Boer History1682 aan die Kaap die Goeie Hoop: Van Goens, Stellenbosch-heemraad en die Joanna
Opening van 1682 en Stellenbosch-druk
Die kalenderjaar 1682 het oopgegaan met Simon van der Stel steeds kommandeur, die binnelandse vryeiendomsdistrik Stellenbosch reeds digter gemaak deur die verskeie gesinne wat in 1681 bygekom het, en die Desember 1681-Namakwa-gesantskap se kopermonsters en rivierberig in die kommandeur se noordelike program gelê. Rondebosch- en Wynberg-vryeienaars het die vallei se buitengewone koring van die vorige seisoen dopgehou; die ploegmaande voorlê sou toets of daardie vrugbaarheid ’n groter migrasie kon absorbeer sonder om weiding, saad of buurtvrede uit te put. [3] [4]
Gewone verversingstasiewerk het parallel voortgegaan: vloote in Tafelbaai, die Kompanjiestuin in Tafelvallei, kasteeladministrasie, en die nog lewendige dispuut oor hoe buitelandse skepe vleis en groente by burgers moes koop. Die direkteure se antwoord dat buitelanders soos van ouds behandel moes word—vry om verversings by vrye huishoudings te koop, uitgesluit van magazyn-seevoorrade behalwe in dringende gevalle, en verbied van koring-, brandstof- en handelswareverkope—het die staande reël gebly terwyl Van der Stel se eie strenger fase tot die volgende jaar geduur het. Teen daardie administratiewe agtergrond sou die jaar se kenmerkende merkers ’n goewerneur-generaal se lang verblyf wees, ’n Mei-binnelandse verhuising, ’n insekplaag op die koring, twee nuwe plaaslike howe in laat Augustus, ’n wrak aan die Agulhas-kus, en ’n eerste mislukte steek na die koperberge. [3]
Benadelende Khoikhoi het nog op vreedsame kommersiële voet met die Europeërs geleef; Hessequa-veehandel en af en toe San-lastigheid teenoor jagters het die buitenste pastorale wêreld geram. Uitbreiding het stadig gebly wanneer dit in huishoudings getel is, tog was die regtelike en landboukundige geraamte van Stellenbosch—vaste grense, opmetings en titelaktes beveel ná die kommandeur se 1681-besoek—ferm genoeg om meer vryeienaars te ontvang en, binne maande, ’n eie heemraadshof. [3] [4]
Goewerneur-generaal Ryklof van Goens — Februarie tot April 1682
Op die 16de van Februarie 1682 het die goewerneur-generaal Ryklof van Goens by die Kaap aangekom op pad na Europa ter wille van sy gesondheid. Al was hy baie swak, het hy daarin geslaag om Stellenbosch te besoek en instruksies oor talle sake uit te reik. Sy teenwoordigheid het behoort tot dieselfde reeks besoekende hoër owerhede wat Kaapse regering onder Simon van der Stel reeds geram het—Sybrand Abbema se memoriaal van 27 Maart 1680 en Ryklof van Goens die jongere se instruksies van 20 Maart 1681—en die ouere Van Goens se eie memoriaal vir die kommandeur en raad sou op 24 April 1682 gedateer word. [3]
Die besoek was meer as ’n seremoniële oproep. ’n Afgetrede goewerneur-generaal wat nog krag gehad het om binneland te ry en die nuwe vryeiendomsdistrik te inspekteer, het Stellenbosch ’n plek op die hoogste administratiewe itinerarium van die jaar gegee. Swakheid het beperk wat hy persoonlik kon doen, maar die kombinasie van ’n Stellenbosch-inspeksie en ’n geskrewe memoriaal het die kommandeur met sowel plaaslike waarneming as formele bevele gelaat voordat die ploegseisoen oopgegaan het. [3]
Van Goens het by die Kaap gebly tot die einde van April. Voor hy ingeskeep het, het hy beveel dat die 13de van Mei as biddag gehou moes word sodat God behaag sou wees om oorlogsaanvalle af te weer en die tuiswaartse vloot te beskerm. Hy is gou na sy terugkeer na Europa oorlede. In die volgende jaar het sy weduwee by die Kaap aangedoen op pad na die vaderland en is hier met alle moontlike eerbied en aandag behandel—’n nawoord wat onderstreep hoe volledig die 1682-verblyf die Van Goens-naam aan Kaapse gasvryheid en seremonie én aan staande instruksies geknoop het. [3]
Van Goens oor gewasse, tabak en die biddag
Onder die instruksies tydens die verblyf het Van Goens beveel dat eksperimente in die verbouing van vlas, hennep en indigo gedoen moes word. Geen van dié is by proef voldoende bevind om boere aan te moedig om hulle verbouing aan te pak nie. Die bevele het getoets of die Kaap se gronde en arbeid buite die graan, tuingewasse en wingerde wat reeds in die hand was, kon diversifiseer; die negatiewe resultate het vryeiendomsaandag by koring en die gewone koloniale stapels gehou eerder as by vesel- of verfstofgewasse. [3]
Hy het die plant van tabak streng verbied, sodat dit nie die bestaande handel sou steur waaruit ’n groot wins verkry is nie. Die verbod het ’n kommersiële logika voortgesit wat by Stellenbosch-vryeiendom al bekend was—waar tabak van die eerste toekennings af verbied is—en die kolonie se kontant- en ruilpatrone by Kompanjiekanale gehou eerder as by ’n plaaslike blaaroes wat ingevoerde voorrade kon ondermyn. [3]
Die Mei-biddag het die besoek se openbare godsdienstige merker afgesluit. Beveel voordat die goewerneur-generaal einde April ingeskeep het, het die 13 Mei-viering beskerming gevra vir die tuiswaartse vloot en teen oorlogsaanval op ’n oomblik toe die Kaap se eie kalender van inspeksie na ploegwerk sou draai. Instruksie, verbod, eksperiment en openbare gebed het dus een kommissaris se pakket vir 1682 gevorm eerder as vier losstaande dade. [3]
Mei-migrasie van vyftien of sestien boere
Die vrugbaarheid van die grond, soos bewys deur die oorvloedige oeste van die vorige seisoen, het baie van die ywerigste individue in Rondebosch en Wynberg se aandag na Stellenbosch gedraai. In Mei 1682, toe die ploegseisoen begin het, het ’n geselskap van vyftien of sestien boere na die nuwe distrik verhuis. Die trek was die grootste enkele vryeiendomsoordrag na die vallei sedert die agt gesinne van Mei 1680 en die verskeie huishoudings wat in 1681 bygekom het. [3] [4]
Daardie vyftien of sestien huishoudings het skiereilandervaring—tuin- en graangewoontes nader aan die kasteel gevorm—in ’n distrik gedra wie se grense die kommandeur eers onlangs vasgestel het en wie se titelaktes nog beveel is. Hulle aankoms het die binnelandse buurt digter gemaak juis toe plaaslike geskilbeslegting meer as af en toe besoeke uit Tafelvallei sou verg, en toe ’n enkele slegte seisoen die ondergang van die hele eksperiment kon dreig. [3]
Die migrasie het ook die skiereilandkaart van vryeiendom herteken. Soos ywerige mense Rondebosch en Wynberg vir Stellenbosch verlaat het, het die ouer gordel tussen die kasteel en die berghange sommige van die huishoudings verloor wat dit eens gevul het—’n uitdun later sigbaar toe regeringsamptenare grond vir hulleself aan daardie kant van die berg gesoek het. In Mei 1682 was die onmiddellike feit eenvoudiger: die ploegseisoen het oopgegaan met ’n aansienlike geselskap reeds op die pad binneland toe. [3]
Insekplaag op die koring — 1682
Maar hierdie jaar het ’n plaag verskyn wat die ondergang van die nedersetting gedreig het, want die oeste is deur geweldige swerms klein insekte aangeval wat hulle amper vernietig het. Op dieselfde grond waar die kommandeur in November 1681 eenhonderd-en-vyf korrels koring in die aar op ’n enkele steel getel het, was daar in November 1682 skaars ’n gesonde aar te sien. Die teenstelling tussen die twee Novembers het gemeet hoe vinnig oorvloed op dieselfde Stellenbosch-grond in byna-verlies kon omslaan. [3]
Die plaag het vir etlike opeenvolgende seisoene voortgegaan om swaar verlies aan die boere toe te dien, al was dit nooit weer so verwoestend nie, en het geleidelik verdwyn. Vir 1682 self het die eerste en ergste jaar van die insekte op ’n distrik geval wat pas deur vyftien of sestien nuwe vryeienaars versterk is en nog van koring afhanklik was vir die vars brood wat soldate en burgers ná die vorige oes geniet het. [3]
Administratief het die plaag die behoefte aan plaaslike instellings verskerp. ’n Vallei dig genoeg om ’n heemraad te dra was ook dig genoeg vir oesmislukking om ’n gemeenskaplike krisis eerder as ’n private teenspoed te word. Die insekte het vryeiendomsuitbreiding nie gestop nie, maar hulle het die maklike selfvertroue gestroop wat die 105-korrel-steel van November 1681 gelyk het te beloof. [3]
Wrak van die Joanna — 8 Junie 1682
Op die nag van die 8ste van Junie 1682 is die Engelse Indiëvaarder Joanna, van die Downs op pad na Bengale, twaalf myl wes van Kaap Agulhas vergaan. Eenhonderd-en-vier van haar bemanning het hulleself op ’n vlot gered; die res is verdrink. Dié wat die strand bereik het, was sonder probiande en het begin hongerly toe sommige Khoikhoi verskyn het wat hulle na die kraal van kaptein Klaas gelei het. [3]
Daar is hulle deur hierdie gasvrye inheemse met oorvloed melk en vleis voorsien solank hulle gebly het, en is van kos vir die reis en gidse na die Kaap voorsien. Die skipper van die Joanna, te swak om verder te loop, het agtergebly as gas van Klaas totdat ’n wa vir hom gestuur kon word. Die skipbreukelinge het gelyke vriendelikheid by die Kompanjie se amptenare ontvang. Hulle is gemaklik gehuisves en van probiande voorsien totdat hulle kon wegkom. [3]
Die Joanna het ’n groot hoeveelheid spesie aan boord gehad, en aangesien die wrak in kalm weer met ’n boot bereik kon word, is ’n geselskap van die Kaap gestuur om dit te probeer berg. Hulle het slegs munt tot die waarde van nege-en-twintigduisend florijne bekom, maar ’n aansienlike hoeveelheid vrag en wrakgoed wat aan wal gespoel het, is ook verseker. Die Junie-wrak het dus gasvryheid by Klaas se kraal, Kompanjiehuisvesting in Tafelvallei, en ’n gedeeltelike bergingsoperasie in een kusepisode van die jaar saamgevoeg. [3]
Stellenbosch-heemraad — 30 Augustus 1682
Om die beslegting van geringe geskille tussen die burgers van die nuwe distrik te voorsien, is ’n hof van heemraad op die 30ste van Augustus 1682 gestig. Hierdie hof het uit vier van die vooraanstaande inwoners bestaan, wat twee jaar lank amp gehou het sonder om enige salarisse vir hulle dienste te ontvang. Die magte van die heemraad is aanvanklik nie baie noukeurig omskryf nie, maar sy beslissings blyk in elke geval met eerbied behandel te gewees het. [3]
Twee lede het jaarliks afgetree, wanneer die hof self ’n lys van vier name na die politieke raad gestuur het waaruit opvolgers gekies is. Die eerste heemrade was Gerrit van der Byl, Henning Huising, Hans Jurgen Grimp en Hendrik Elberts. Teen die einde van 1683 het die twee eersgenoemdes afgetree, toe Douwe Steyn en Matthys Greef verkies is om hulle plekke in te neem; Grimp en Elberts het einde 1684 afgetree en is opgevolg deur Jan Mostert en Harmen Smit. Die 1682-stigting het dus ’n roterende plaaslike bank oopgemaak eerder as ’n eenjarige eksperiment. [3]
Vir Stellenbosch-vryeienaars het die heemraad beteken dat grenstwiste, buurtskulde en die klein siviele wrywing van ’n groeiende boerderydistrik nie langer op elke sitting van die raad van justisie by die kasteel hoef te wag nie. Onbetaalde diens deur vooraanstaande inwoners het plaaslike aansien aan plaaslike orde geknoop juis toe insekte en nuwe aankomelinge orde swaarder gemaak het om te hou. Die hof van 30 Augustus is die institusionele tweeling van die Mei-migrasie: eers huishoudings, dan ’n bank om hulle in vrede te hou. [3] [4]
Hof van kommissarisse vir klein sake — 31 Augustus 1682
Met die groei van die nedersetting is bevind dat te veel van die tyd van die raad van justisie opgegaan het aan die aanhoor van geringe siviele sake, en daar is daarom besluit om ’n laer hof te stig met jurisdiksie binne die Kaapse skiereiland. Hierdie hof sou uit vier lede bestaan, waarvan twee dienaars van die Kompanjie en twee burgers moes wees. Dit moes minstens een keer per week sit, en het mag gehad om te oordeel in alle sake waarin die bedrag in geskil minder as driehonderd gulden was soos in Indië gangbaar—gelyk aan twintig pond, sestien sjielings en agt pennies Engelse sterlinggeld. [3]
Vir gerief is gereël dat die laas afgetrede burgerraadslid te eniger tyd ’n sitplek in die plek van een van die burgerlede kon inneem. Die liggaam so saamgestel is die hof van kommissarisse vir klein sake genoem. Dit is eers op die 31ste van Augustus 1682 gestig—een dag ná die Stellenbosch-heemraad—sodat laat Augustus twee laer siviele forums in onmiddellike opvolging opgelewer het, een vir die binnelandse distrik en een vir die skiereiland. [3]
Die weeklikse skiereilandse hof en die onbetaalde heemraad saam het die hoër bank verlig en erken dat vrye en Kompanjie-huishoudings nou meer klein geskille gegenereer het as wat ’n enkele raad doeltreffend kon aanhoor. Jurisdiksie beperk tot onder driehonderd gulden het ernstige sake by die kasteel gehou terwyl dorp en platteland ’n nader remedie vir alledaagse eise gekry het. [3]
Olof Bergh se koperekspedisie — Oktober 1682
Die monsters kopererts wat die Namakwa-besoekers in 1681 na die Kaap gebring het, het die nuuskierigheid van die direkteure gewek om meer te weet van die land waarin die metaal gevind is, en instruksies is uitgestuur aan kommandeur Van der Stel om dit noukeurig te laat verken. Teen die einde van Oktober 1682 is ’n ekspedisie bestaande uit dertig soldate, ’n joernalis en ’n kaartmaker, onder bevel van vaandrig Olof Bergh, vir dié doel uitgestuur. [3]
Ná ’n maand se afwesigheid het die geselskap teruggekeer met die berig dat die land so deur droogte verskroei was dat dit onmoontlik was om voort te gaan. Die eerste georganiseerde Europese steek na die koperberge het dus in mislukking van klimaat eerder as van wil geëindig: dertig soldate en die tegniese staf van joernalis en kaartmaker was genoeg om ’n roeterekord te begin, nie genoeg om ’n pad deur waterlose grond te forseer nie. [3]
Die poging sou die volgende jaar op groter skaal herhaal word, toe ’n beter toegeruste kolom weer onder Bergh einde Augustus 1683 vertrek het. Vir die kalender van 1682 staan die Oktober–November-mislukking as die jaar se noordelike slot: direkteure se nuuskierigheid is in ’n veldkolom omgesit, droogte het die kolom in ’n negatiewe berig omgesit, en die koperberg is onbesoek deur Europeërs gelaat terwyl Stellenbosch met insekte en nuwe howe nader aan die huis gewerk het. [3]
Nedersetting teen die einde van 1682
Teen die einde van 1682 het Simon van der Stel se bevel ’n goewerneur-generaal se Februarie–April-inspeksie en die memoriaal van 24 April opgeneem, vyftien of sestien boere in Mei na Stellenbosch sien verhuis, ’n insekplaag verduur wat teen November skaars ’n gesonde koringaar gelaat het, en die binnelandse distrik sy eerste heemraad op 30 Augustus gegee terwyl die skiereiland op die 31ste ’n weeklikse hof van kommissarisse vir klein sake ontvang het. [3]
Langs die kus het die nag van 8 Junie die Engelse Indiëvaarder Joanna wes van Agulhas vergaan, oorlewendes deur kaptein Klaas se gasvryheid na die Kaap gestuur, en nege-en-twintigduisend florijne in munt bo-op aangespoelde vrag herwin. Noordwaarts het vaandrig Olof Bergh se einde-Oktober-kolom ná ’n maand in droogte omgedraai en die direkteure se kopervraag oop gelaat. Vlas-, hennep- en indigo-eksperimente deur Van Goens beveel het nie beantwoord nie; tabak het verbode gebly; die 13 Mei-biddag het die vloot en die vrees vir oorlogsaanval gemerk. [3]
Toe die jaar eindig, was Stellenbosch nie meer net ’n pleknaam met vryeiendomstitels in wording nie. Dit was ’n distrik met ’n groter boerbevolking, ’n verwoeste oesseisoen, en ’n plaaslike siviele bank van onbetaalde vooraanstaande mans—Gerrit van der Byl, Henning Huising, Hans Jurgen Grimp en Hendrik Elberts—terwyl Tafelvallei sy eie justisiedossier verlig het met ’n gemengde Kompanjie–burger-kleinsakehof. Noordelike koper en voller oesherstel het nog voorlê; 1682 se eie geskiedenis is die Van Goens-besoek, die Mei-migrasie, die insekjaar, die dubbele hofstigting van laat Augustus, die Joanna-wrak, en Bergh se droogte-gestopte eerste kopermars. [3] [4]