord, insluitend die bemanning, en 76 uur uit, toe sy om halfdrie die middag van die 11de van Maart, in ’n digte mis, op ’n rif rotse ongeveer 200 treë van die strand 10 myl wes van Kaap St. Francis geloop het, terwyl die kaptein gedink het hy is 25 myl van land. Onder haar passasiers was advokate Ebden en Denyssen, advokaat William Hiddingh, en John Owen Smith. Daar is probeer om die vaartuig te lig en te laat dryf deur die koppe van ’n aantal brandewynvate in te slaan, maar die drank het aan die brand geslaan. Daar was net twee klein bote, en een daarvan is só beskadig dat dit nutteloos was. Teen halfagt die aand is ’n vlot gemaak, en die vroue, kinders, die meeste manlike passasiers, en sommige van die bemanning — 41 siele in alles — het daarop gegaan. Die mis het opgeklaar; ’n swaar branding het op ’n rotagtige kus gebreek; die vlot is deur die oorblywende boot gesleep, en almal daarop het lewend aan land gekom, al was baie gekneus en die meeste halfnaak. Die boot is teen die rotse stukkend geslaan, maar die volgende oggend is dit voldoende herstel om die mense wat nog op die wrak was, te red. Dit was skaars klaar of die Hope het stukkend gegaan. Sy het op die 8ste van Desember 1838 in Tafelbaai aangekom en sedertdien gereeld tussen Kaapstad en Port Elizabeth gevaar. Die wrak het saak gemaak omdat die kolonie se enigste stoomkusvaarder weg was, en omdat dieselfde mis wat Kaap St. Francis verberg het, ook gewys het hoe dun die kusvaart nog was. [3]
Op die 26ste van Maart het Napier, by ’n kennisgewing in die Gazette, die nuwe dorp in Waenmakersvallei Wellington genoem, nadat die komitee eers om sy eie naam gevra het, toe om Blencowe ter ere van lady Napier se vader, en uiteindelik om enige naam wat hy kies. Hulle het ook gevra vir ds. Andries Francois du Toit, ’n jong predikant op pad uit sy studies in Holland. Die goewerneur het ingestem, en op die 19de van Junie is Du Toit as eerste predikant van Wellington aangestel. In April het die ringsvergadering van die Kaap bevestig wat gedoen is. Die ouderlinge en diakens wat gekies is, is deur die siviele kommissaris genomineer, op die 22ste van Junie deur die goewerneur aangestel, en het op die 26ste van Julie in hulle ampte getree, waarna die pligte van die komitee opgehou het. Wellington op die kaart het saak gemaak omdat ’n vallei wat moeg was vir die lang rit na die Paarl nou ’n naam gehad het wat die goewerneur sou eien, en ’n predikant wat nie gekom het van die Kaapse predikante wat Natal nog geweier het nie. [3]
Op die 11de van Mei 1839 is James Rose Innes as superintendent-generaal van onderwys teen 500 pond per jaar aangestel. Nadat hy die skole deur die kolonie besoek en hulle so goed moontlik in orde gebring het, het hy in Mei na Groot-Brittanje gegaan om die nuutste metodes waar te neem en meer onderwysers te bekom. Die graad van doktor in die regte is aan hom deur die universiteit van Aberdeen toegeken. Sir John Herschel, wat in Maart 1838 na Europa teruggekeer het, het vyf Skotse onderwysers gekies — Francis Tudhope, John Gibson, Humphrey McLachlan, Thomas Paterson, en Thomas Buchanan — wat deur Russell uitgestuur is en in Julie aangekom het. Buchanan het die normaalskool in Kaapstad oorgeneem; die ander is in die volgorde van hulle name by Grahamstad, Uitenhage, Stellenbosch, en George geplaas. ’n Poging om die openbare skole te fnuik is op sommige plekke deur ’n paar individue gemaak wat allerhande kleurlingkinders op die onderwysers wou afdwing, wat slegs tot die uitsluiting van fatsoenlike Europese leerlinge kon lei. Die woorde blank en gekleurd kon nie in die skoolregulasies gebruik word nie, want die publieke mening in Engeland sou dit nie duld nie. Die terme netjies gekleed en van goeie gedrag kon egter slegs ’n paar persone kwets, en daarmee en met ’n oordeelkundige takt het Innes die nuttigheid van die skole behou. Daarom was vyf Skotte in Julie nie ’n klein saak nie: Herschel het hulle gekies, Russell het hulle gestuur, en Innes het onderwysers nodig gehad wat ’n klaskamer kon hou wat Londen nog oop sou noem. [3]
Op die 26ste van Junie het Russell bepaal dat die doeane-invorderaar lid van beide die wetgewende en die uitvoerende rade moes wees, met die militêre offisier volgende in rang ná die goewerneur wat ook die aanstelling van luitenant-goewerneur hou en in Grahamstad woon. Op die 3de van Maart is Kaapstad by ’n besondere ordonnansie tot munisipaliteit verhef; in September is die ou burgerwaghuis op Groentemarkplein, wat sedert 1828 as die magistraatshof en kantore gebruik is, aan die verkose kommissarisse oorgedra, wat toe hulle pligte opgeneem het. Die eerste sekretaris van die munisipaliteit was advokaat Pieter Jan Denyssen. Die dorp Riebeek-Oos is in hierdie jaar gestig. In April het die kerkraad die plaas Mooimeisjesfontein, wat eens aan Pieter Retief behoort het, gekoop met die oog daarop om ’n dorp daarop uit te lê en ’n kerk te bou; John Pears was al die residensiële predikant van die 2de van April 1839. ’n Paar maande later is die naam Mooimeisjesfontein na Riebeek-Oos verander. Die dorp Piketberg is ook gestig. Aan die einde van 1839 of die begin van hierdie jaar het dr. John W. L. Scholtz die eerste residensiële predikant daar geword, op die plaas Grootfontein wat op die 31ste van Desember 1835 aan die kerkraad toegestaan is. Sy salaris is nog nie uit die openbare tesourie betaal nie. Riebeek-Oos op Retief se ou plaas het saak gemaak omdat die Winterberg-kommandant wat by Ungungunhlovu gesterf het, nog ’n naam op ’n Kaapse titel gehad het, terwyl Piketberg se eerste predikant deur die kerkraad betaal is, nie deur Russell nie. [3]
Sir Thomas Maclear, sterrekundige aan die Kaap, het in hierdie jaar, met ’n bekwame staf van assistente, begin met die verifikasie en uitbreiding van De la Caille se meridiaanboog — werk wat hom tot 1848 sou besig hou. Instruksies van beide Russell en, later, Stanley was om die koloniale skuld af te betaal voordat enige uitgawe voorgestel word wat vermy kon word. Waar regeringsplase verhuur was, soos by Groenekloof, is die okkupante toegelaat om eienaars te word deur 15 jaar se huur op een slag te betaal, en verskeie openbare geboue is verkoop. Die geld só verkry, asook die private fonds van die weeskamer, is tot dieselfde doel aangewend. Groot pogings om Port Frances te verbeter het onder William Cock voortgegaan, wat volgehou het dat die mond van die Kowie een van die beste hawens in die wêreld gemaak kon word. Vennote het gehuiwer en onttrek; Cock, onverskrokke en skynbaar van aansienlike private middele, het aangehou. Op die 10de van April — die twintigste herdenking van die landing van die eerste Britse setlaars op dieselfde plek — is die hoeksteen van die binnelandse gedeelte van Thornhill se steiger in Algoabaai met veel seremonie deur William Lloyd gelê. Op die 6de van April is die hoeksteen van die Independent Chapel in Hillstraat, Grahamstad, gelê. In hierdie jaar het dr. Ambrose George Campbell ’n klein koerant, die Echo, in opposisie tot die Grahamstown Journal begin. Maclear se boog, Cock se mond, en Lloyd se klip was dieselfde jaar se werk as Belle Ombre: ’n kolonie wat gesê is om sy skuld te betaal, het nog die aarde gemeet, ’n hawe gegrawe, en ’n steiger gelê op die herdenking van 1820. [3] [3] [4] [4]
Badenhorst aan Napier, en die kommando teen Ncapayi — September–Desember 1840
Nadat die besonderhede van die Natal-administrasie vasgestel is, het die volksraad dit raadsaam geag om in korrespondensie met die goewerneur te tree met die oog op erkenning van hulle onafhanklikheid. Napier, ’n groot party in Suid-Afrika, en ’n invloedryke vereniging in Londen waarvan Abraham Borradaile voorsitter en Saxe Bannister sekretaris was, het lank aangedring dat die keiserlike regering Natal vir kolonisasiedoeleindes in besit moet neem, maar die ministerie was onwillig om Engeland se verantwoordelikhede te vergroot. Russell het verklaar dat hy nie in beginsel teen die uitbreiding van kolonies is nie, behalwe waar okkupasie flagrante onreg, wrede oorloë en langdurige ellende sou veroorsaak, of ’n groot uitgawe sonder vooruitsig op voldoende vergoeding sou vereis. Hierdie oorwegings het hom laat huiwer om sy sanksie aan die kolonisasie van Natal te gee. Op die 18de van Junie het hy die goewerneur egter opgedra om ’n detachement soldate te stuur om weer besit van die hawe te neem; en op die 5de van September het hy geskryf dat hy gunstig is vir die vestiging van Natal as ’n Britse kolonie, maar nie bereid is om groot somme geld uit te gee om die gebied van die emigranteboere te verower nie. Hy wou daarom dat hulle versoen word, en dat daarvoor ’n president en raad deur die goewerneur uit hulle eie geledere aangestel en met siviele gesag toevertrou word. Toe hierdie despêches aankom, was die stand van sake op die oostelike grens só dat die goewerneur nie ’n enkele kompanie durf onttrek nie, en omdat hy gevrees het dat militêre okkupasie van Port Natal weerstaan sou word, het hy hom verplig gevoel om te temporiseer. Daarom kon Russell in Junie ’n detachement beveel en in Desember nog geen vlag by die Punt hê nie: die 27ste en die 75ste het die Vis gehou, en Napier wou daardie lyn nie uitdun om ’n twis met Pretorius te soek nie. [3] [4] [7]
Sake was in hierdie toestand toe op die 4de van September L. Badenhorst, toe president, en J. J. Burger, sekretaris van die volksraad, aan Napier geskryf het, hom ingelig het dat hulle vrede met die omliggende stamme tot stand gebring het, en deur hom gevra het dat die koningin hulle genadiglik as ’n vrye en onafhanklike volk sou erken en verklaar. Hulle het voorgestel om twee kommissarisse na Kaapstad te stuur om te onderhandel vir “’n erkenning van hulle onafhanklikheid, met die regte van Britse onderdane.” Napier het op die 2de van November geantwoord, en om ’n uitdruklike stelling van die voorwaardes waarop hulle tot onderhandeling geneig is, gevra, maar sonder enige beloftes of toegewings. Wat daardie voorwaardes sou wees, was nie hierdie jaar se werk nie. Die brief van die 4de van September het saak gemaak omdat dit twee dinge tegelyk gevra het — onafhanklikheid en die regte van Britse onderdane — en omdat Russell se 5de van September, wat hulle nie gesien het nie, hulle al ’n president van die goewerneur se keuse aangebied het in plaas van ’n ja. [3] [7]
Teen die einde van die jaar was die Pondostam onder Faku in ’n veel voorspoediger toestand as op enige tyd sedert 1823. Die oeste van 1838 en 1839 was so skraal dat die lyding van hongersnood as onbeskryflik genoem is; hierdie seisoen het die tuine oorvloed opgelewer. Die stam het 3 jaar beskerming teen die vrees vir Zoeloe-invalle geniet. Nogtans was dit twyfelagtig wie die magtigste was, Faku of Ncapayi. Gevegte tussen hulle is in April hervat, toe Faku na Maritzburg gestuur het om die boere te vra om hom bystand van die Hlangweni-hoof Fodo te laat ontvang, wat onder hulle jurisdiksie op land suid van die Umzimkulu woonagtig was. Nombewu, Fodo se vader, is deur die Baca’s onder Ncapayi aangeval en doodgemaak; só was daar ’n bittere vete wat Faku tot sy voordeel wou wend. Faku se April-boodskap het saak gemaak omdat ’n Pondo-oes nie beslis het wie die Umzimvubu besit nie, en omdat ’n hoof onder die volksraad se hand gevra is om ’n Baca-twis op die republiek se suidelike drumpel te veg. [3] [7]
Terwyl sake in hierdie toestand was, is ’n aantal beeste van verskeie boere in Natal gesteel. Die spore is tot by die ruwe land langs die Umzimvubu nagetrek wat deur Ncapayi se mense beset is, en daar is vasgestel dat hoewel die vernaamste plunderars Boesmans was, die Baca’s by baie van die diefstalle betrokke was. ’n Bespreking het in die volksraad plaasgevind. Sommige was daarvoor om só ’n voorbeeld van Ncapayi te maak dat niemand in sy rigting weer sou durf die emigrante lastig val nie. Ander het ’n noue verbond met Faku, en die straf van die rowers deur hom, aangeraai. Gematigde manne soos Boshof en Landman het duidelik gesien dat ’n aanval op enige stam op hulle suidelike grens, sonder die instemming van die Kaapse regering, deur die kolonie as ’n gevaar vir die vrede van sy grens beskou sou word. Die party van geweld was egter die talrykste, en terwyl die onderhandelinge aan die gang was wat hulle gehoop het tot die erkenning van hulle onafhanklikheid sou lei, het 260 man byeengekom om Ncapayi te straf. Hierdie mag was onder Pretorius, maar Hendrik Stephanus Lombard het die aktiefste aandeel in die operasies geneem. Op die mars is dit deur Fodo en sy manne aangesluit. Toe hulle baie vroeg een oggend in Desember by die Baca-krale aankom, het die burgers die inwoners aangeval en hulle sonder enige verlies aan die aanvallers se kant uit hulle krale verdryf. Volgens die inligting wat Ncapayi aan die sendelinge verskaf het, is 26 manne, 10 vroue, en 4 kinders aan sy kant doodgemaak, en die horingsbeeste van 62 gesinne, tesame met ongeveer 2000 skape en bokke, is weggedryf. Lombard se opgawe is dat die buit 3000 horingsbeeste was, waaronder sommige van dié wat van die boere gesteel is. Die skape en bokke is deur Fodo se mense geneem, asook die vroue en kinders; maar sodra dit bekend was dat hierdie gevange geneem is, het die boere hulle vrygelaat en laat terugkeer, behalwe 17 kinders wie se ouers as dood vasgestel is, wat aangehou is om in die leer te bly tot hulle mondig sou wees. Faku se tevredenheid toe hy van sy vyand se verlies hoor, was vermeng met vrees dat hy self eendag dieselfde lot kon tref. Daarom het 260 suid gegaan terwyl Badenhorst nog op ’n ja gewag het: die spore het na Ncapayi geloop, Faku wou Fodo hê, Boshof en Landman kon nie die volksraad dra nie, en ’n slag aan die Umzimvubu was die een daad wat die waarskynlikste Napier se volgende brief in ’n ander toon sou bring. [3] [4]