Boer History1767 aan die Kaap die Goeie Hoop: Pokke, Clive se terugkeer, Plettenberg en Tulbagh as gewone raadslid
Sewentiende jaar: Kasteelkontinuïteit — 1767
Kalender 1767 het oopgegaan in die sewentiende jaar van Ryk Tulbagh in die eerste stoel. Hy was nog nie heeltemal twee-en-vyftig nie toe hy op die 27ste van Februarie 1751 goewerneur geword het; die openbare voorstelling aan die burgers en die belofte van getrouheid van die amptelike borde het op die 15de van April gevolg. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dag van danksegging vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. In 1753 is sy vrou Elizabeth Swellengrebel ná sewentien jaar van huwelik dood en het hom as kinderlose weduwenaar gelaat. Maart 1755 het hom tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef, ’n rang hoër as goewerneur sonder om by sy pligte te voeg. Die sestiende jaar het gesluit met die Kaapse pakket Meermin wat ná ’n muiterij op die 18de van Februarie vergaan het, Van Oudtshoorn in April na Europa weg, Tulbagh se lewe gewanhoop en toe herstel sonder sy vorige krag, ’n ligte aardbewing ’n bietjie voor twee in die oggend van die 14de van Julie, en Horak in Desember uit Swellendam getree. Die sewentiende het oopgegaan met waarnemende name nog op die binneste stoele: Jan Willem Cloppenburg het die tweede stoel as waarnemende sekunde gesit; Otto Luder Hemmy het die fiskaal se pen gesit tot ’n Batavia-aanstelling kon land; Jacobus Johannes le Sueur het Stellenbosch gesit; Joachim Frederik Mentz het die gehuggie gesit wat Horak gelaat het; Jan Frederik Kirsten het die winterhawe met die titel van resident gesit. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was ’n sewentiende jaar se gewoonte. Die somptuositeitswette wat op die 25ste van Maart 1755 aangepas is, het nog gestaan: geen vergulde koets behalwe die goewerneur s’n nie, geen livrei behalwe ’n raadslid se koetsier nie, geen groot sambreel behalwe ’n opperkoopman of ’n borddame s’n nie. [3] [7] [9]
As goewerneur was hy sonder die minste moeite toeganklik vir almal wat hom wou sien. Die nederigste individu kon griewe in die ore van die vader van die land uitstort en seker wees van ’n geduldige gehoor. As die klagtes gegrond was, het hy spoedige regstelling gekry; in elk geval was hy seker van goeie raad. Daardie hoedanigheid meer as enige ander het hom by die mense bemind gemaak. Sy eerlikheid was bo verdenking in ’n tyd toe eerlikheid skaars van manne in sulke poste verwag is. Kompanjiesalarisse was klein, en dit is amper as vanselfsprekend aanvaar dat amptenare hul inkomste op enige wyse sou aanvul wat nie strafbaar was nie. Tulbagh het sy gesig ferm teen daardie gewoonte gekeer. Hy het nie self handel gedryf nie, en hy sou ook nie toelaat dat enige ander regeringsamptenaar dit doen nie. Die fooie wat hulle in sekere transaksies mag ontvang het, was vasgestel, en hulle is beperk om nie meer te neem nie. Hy het sy eie uitgawes so gereël dat hy goed binne sy inkomste en toelaes geleef het, en wat hy oor gehad het, gebruik om ander se nood te verlig. Onder sy administrasie was elke man seker om sy toekomste te kry. Geen man is aan onnodige versuim onderwerp nie; geen omkopery is ontvang nie; geen valse rekeninge is gelewer nie. Sy huis is van die ander onderskei slegs deur die sentries by die deur en deur die trompet wanneer hy aan tafel gaan sit het. Dit het langs ’n gracht gestaan, oorskadu met kastaiingbome. Ewewig en ’n gebrek aan swaaiende durf het nie ’n onewevolle stoel beteken nie. Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Sagmoedig en verdraagsaam het hy gebly; sterk wanneer die goewerneur se gesag getrotseer is. Die sewentiende jaar het daardie sterkte getoets op ’n rang wat eer bygevoeg het sonder om pligte by te voeg, op ’n Deense besmetting in Tafelvallei, op ’n teruggekeerde Engelse bevelvoerder wat die tuinhuis van die hand gewys het, en op ’n Frieslandse regsgeleerde wat in Desember as fiskaal-onafhanklik sou land. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die punt van die sewentiende jaar se opening net soveel as nuutheid van rang en besmetting. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly—tot ’n Maart-despêse die tweede stoel bevestig het en ’n Batavia-regter vir die fiskaal s’n genoem het, en tot die 21ste van Desember daardie regter aan wal gesit het. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendelike voet saamgeleef, maar af en toe is die vrede deur San rowers versteur. Grond is nog aan koloniste toegeken sonder om Khoikhoi-stamme te raadpleeg. Genoeg grond het nog gelyk of dit oorbly. Veeplase in die buitenste distrikte was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akker nie, waarvoor, wanneer dit ingevorder kon word, ’n jaarlikse huur betaal is—£2 10s. tot 1732 en £5 daarna. Die oostelike gehuggie van Swellendam het ’n gehuggie gebly; die pont wat in 1757 op die Breede geplaas is, naby die sameloop van die Sonderend, was nog die openbare boot op daardie pad. Ds. Hendrik Kroonenburg, ds. Johannes Frederik Bode, en ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau het nog die Kaapse preekstoel drie diep gesit, soos Amsterdam in 1761 beveel het. Ds. Gerhardus Croeser het nog Zwartland gesit. Ds. Johannes Appeldoorn, sedert Oktober 1753 te Stellenbosch gestasioneer, het nog daardie dorp gesit. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Roodezand se kerk te Waveren was nog onder Remmerus Harders. Gekombineerde kerkrade het al in 1759 opgehou; hul reiskoste sou nie in die sewentiende jaar op die gemeentes sit nie. [3] [4] [8]
In die sensusopgawes van 1754 is die getal koloniste van beide geslagte en alle ouderdomme as 5,510 gegee, en die getal slawe wat hulle besit het as 6,279. In dié van 1756 word die getal koloniste as 5,128 gegee, en van hul slawe as 5,787. Geen later telling het in 1767 op die Kasteeltafel gesit nie. In gewone jare het die getal sterftes tot dope grofweg as 100 tot 261 gestaan, en daar was ’n bestendige toetrede tot die koloniale bevolking deur Kompanjiesdienaars wat hul ontslag geneem het. Die syfers, hoewel hulle nie as volstrek akkuraat vertrou kan word nie, gee nog die idee van die swaar lewensverlies deur die pokke. Tafelvallei het tussen die 1ste van Mei en die 31ste van Oktober 1755 963 Europeërs en 1,109 swartes begrawe. By die Khoikhoi het die siekte groot verwoesting aangerig, verder binneland as in 1713—in Groot-Namakwaland minstens tot die ses-en-twintigste parallel gevoel, en in die ooste tot die Groot-Vis. Voor midsummer het dit heeltemal uitgesterf. Die sewentiende jaar het dus nog binne daardie skadu geleef toe ’n Deense skip die besmetting weer gebring het: minder vrye huishoudings as voor 1755, meer slawe as Europeërs in die kolonie as geheel, en ’n hoofstad wat graan en wyn in ’n betalende baai verkoop het terwyl die arbeidskrag dun gebly het. Kompanjiesboeke het al die kwartaallikse 600 gulden gesluit wat sedert 1747 aan Tulbagh se weduwee-moeder Catharina Cattepoel gestuur is; sy is in 1757 oorlede. ’n Kinderlose weduwenaar het die eerste stoel sonder daardie Hollandse huishoudelike eis gesit, dikwels aan sy bed gebind ná die sestiende jaar se wanhoop. ’n Waarnemende sekunde het die tweede gesit tot die Maart-despêse hom bevestig het. ’n Waarnemende fiskaal het die hooggeregshof gesit tot Desember. ’n Landdros van vier Kaapse winters het Stellenbosch gesit. ’n Landdros van een Kaapse somer het Swellendam gesit. [3] [7] [9]
Uitwaarts het die grondregime nie verander nie. Veeplase van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Jaarlikse huur, wanneer dit ingevorder kon word, het £5 gebly ná die vyftienjaar-erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in kompakte liggame bymekaargehou het, het hul eie regering behou, met kapteins wat in die praktyk deur die Hollandse owerhede aangestel is. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere geleef, of rondgetrek en diens geneem soos hulle lus gehad het. Die howe was oop vir hul beskerming. Dirk Marx se verslag, ná die Doddington-wrak ontvang, dat hy Xhosa so ver wes as die Groot-Vis ontmoet het, het die grensnota gebly. Kalender 1767 het geen tweede Beutler-skaal-tog en geen tweede Hop-karavaan bygevoeg nie. Wat dit bygevoeg het, was ’n gewone raadslid se rang in Maart, ’n direkteursdespêse wat Cloppenburg bevestig en Plettenberg genoem het, ’n teruggekeerde Engelse bevelvoerder in April, ’n Deense besmetting van Mei af, ’n staking van Asiatiese slawe-uitvoer, en ’n nuwe fiskaal-onafhanklik in Desember. In die Republiek het prins Willem V al in 1766 mondig geword en as stadhouer gesit. Die Kaap het nog onder die Seventien en ’n goewerneur al buitengewone raadslid gesit, binnekort gewoon. Gemiddelde uitvoere oor Tulbagh se een-en-twintig jaar sou later as 11,791 muids koring, 202 rog, 68 gars, 202 ertjies, 174 bone, en 346 leggers gewone wyn getel word, met botter na Indië sedert 1754 gemiddeld 22,322 pond ’n jaar. Die sewentiende jaar het gesit ná ’n vyftiende wat byna geen oes gehad het en rys gekoop het om te vergoed, en ná ’n sestiende wat nie onder die droogtejare van die een-en-twintig genoem is nie. Daardie genoemde jare was 1755, 1756, 1763, 1764 en 1771; 1765 het daardie droogte voortgesit. 1766 en 1767 was nie onder hulle nie. Die Kasteel het nog binne die gemiddelde gesit, met ’n Deense skip in die baai en ’n betalende reede wat nie vir rang of pokke gestop het nie. [3] [4] [7] [9]
Tulbagh gewone raadslid — Maart 1767
Goewerneur Tulbagh is deur sy meerderes in Europa en Indië as ’n modelbeampte gereken. In Maart 1755 is hy tot die waardigheid van buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef, ’n posisie wat hom hoër rang as dié van goewerneur gegee het, hoewel dit nie by sy pligte gevoeg het nie. In Maart 1767 is hy verder tot gewone raadslid verhef. Hy het nou net twee meerderes buite Europa gehad: die goewerneur-generaal en die direkteur-generaal. Die sewentiende jaar het dus ’n man al vader van die land oopgemaak tot ’n rang wat bo die Kaapstoel gesit het sonder om die Kaapstoel se werk te verander. Die vergulde koets het syne gebly. Die sentries het by die deur gebly. Die trompet het nog geklink wanneer hy aan tafel gaan sit het. Wat verander het, was die Kompanjie se eerestafel: die tweede Kaapse goewerneur tot die derde topposisie in die handelsryk verhef. [3] [9]
Die rang het die eerste stoel nie van sy ou werk leeggemaak nie. Toeganklikheid, vaste fooie, en ’n weiering van private handel het die sewentiende jaar se gewoonte gebly soos hulle die eerste jaar s’n was. Gewone raadslid was nie ’n nuwe regering nie. Dit was ’n nuwe plek op ’n Batavia-lys vir ’n man wat nog griewe in Tafelvallei gehoor het. Die nederigste individu kon nog daardie griewe in die ore van die vader van die land uitstort—as die vader van die land uit die bed was. Teen daardie tyd was die goewerneur agt-en-sestig, en ná ’n ernstige siekte ’n jaar tevore was hy dikwels aan sy bed gebind. Die sestiende jaar se wanhoop oor sy lewe het nie die stoel geneem nie. Dit het die vorige krag geneem. Maart 1767 het die verswakte man die hoogste uitvoerende rang kort van die twee Indiese stoele gegee. Die Kasteel het albei feite aangeteken sonder om hulle as ’n teenstrydigheid te behandel. [3] [7] [9]
Hy het in 1716 die Kompanjie se diens betree en is na Suid-Afrika gestuur; hy het hom op die voorbeeldigste wyse gedra en het geleidelik opgestyg—klerk, sekretaris van die politieke raad van 1725, lid van daardie raad van die 16de van September 1728, sekunde van die 14de van April 1739, goewerneur van Februarie 1751. Maart 1755 was die eerste Indiese eer. Maart 1767 was die tweede. Die indeks van die Kompanjie se Kaapse jare sou later die gewone raadslid se rang teen gedrukte bladsy 180 skryf en die dood teen ’n later winter. Kalender 1767 het net die eer gehou. Die man wat die vyftigste penning eerste met sy vrou in 1751 betaal het, wat sy gesig teen amptenare se private handel gekeer het, en wat goed binne sy inkomste geleef het, het nou met net twee name bo hom buite Europa gesit. Die Kaap het nog dieselfde goewerneur nodig gehad. Batavia en die Seventien het hom ’n hoër styl gegee waarin om daardie goewerneur te wees. [3] [9]
Die mense het hom nog Vader Tulbagh genoem. Vriendelik, huislik, vaderlik, het hy onder die gewildste van die Hollandse Kompanjie se regeerders gebly, en die somptuositeitswette wat hy ingevoer het, het nog weelderige lewe ontmoedig wat die Kasteel nie nodig gehad het nie. Gewone raadslid het daardie wette nie herroep nie. Dit het nie gekombineerde kerkrade herstel nie. Dit het nie die vergulde koets vir enigiemand anders oopgemaak nie. Dit het nie ’n nuwe man in die eerste stoel gesit nie. Wat dit gedoen het, was om in Maart te skryf dat die modelbeampte van Europa en Indië se oordeel nou twee treë van die top van die ryk gesit het wat in 1652 tuine geplant het. Die sewentiende jaar het die sentries, die trompet en die kastaiingbome gehou. Dit het ’n Batavia-waardigheid by ’n man gevoeg wat dikwels aan sy bed gebind was. [3] [7] [9]
Plettenberg as fiskaal aangestel — 1767
In April 1766 het die sekunde Pieter van Reede van Oudtshoorn na Europa gegaan op verlof om sy private sake by te woon, toe die fiskaal Cloppenburg gekies is om vir hom waar te neem, en Otto Luder Hemmy opgedra is om as fiskaal waar te neem. In Maart 1767 is ’n despêse van die direkteure ontvang, wat aangekondig het dat Van Oudtshoorn bedank het, dat Cloppenburg as sekunde moes opvolg, en dat Joachim van Plettenberg —toe lid van die hooggeregshof te Batavia—as fiskaal aangestel is. Die tweede stoel, waarnemend sedert April, het ’n bevestigde stoel geword. Die fiskaal se pen, waarnemend sedert April, het ’n genoemde stoel geword wat nog nie geland het nie. Hemmy het die waarnemende werk gehou tot die Batavia-regter kon kom. Cloppenburg, wat in September 1762 as fiskaal-onafhanklik aangekom het en daardie pen gehou het tot die sekunde se verlof hom in die tweede stoel geneem het, het nou die tweede stoel in sy eie naam gehou. Die Maart-papier het Van Oudtshoorn se Kaapse diens as ’n bedanking uit Europa gesluit, nie as ’n terugkeer nie. [3]
Joachim van Plettenberg is op die 8ste van Maart 1739 in Leeuwarden, die hoofstad van Friesland, gebore. Sy vader was Hendrik Casimir baron van Plettenberg, kaptein en daarna kolonel van die kavallerie; sy moeder was Agatha Petronella van Ammema. Om hom as ’n seun van sy vader se derde vrou te onderskei, is hy sy moeder se van as tweede doopnaam gegee. Ná die Latynse skool het hy na Utrecht gegaan om regte te studeer, daardie universiteit al die begunstigde huis vir Hollandse adel. Nadat hy as regsgeleerde gegradueer het, is hy as afgevaardigde deur die State van Friesland aangestel. Hy het ’n paar jaar later by die Hollandse Oos-Indiese Kompanjie aangesluit en as adjunk-fiskaal gevaar toe hy net vyf-en-twintig was. Hy het op die 8ste van Mei 1764 aan boord van die Amerongen vertrek, bevelvoer deur sy swaer Jacob Pieter van Braam, en op die tweede dag van 1765 in Batavia aangekom. Twee jaar later het hy met Cornelia Charlotte Feith getrou, weduwee van Louis Taillefer, direkteur van Bengale. Daardie selfde jaar, 1767, het die Van Plettenbergs aan die Kaap gesien, waar Joachim as fiskaal-onafhanklik aangestel is. Die Maart-despêse het die Batavia-regter genoem. Die Desember-landing sou die Frieslandse regsgeleerde, sy vrou, en die fiskaal-onafhanklik se kommissie op dieselfde strand sit. [3] [9]
Die fiskaal-onafhanklik se opvolging het al ’n lang Kaapse lys geloop: Cornelis Joan Simons van Oktober 1690, Johan Blesius van November 1694, ’n vakature waarin Willem van Putten waargeneem het, Cornelius van Beaumont van Maart 1713, Adriaan van Kervel van Junie 1724, Daniel van den Henghel van Maart 1731, Van Oudtshoorn van September 1741 tot September 1762, Cloppenburg van September 1762. Desember 1767 sou Cloppenburg se fiskaaljare sluit en Plettenberg s’n oopmaak. Tot daardie landing het Hemmy die waarnemende werk gesit. Die hooggeregshof het nie leeg gestaan nie. Dit het onder ’n waarnemende naam gestaan wat op ’n bevestigde een gewag het. Die Maart-despêse was die bevestiging. Die reede in Desember sou die aankoms wees. [3]
Op die 21ste van Desember 1767 het Van Plettenberg in Suid-Afrika aangekom en as fiskaal-onafhanklik diens aanvaar. Nege maande het tussen die papier en die man gesit. Cloppenburg, bevestigde sekunde sedert Maart, hoef nie meer na die fiskaal se pen terug te kyk nie. Hemmy hoef dit nie meer as plaasvervanger te hou nie. Die Kasteel se binneste stoele, wat sedert April 1766 waarnemend was, was albei teen Kersfees genoem: Cloppenburg in die tweede, Plettenberg by die hooggeregshof, Tulbagh nog in die eerste, nou gewone raadslid sowel as goewerneur. Die sewentiende jaar het dus sy aanstellings gesluit soos dit sy rang oopgemaak het: ’n Batavia-eer in Maart, ’n Batavia-beampte in Desember. Die rekords het nie die verhoudings tussen die ou goewerneur en die nuwe hoof van polisie geskryf nie. Albei het dieselfde kasteel gesit. Een was agt-en-sestig en dikwels aan sy bed gebind. Die ander was agt-en-twintig, ’n Frieslandse baron, ’n Utrechtse regsgeleerde, en ’n man van een Kaapse somer. [3] [9]
Clive se terugkeerbesoek — April 1767
Op die 22ste van April 1767 het lord Clive weer aan die Kaap aangekom, op sy terugvaart na Engeland. By dié geleentheid is die goewermentswoning in die tuin ook tot sy beskikking gestel, maar hy het dit met dank afgeslaan, en tuisgegaan by die burger Petrus Johannes de Wit. Hy het op die 4de van Mei vertrek. Twaalf dae aan wal, nie in die Kompanjie se tuinhuis nie, maar in ’n burger se tuiste. Die sewentiende jaar se Engelse besoek was korter as die sestiende jaar se herinnering aan dieselfde man. Hy was laas hier van die 17de van Desember 1764 tot hy op die 12de van Januarie 1765 ingeskeep het en op die 16de in die Kent gevaar het. Daardie eerste besoek het hom in die goewermentswoning as die Kompanjie se gas gesit, met ’n militêre wag. Die tweede het hom by De Wit se tafel gesit. Die tuinhuis is twee keer aangebied. Dit is een keer aanvaar. [3] [9]
De Wit was nie ’n toevallige huisheer nie. In 1761 is die eerste aalwyne uit Suid-Afrika uitgevoer: twee honderd en agtien pond in gewig, berei deur die ou burgerraadslid Petrus Johannes de Wit, wat aan die Kaap gewoon het maar ’n plaas in die land gehad het en die middel daar laat berei het. Die politieke raad het dit na Europa gestuur, waar dit as van goeie gehalte verklaar is. Die direkteure het instruksies uitgereik om dit by die pakhuise te koop teen ’n prys nie hoër as twee sjielings en drie pennies en ’n halfpenning die pond nie. Van daardie datum af was dit ’n uitvoerartikel na Europa, hoewel die gevraagde hoeveelheid gering was. Die man wat die eerste uitgevoerde aalwyne berei het, het nou die teruggekeerde Engelse bevelvoerder gehuisves. ’n Burger se huis het vir twaalf dae gehou wat die tuinhuis vir weke op die heenvaart gehou het. Die Kasteel het dieselfde eer aangebied. Clive het die burger gekies. [3]
Vooraanstaande gaste het die klein koloniale dorp al ’n internasionale naam as ’n goed bestuurde taverne van die seë gegee. Die eerste keer wat Clive aangekom het, is die vergulde koets met ses perde gestuur om hom na die Kasteel te neem. Die tweede keer was sy intocht ’n bietjie minder opvallend. Dit was kenmerkend van die Hollandse goewerneur om die man op presies dieselfde wyse te behandel: stil hoflikheid teen watter onbeskoftheid die reede ook al gebring het. Die somptuositeitskoets het die goewerneur s’n gebly. Dit is een keer vir die heenvaart-veroweraar gestuur. Dit was nie die punt van die terugkeer nie. Die punt van die terugkeer was ’n afgeslane tuinhuis, ’n burger se tuiste, en ’n vertrek op die 4de van Mei—twee en ’n half weke voordat pokke, in ’n Deense skip ingebring, in Kaapstad sou heers. [3] [9]
Buitenlanders het gekry wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van sulke artikels te verbied as wat die Kompanjie nodig gehad het en waarvan die voorraad nie vir almal genoeg was nie. Gedurende die een-en-twintig jaar 1751–1771 het 988 skepe van die Hollandse Oos-Indiese Kompanjie, 168 Engelse, 147 Franse, 31 Deense, 13 Sweedse, 4 Pruisiese, 1 Portugese en 1 Spaanse in Tafelbaai ingeloop. Die hele getal wat die twee hawens aangedoen het, was 1,472, en die gemiddelde jaarlikse getal 70. Die Pruisiese vlag is eerste in 1755 gesien, die Sweedse in 1759. Clive se twaalf dae het binne daardie gemiddelde as ’n Engelse telling gesit, nie as ’n vloot nie. ’n Deense skip sou daarin as ’n besmetting sit. Die taverne van die seë het vir geen van die twee gesluit nie. Die sewentiende jaar het die teruggekeerde bevelvoerder in ’n burger se huis onthaal en toe, van Mei af, voorsorg getref teen ’n siekte wat ’n Deense tuisvaartskip in dieselfde baai ingebring het. [3] [9]
Pokke van ’n Deense skip — Mei 1767
In 1767 is pokke weer in die kolonie ingebring. By dié geleentheid is dit deur ’n Deense skip op pad terug na Europa ingevoer. Van Mei tot November het dit in Kaapstad geheers, maar weens voorsorg wat getref is, is net ’n paar gesinne in die platteland daardeur aangetas. In 1718 en 1755 het dit heeltemal uitgesterf wanneer die hitte ingetree het; maar daar was enkele gevalle dwarsdeur die somer van 1767–68. Altesaam tussen agtien- en negentienhonderd mense is aangetas, van wie een honderd nege-en-sewentig Europeërs, een honderd vyf-en-veertig vryswartes, en twee honderd een-en-vyftig slawe gesterf het. Vyf honderd vyf-en-sewentig dood uit agtien of negentienhonderd aangetas. Die verwoesting van die siekte was dus gering vergeleke met vroeër jare. Tafelvallei het in 1755 in ses maande 963 Europeërs en 1,109 swartes begrawe. Die sewentiende jaar se pokke het 575 in dorp en land saam doodgemaak, en die plase tot ’n paar gesinne beperk. Voorsorg was die verskil. ’n Deense tuisvaartskip was die bron. [3] [9]
Die indeks van die Kaapse jare sou later die derde verskyning teen gedrukte bladsy 167 skryf en byvoeg dat dit nie so ’n groot lewensverlies as by die vorige geleenthede veroorsaak het nie. Die eerste verskyning het die Khoikhoi byna vernietig. Die tweede is in Groot-Namakwaland tot die ses-en-twintigste parallel gevoel en in die ooste tot die Groot-Vis. Die derde was ’n dorpsiektes met ’n plattelandse rand. Voorsorg het dit daar gehou. Openbare sowel as private onderneming het verslap, maar die spore wat agtergebly het, was nie moeilik om uit te vee nie. Die sewentiende jaar het dus ’n ligter pokke as 1755 en ’n swaarder onderbreking as ’n stil skeepvaartjaar gesit. Vyf honderd vyf-en-sewentig name het nog op die begrafnislys gesit. Agtien of negentienhonderd het nog op die siekelys gesit. Die plase meestal nie. [3] [9]
Onder die Khoikhoi was daar nog ’n uitbraak in 1767. Die sterfte onder die stamlede by die verskillende epidemiedatums was baie groot. Voor dié van 1713 het epidemies onder hulle in 1663, 1666 en 1674 voorgekom. In 1713 en 1714 is duisende lyke en leë hutte gevind waar vantevore florerende kraale gestaan het. Die vyf magtigste stamme van die suide—die Hessequa, die Goringhaiqua, die Cochoqua, die Chainouqua en die Grigriqua—het byna heeltemal verdwyn, letterlik deur die siekte uitgeroei. Die sewentiende jaar se dorpspokke het dus op ’n volk gesit wat al deur vroeër besoeke uitgedun was. In die ouer en meer gevestigde dele van die kolonie het Khoikhoi nog stukke grond wat nie deur koloniste beset was nie vir eie gebruik opsygesit gehad; dié wat verkies het, kon as dienaars of arbeiders op die plase vestig; dié nie in besetting nie is toegelaat om te reis. Kompakte liggame het nog hul eie regering behou, met kapteins in die praktyk deur die Hollandse owerhede aangestel. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor. ’n Deense skip in Tafelbaai het nie 1713 oorgedoen nie. Dit het 1767 by ’n lys gevoeg wat al 1663, 1666, 1674, 1713 en 1755 geloop het. [3] [7]
Anders as in 1718 en 1755 het die besmetting nie heeltemal uitgesterf wanneer die hitte ingetree het nie. Enkele gevalle het deur die somer geloop. Die sewentiende jaar se pokke was dus nie ’n sesmaande-koors wat met die hitte geëindig het nie. Dit was ’n Mei-tot-November-heerskappy in Kaapstad wat ’n stert gelaat het. Voorsorg het die platteland tot ’n paar gesinne gehou; dit het nie die hoofstad se somer leeg van gevalle gehou nie. Die hospitaal in Tafelvallei het tot puin verval; materiale is vir ’n nuwe een versamel, maar die werk is nog nie begin nie. Die Simonstad-hospitaal—’n vierkant van 130 voet front, in 1765 voltooi—het al in Julie 1766 ’n ligte aardbewing gevoel. Die sewentiende jaar se siekes in die dorp het ’n puin en ’n versamelde hoop materiale gesit. Die winterhawe se voltooide saal het Valsbaai gesit. Tussen agtien- en negentienhonderd aangetas, 575 dood, ’n verslapte onderneming, en ’n paar plattelandse gesinne: dit was die Deense skip se Kaapse rekening. [3] [9]
Clive het op die 4de van Mei vertrek. Die besmetting het van Mei geheers. Die teruggekeerde bevelvoerder se twaalf dae het gesluit soos die Deense skip se gawe oopgegaan het. Die Kasteel het die twee nie as een storie behandel nie, maar die baai het albei gehou. ’n Engelse gas in ’n burger se huis; ’n Deense tuisvaartskip; ’n dorpspokke van Mei tot November; ’n goewerneur agt-en-sestig en dikwels aan sy bed gebind, nou gewone raadslid, nog die vader van die land. Die sewentiende jaar het rang in Maart gehad, ’n gas in April, en grafte van Mei. Die grafte was minder as in 1755. Hulle was nie geen nie. [3] [9]
Asiatiese slawe-uitvoer gestaak — 1767
Daar was toe meer slawe as Europeërs in Suid-Afrika, ondanks die vrylating van sulkes as wat as vryheid waardig gereken is en van dié wat daarop onder die wet aanspraak kon maak. Sommige is van Batavia hierheen gestuur, tot tydperke van diensbaarheid van wisselende lengte veroordeel. Skipsoffisiere en private individue het hulle as die winsgewendste artikel gereken waarin hulle ’n klein handel kon dryf, en soveel uit Indië gebring dat die regering bevrees geraak het dat dié klas van die bevolking te swaar sou weeg, want wanneer hulle opgewonde was, was hulle geneig tot afgryslike misdade. Die raad van Indië is derhalwe ernstig versoek om die uitvoer van Asiatiese slawe na hierdie kolonie te verbied, maar hulle het in aansienlike getalle aangehou aankom tot 1767, toe die versoek van die Kaapse regering nagekom is, en verdere invoere opgehou het. ’n Paar is van die ooskus van Afrika gebring. Met Madagaskar was daar ’n gereelde handel in slawe, klein vaartuie wat dikwels van die Kaap gestuur is om hulle te bekom. Hulle het daar minder as drie pond sterling elk gekos, hoewel die mededinging van die Engelse, Franse en Portugese as prysverhogend en vragbemoeilikend gekla is. [3]
Dit was niks ongewoon nie wanneer een vierde tot een derde van die getal aan boord geneem op die vaart gesterf het. En dikwels het van een derde tot die helfte van dié wat geland is binne drie maande gesterf, van neerslagtigheid en verandering van klimaat en kos. Ná die aankoms van ’n slaweskip het hele bladsye name van dié wat in die voorafgaande maand gesterf het in die joernaal gesit, met ’n enkele opmerking oor die verlies vir die Kompanjie. Soms het gevangenes aan boord pogings aangewend om hul vryheid te herwin, maar in die algemeen is sulke voorsorg getref dat hulle volkome hulpeloos was. Die Kaapse pakket Meermin was die sestiende jaar se bewys: in 1765 na Madagaskar gestuur vir een honderd en veertig van beide geslagte, ysters afgehaal, assagaie gegee om op die 18de van Februarie 1766 te poets, vier-en-twintig van die wag doodgemaak, die pakket na Agulhas mislei en vergaan, een honderd en twaalf slawe uiteindelik aan die Kaap. Die sewentiende jaar het daardie storie nie weer gestuur nie. Dit het die Indiese kant van die klein handel gesluit. Madagaskar en ’n paar van die ooskus het gebly. [3]
Die slawewet van die 3de van September 1754, twee dae later gepubliseer, het nog oor die kolonie gesit: dood sonder genade vir ’n slaaf wat ’n hand teen meester of meesteres opgelig het, selfs sonder om ’n wond toe te dien; ’n slaaf wat ’n huis aan die brand gesteek het, of met ander saamgesweer het om weg te loop, kon met die dood gestraf word; ’n slaaf kon sonder verhoor gegesel word; paal, radbraak en stadige verwurging het onder die hof se gereedskap gebly. Die sewentiende jaar se staking van Asiatiese uitvoer het daardie wet nie herroep nie. Dit het die bron verander. Indië sou nie meer die winsgewendste kleinhandelsartikel in offisiere se kajuit stuur nie. Batavia-vonnisse kon nog aankom. Madagaskar-ladings kon nog teen minder as drie pond gekoop word. ’n Paar kon nog van die ooskus kom. Wat nie sou kom nie, was die Indiese oorloop wat die regering bevrees gemaak het vir te swaar weeg. Meer slawe as Europeërs het die kolonie se rekenkunde gebly. Die versoek van 1767 het daardie rekenkunde nie meer ’n Indiese een gemaak nie. [3]
Sensus 1754 het al 6,279 slawe teen 5,510 koloniste gewys; sensus 1756, ná die groot pokke, 5,787 teen 5,128. Geen later telling het in 1767 gesit nie, maar die Kasteel se vrees was nie ’n sensuspapier nie. Dit was die aanskoue van Indiese ladings in offisiere se private handel. Vrylating van die waardiges en van dié wat onder die wet aanspraak kon maak, het nie die getalle omgekeer nie. Die Deense besmetting sou 251 slawe onder sy 575 dode neem, en 145 vryswartes, en 179 Europeërs. Die staking van Asiatiese uitvoer en die dorpspokke het dieselfde kalender gesit sonder om dieselfde maat te wees. Een was ’n Batavia-nakoming van ’n Kaapse versoek. Die ander was ’n Deense skip. Albei het die gebonde bevolking uitgedun, of belowe om dit uit te dun. Madagaskar sou nog vul wat Indië nie meer stuur nie. [3] [9]
Kerk, drosdyes en burgerlike werke — 1767
Die verskillende kerke in die kolonie was gedurende mnr. Tulbagh se administrasie goed van predikante voorsien. Aan die Kaap was Kroonenburg, Bode en Serrurier van Hanau almal in aktiewe diens, soos die direkteure in April 1761 beveel het ná Bode se skorsing en herstel met agterstalliges. Appeldoorn het nog Stellenbosch gesit, waar hy sedert Oktober 1753 gestasioneer was. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit, nadat hy in Januarie 1758 op eie versoek daarheen gegaan het. Croeser het nog Zwartland gesit, nadat hy in November 1755 met Voltelen geruil het. Harders het nog Waveren gesit, in 1761 deur die direkteure daar permanent gemaak nadat kommissaris Looten hom in Januarie 1758 van ’n skip gehaal het. Gekombineerde kerkrade het in 1759 opgehou omdat die raad geoordeel het dat die vergaderings geen nuttige doel dien nie en dat die reiskoste van predikante en ouderlinge laste te swaar vir die gemeentes was. Die sewentiende jaar het daardie besparing geërf. Dit het nie die gekombineerde vergaderings herstel nie. Drie preekstoele in Tafelvallei, een te Stellenbosch, een te Drakenstein, een te Zwartland, en een te Roodezand, was genoeg. Te Drakenstein het Philippe Jacob Naudé van Berlyn, in 1766 uit die Kompanjie se diens ontslaan, nog gewoon; Serrurier van Hanau, op die 9de van November 1760 met Margaretha Elisabeth Timmendorf getroud, het nog die Kaapse preekstoel as derde predikant gesit. [3] [8]
Die dorp Stellenbosch is in dié tydperk aansienlik vergroot en in voorkoms verbeter. Op die 31ste van Oktober 1762 is die drosdygeboue deur brand verwoes, maar hulle is kort daarna in ’n sierliker styl herbou. Le Sueur het daardie sierliker drosdy deur die sewentiende jaar gesit, soos hy dit sedert Augustus 1763 gesit het. Swellendam het ’n blote gehuggie gebly, nou met Mentz in Horak se stoel sedert Desember 1766. Die twee buitenste stoele het dus in 1767 nie verander nie. Die binneste stoele wel: Cloppenburg in Maart as sekunde bevestig, Plettenberg op die 21ste van Desember as fiskaal-onafhanklik geland, Hemmy se waarnemende fiskaal met daardie landing gesluit. Kirsten het nog Simonstad gesit. Kontinuïteit van persone, wat die burgerlike feit van die vyftiende jaar en die gebroke feit van die sestiende was, was die burgerlike feit van die sewentiende eers tot Maart een waarnemende naam bevestig het en Desember die ander geland het. [3] [9]
Gedurende die 21 jaar 1751–1771 het 988 skepe van die Hollandse Oos-Indiese Kompanjie, 168 Engelse, 147 Franse, 31 Deense, 13 Sweedse, 4 Pruisiese, 1 Portugese en 1 Spaanse in Tafelbaai ingeloop. Gedurende dieselfde tydperk het 129 Hollandse, 14 Engelse, 11 Franse, 13 Deense en 2 Sweedse in Simonstadbaai ingeloop. Die hele getal wat die twee hawens aangedoen het, was 1,472, en die gemiddelde jaarlikse getal 70. Die Pruisiese vlag is eerste in 1755 op ’n skip in Tafelbaai gesien, en die Sweedse in 1759. Buitenlanders het gekry wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van sulke artikels te verbied as wat die Kompanjie nodig gehad het en waarvan die voorraad nie vir almal genoeg was nie. Die sewentiende jaar het binne daardie gemiddelde gesit ná ’n vyftiende wat byna geen oes gehad het en ’n sestiende wat ’n Madagaskar-pakket laat vergaan het. ’n Betalende reede het nie ’n genoemde droogtejaar nodig gehad om ’n betalende reede te bly nie. Sewentig skepe ’n jaar het nog beesvleis, wyn, water en ’n hospitaalsaal nodig gehad. Een van daardie sewentig was in 1767 die Deense skip wat pokke gebring het. Een van daardie 168 Engelse was Clive se terugkeer. Die taverne van die seë het albei getel. [3] [9]
Vreemdelinge het die dorp in Tafelvallei begin ken onder die naam Kaapstad, hoewel die koloniste dit nog die Kaap genoem het. Verskeie nuwe strate is uitgelê. Die paradeterrein is weer gelyk gemaak, en ’n eikeheining is daarom geplant. Die kunsmatige fonteine waaruit die inwoners water gekry het, is hernu. Die stadhuis—dieselfde wat nog in gebruik is—is deur die burgerraad gebou. Die vestingwerke is herstel, en ’n nuwe battery is naby die mond van die Soutrivier opgerig. Die hospitaal in Tafelvallei het tot puin verval; materiale is vir ’n nuwe een versamel, maar die werk is nog nie begin nie. Die Wapenplein het nie meer net met milisiedril geklink nie. Die Caabse Vlek het verander na ’n naam wat vreemdelinge al gebruik het. ’n Hospitaal te Simonstad in 1765 voltooi, en ’n ligte aardbewing in sy sale in Julie 1766 gevoel, was dieselfde burgerlike energie op die winterbaai gerig. Nie net in die dorp nie, maar ook in die platteland, is die impak van Tulbagh se energie gevoel. Simonstad is vergroot. Stellenbosch is al ná die drosdybrand van Oktober 1762 uitgebrei. Die sewentiende jaar het daardie werke onder ’n goewerneur gesit wie se lewe gewanhoop is, wat sonder sy vorige krag herstel het, wat agt-en-sestig was en dikwels aan sy bed gebind, en wat in Maart tot gewone raadslid van Nederlands-Indië gemaak is. Openbare sowel as private onderneming het onder die pokke verslap. Die eikeheining, die fonteine en die stadhuis het nog gestaan. [3] [9]
Noord en suid het die jaar die kolonie se eer en daarna sy grafte gerek: in Maart is Tulbagh tot gewone raadslid van Nederlands-Indië verhef, met net die goewerneur-generaal en die direkteur-generaal bo hom buite Europa; in dieselfde maand het ’n despêse Van Oudtshoorn se bedanking aangekondig, Cloppenburg as sekunde genoem, en Joachim van Plettenberg—toe van die hooggeregshof te Batavia—as fiskaal aangestel; van die 22ste van April tot die 4de van Mei het Clive, op sy terugvaart na Engeland, die tuinhuis van die hand gewys en by Petrus Johannes de Wit tuisgegaan, die burger wat die eerste uitgevoerde aalwyne berei het; van Mei tot November het pokke, in ’n Deense skip op pad terug na Europa ingebring, in Kaapstad geheers, tussen agtien- en negentienhonderd mense aangetas en 179 Europeërs, 145 vryswartes en 251 slawe doodgemaak, met net ’n paar gesinne in die platteland; in dieselfde kalender het die raad van Indië se verbod verdere Asiatiese slawe-uitvoer gesluit, Madagaskar en ’n paar van die ooskus gelaat; op die 21ste van Desember het Van Plettenberg aangekom en as fiskaal-onafhanklik diens aanvaar, agt-en-twintig jaar oud, ’n Frieslandse baron, met Cornelia Charlotte Feith. Onder Tulbagh was 1767 nie ’n jaar van verowering nie maar van ’n Batavia-rang, ’n Batavia-beampte, ’n teruggekeerde Engelse bevelvoerder in ’n burger se huis, ’n Deense pokke wat 575 doodgemaak het, en ’n staking van Indiese slaweladings—terwyl boere nog in die vlotte van twee ryke by ’n neutrale taverne van die seë verkoop het, behalwe wanneer die Kasteel eerste geneem het. Die sewentiende jaar het gesluit met kontant in die baai, Cloppenburg bevestig, Plettenberg geland, Le Sueur in ’n sierliker drosdy, Mentz by die gehuggie, Kirsten nog as resident by ’n winterhawe gestileer, en Tulbagh nog in die eerste stoel, gewone raadslid, agt-en-sestig, dikwels aan sy bed gebind, sonder sy vorige krag. Die tuine van 1652 was honderd en vyftien jaar agter. Die bloei het nog betaal. Die Deense skip het ingekom. [3] [4] [7] [8] [9]