Boer History1794 aan die Kaap die Goeie Hoop: Kompanjie-insolvensie, Simonstad-forte en Maynier bevestig
Jaar gaan oop: ’n Verbyganger in die eerste stoel — 1794
Kalender 1794 het oopgegaan met Abraham Josias Sluysken wat die Kompanjie se eie mag van die 2de September 1793 sit, met soveel staatsie as die snye sou toelaat, vanaf die tuine van 1652, terwyl Cornelis Jacob van de Graaff nog ’n titel en ’n salaris in Holland gesit het, en Johan Isaac Rhenius nog sekunde onder die verbyganger gesit het. Willem Stephanus van Ryneveld het nou die fiskaal se kantoor sonder die onafhanklike se ou voorregte gesit, nadat De Nys in Desember gesterf het, die laaste wat daardie amp beklee het. Egbertus Bergh het nog die kassier se lessenaar met ’n stem en sonder ’n stemreg gesit. George Frederik Goetz het nog die raad se sekretaris gesit. Christoffel Brand het nog die winterhawe gesit, met ’n raadsitplek wanneer hy by die kasteel was. Jan Arnold Voltelen het nog die vlootinrigting sonder ’n sitplek gesit. Luitenant-kolonel Carel Matthys Willem de Lille het die nasionale bataljon gesit. Kolonel Robert Jacob Gordon het nog die garnisoen gesit. Majoor Philip Herman Gilquin het nog die Tafelvallei-werke gesit, met daardie werke nog gestop. Januarie het dus oopgegaan op ’n klein grysharige heer met moeg oë in ’n perkamentagtige gesig, op ’n soldaat se titel nog betaal buite sig van die baai, en op ’n papier wat al sit waar goud en silwer gesit het. [3] [9]
In die land het die geërfde stoele nog gesit toe Januarie oopgegaan het. Hendrik Lodewyk Bletterman het nog Stellenbosch en Drakenstein gesit. Anthony Alexander Faure het nog Swellendam van die 21ste April 1789 gesit. Honoratus Christiaan David Maynier het nog Graaff-Reinet voorlopig gesit, ’n sekretaris wat die grens al verafsku het, met ses heemrade, en met Adriaan van Jaarsveld nog op daardie raad én op die oostelike bevel. Jan Frederik Meding het nog die houtmagasyn by Plettenbergbaai gesit. Jan Pieter van der Walt het nog twee Nieuwveld-plase vry van huur gesit, met mag om ’n kommando te roep sonder ’n landdros se verlof. San het nog die noordelike plase versteur. Van 120 plase tussen die Kowie en die Zwartkops het 116 nog woestyn gesit. Ndlambe het nog omtrent vier honderd beeste teen 65 827 geëis gesit. Cungwa het nog die Boesmansrivier gesit. Coenraad du Buis het nog ’n dagvaarding gesit wat hy nie sou gehoorsaam nie. [3] [4]
Die preekstoele van die openingsjaar het die name gesit waarop die oorlogsjaar gesluit het. Ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau en ds. Christiaan Fleck het nog die Kaapse kerk gesit, met ds. Helperus Ritzema van Lier nog vakant op ’n Julie-pensioen. Stellenbosch het nog ds. Meent Borcherds gesit. Drakenstein het nog ds. Robert Nicholas Aling alleen gesit. Waveren het nog ds. Johannes Abraham Kuys gesit. Zwartland het nog Van der Spuy junior gesit. Graaff-Reinet het nog ds. Manger van Oktober 1792 gesit. Kolver het nog Melk se skip gesit. Van Baak het nog Duminy se Grafstraat-huis as preseptor gesit. Drie Unitas Fratrum — Heinrich Marsveld, Daniel Schwinn, en Johan Christiaan Kuehnel — het nog Schmidt se peerboom by Baviaanskloof gesit, met ’n bejaarde Khoikhoi-vrou se Nuwe Testament, met tuine gesin vir gesin gegee, met ’n meul om koring te maal, met ’n klein fabriek om messe te maak, en met ’n skool al oop. [3]
Die Kompanjie se tuine in Kaapstad en die buiteplaas Rustenburg het nog by openbare tender verhuur gesit. ’n Koringprys van 11s. 4d. ’n muid het nog die magasyns gesit, minus die tiende. Tafelbaai, Mosselbaai en Plettenbergbaai het nog oop gesit vir die Indiese produktehandel, omhein deur Hollandse rompe en deur terugvragte wat slegs van die Kompanjie gekoop kon word. Walvisvangs het nog oop gesit onder Nederlande-rompe, met oop bote beperk tot Tafel- en Valsbaai. Vreemde goedere in vreemde skepe het nog verbode gesit, behalwe proviand vir geld, hoewel die verbod drie jaar opgeskort is en min vreemdelinge nou aangedoen het. Kartonpapier het £135 473 teen vyf persent gesit. Chavonnes het nog onvoltooid gesit. Die nuwe hospitaal het nog onvoltooid gesit teen byna £52 000. ’n Pennistekorps het nog Willem Ferdinand van Reede van Oudtshoorn gesit. ’n Pandoerekompanie het nog uniform gesit. Willem de Klerk, Frans Kruger, en Marthinus Prinsloo het nog ’n State-Generaal-eed en geen Kompanjie-eed gesit. Januarie het dus oopgegaan op ’n verbyganger in die eerste mag, op ’n voorlopige drosdy wat die grens al verafsku het, en op drie Broeders onder ’n peerboom geplant uit die tuine van 1652 se kerk. [3] [9]
Bewindhebbers verleng Simonstadbaai — Januarie 1794
In Januarie 1794 het die bewindhebbers beveel dat hul skepe daarna Simonstadbaai van die 10de April tot die 1ste Oktober moes gebruik, in plaas van van die 15de Mei tot die 15de Augustus soos vantevore. Die verlenging het op ’n storm al vier jaar oud gesit. Op die 12de April 1790 het ’n vloot — meestal onder vreemde vlae — Tafelbaai in ’n storm uit die noord-noordweste gesit. ’n Franse skip het naby die mond van die Soutrivier aan die wal gegaan, bygekom deur die Genoese bark Maria; in die middag het ’n Franse brigantyn, ’n Amerikaanse bark, ’n Engelse walvisskip, die Deense Kompanjie se Erfprins van Augustenburgh, en die Kaapse pakket Helena Louisa aan die wal gegaan. Geen lewens is verloor nie. Die Helena Louisa is weer vlot gekry. Van daardie wrak het die Sewentien nou die winterseisoen met byna twee maande aan elke kant gerek, sodat Kompanjiesrompe die winterhawe sou sit terwyl die noordwesters nog Tafelbaai sit. [3]
Brand het nog daardie winterhawe van Mei 1774 gesit, met ’n raadsitplek wanneer hy by die kasteel was. Voltelen het nog die vlootinrigting sonder ’n sitplek gesit. Die verlengde seisoen het meer maande Kompanjiesrompe onder Brand se sorg beteken, meer maande waarin Tafelbaai leeg van die Kompanjie se eie skepe sou sit, en meer maande waarin Simonstad gewere sou nodig hê as ’n Franse vlag om die skiereiland kom. Sluysken se vernaamste aandag was al op middele van verdediging teen die Franse gerig. Die Januarie-bevel van die Sewentien en die verbyganger se eie vrees vir ’n Franse landing het dieselfde kus gesit: Valsbaai as die winterrede, Simonstad as die plek wat gehou moet word, en Tafelbaai as ’n somerankerplek wat die noordwester al gestraf het. [3]
Die oseaanhandel verby die Kaap het al verminder sedert die Konvensie in Parys op die 1ste Februarie 1793 oorlog verklaar het. Daar is geen skeepopgawes in die argiewe vir die jare tussen 1789 en 1796 nie, behalwe vir kalender 1794, in welke jaar die getal vaartuie wat Suid-Afrikaanse hawens aangedoen het sewe-en-vyftig onder die Hollandse vlag was, met Engelse, Amerikaanse, Deense, Italiaanse en Portugese rompe daarby, minder as honderd in alles. Bestendige klagtes oor die stagnasie van handel, die afwesigheid van goud- en silwergeld, en die gebrek aan koopware het gewys hoe erg die koloniste gely het. Die Januarie-bevel het dus ’n winterseisoen oor ’n rede verleng wat minder vlae nou binnegekom het, en oor ’n winterhawe wie se twee klein forte nog nie klaar was nie. [3]
Kompanjie kan nie rente betaal nie — Februarie 1794
Sluysken het die regering oorgeneem onder omstandighede van groot moeilikheid. Die krediet van die Oos-Indiese Kompanjie was uitgeput, en sy skuld was tien miljoen pond sterling. In Februarie 1794 was hy verplig om te verklaar hy kan nie die rente op sy lenings nakom nie. Om ’n garnisoen in stand te hou wat die land by ’n aanval kon verdedig, was buite sy vermoë. Die verklaring het Amsterdam en die Kasteel tegelyk gesit: ’n Kompanjie wat nie rente kon betaal nie, kon nie gereelde troepe stuur nie, kon nie Chavonnes voltooi nie, kon nie die hospitaal voltooi nie, en kon nie goud terugplaas waar kartonpapier nou sit nie. [3]
In die kolonie het goud- en silwermunt verdwyn, en in sy plek het ’n hoeveelheid kartongeld gesit wat op geen ander sekerheid gerus het as die vermoë van die Kompanjie om dit eendag in te los nie. Onder daardie omstandighede het binnelandse handel, behalwe by wyse van ruil, byna opgehou. Skulde kon in papier betaal word, want dit was ’n wettige betaalmiddel, en daarom wou niemand krediet gee nie. Die verbod op handel met vreemdelinge het só ’n nood geskep dat die afdwinging daarvan drie jaar opgeskort is; maar nou het baie min vreemdelinge aangedoen. Die min koopware in die land is teen só buitensporig duur pryse verkoop dat mense van matige middele verplig was om baie van die gewone geriewe van die lewe te ontbeer. Gelukkig was die seisoene van 1786 af goed, en daar was geen voedselgebrek in die land nie; maar daar was byna geen mark vir die oorskot nie. Niks noemenswaardigs kon na Europa uitgevoer word nie, en die regering het moeite gehad om na Indië die koring, wyn, botter en talg te stuur wat daar gebruik kon word. Die koloniste kon nog nie ’n buitelandse handel vir eie rekening organiseer nie. [3]
Die verskeie maatreëls om die inkomste te vermeerder en die uitgawe te verminder, het resultate opgelewer soos getoon deur die Kompanjie se boeke vir die drie jaar voorafgaande die 31ste Augustus 1794, die jongste datum waarop die rekeninge geouditeer is. Die totale uitgawe aan die Kaap gedurende daardie drie jaar was £203 070, of gemiddeld £67 690 ’n jaar. Die totale inkomste was £91 752, of gemiddeld £30 584 ’n jaar. Die bedrag uit die verkoop en verhuur van eiendom van die Kompanjie, insluitende wins op Oos-Indiese produkte, was £30 796, of £10 265 ’n jaar. Só is die jaarlikse uitgawe tot binne £27 000 van die inkomste verminder, in plaas van £92 000 soos vantevore. Die kommissarisse het beweer dat die voordele wat hulle die koloniste toegeken het, die laste van die verhoogde belasting grootliks oortref het. Februarie se insolvensie het daardie boeke in ’n harder lig gesit: die snye het die gaping vernou, en die Kompanjie kon nog steeds nie rente op tien miljoen pond betaal nie. [3]
Langs die hele noordelike grens was die stryd met die San bestendig. Op die oostelike grens is oorlog met die Xhosa gevoer, met geen ander hulp van die regering as ’n skrale voorraad ammunisie nie. Die groot meerderheid van die mense was vertoorn op die Kompanjie, en, sonder om die vraag deeglik te begryp, het hulle vrylik die regte van die mens bespreek, soos deur die Franse rewolusioniste afgekondig. Toe hulle verneem dat Nederburgh en Frykenius Suid-Afrika gelaat het sonder om die koloniste enige verteenwoordigende regte in die regering toe te ken, en dat Sluysken met buitengewone magte aan die hoof van sake geplaas is, het etlikes van hulle — onder wie Willem de Klerk, Frans Kruger en Marthinus Prinsloo — openlik geweier om die eed van getrouheid te doen. Hulle was bereid om trou aan die State-Generaal van die Nederlande te sweer, het hulle gesê, en hul eed te hou; maar die Oos-Indiese Kompanjie en sy amptenare sou hulle nie langer gehoorsaam nie. Die regering het hulle met straf gedreig, maar was nie in staat om sy dreigemente uit te voer nie. [3] [9]
In die omstandighede was dit miskien ’n voordeel dat die nuwe hoof nie party gekies het nie. Hy was altyd kalm en ingetoë, en het by geen geleentheid besondere ontroering getoon nie. Wat hy werklik was — ’n frankofiele Patriot of ’n anglofiele Oranje-man — het hy nooit verraai nie. Aan die ander kant het sy streng onpartydigheid ook nadele gehad, want dit het hom verhinder om sy mense op ’n reguit koers te lei. Die sleutelwoord van sy appèlle, “Eendrag Maak Mag,” was nêrens te vinde toe hy bevestig is nie. Februarie se insolvensie het daardie kalmte in ’n armer Kasteel gesit: geen buitehuise, koetse of perde kon tot sy beskikking gestel word nie; sy vrou en kinders is deur na Holland gestuur; en die Kompanjie wat hom £240 ’n maand betaal het, met verdere vergoeding aan die bewindhebbers gelaat, het nou verklaar hy kan nie die rente op sy lenings nakom nie. Hy het die oostelike situasie gelaat soos dit was, en hom op sy hoofwerk toegespits: verdediging. [3] [9]
Boetselaar, Zoutman en Houtbaai — Maart–Mei 1794
Sluysken het twee klein forte in Simonstad laat bou, hoofsaaklik met bandiet- en slawe-arbeid. Die koste was dus gering, want daar is beraam dat ’n slaaf vir £4 14s. 9d. ’n jaar onderhou is. Die forte is in Maart 1794 voltooi, toe kanon daarop gemonteer is, en hulle het die name Boetselaar en Zoutman ontvang. In Mei is ’n garnisoen van 130 man in Simonstad gestasioneer. Die winterhawe wat die bewindhebbers pas tot die 1ste Oktober verleng het, het nou twee genoemde werke en ’n garnisoen gesit, onder Brand se residentskap, teen die Franse vlag wat Sluysken gevrees het. [3] [9]
Drie forte is ook by Houtbaai gebou, sodat skepe daarheen vir sekuriteit gestuur kon word indien nodig. Hulle is Sluysken, Gordon en Klein-Gibraltar genoem. Die twee eersgenoemdes het kanon daarop gemonteer gehad, maar aangesien daar geen meer artillerie oor was nie, is Klein-Gibraltar gelaat om gewapen te word met die gewere van enige skepe wat in die baai skuiling sou soek. Baie is op rooiwarm koeëls gesteun, en toestelle om kanonkoeëls te verhit is aan al die batterye aangebring. Die tekort aan daardie onmisbare dele van kusverdediging was só groot dat een van die nuwe vestings — indrukwekkend Klein-Gibraltar genoem — met kanon van skepe wat toevallig in die baai anker, toegerus moes word. [3] [9]
Gordon het nog die hele militêre mag gesit. Die troepe in die kolonie het bestaan uit ’n infanterieregiment van vyf-en-twintig offisiere en vyf honderd ses-en-veertig manskappe, ’n artilleriekorps van sewe-en-twintig offisiere en vier honderd-en-drie manskappe, sewe-en-vyftig man van die depots van die regimente Meuron en Würtemburg, en ’n pandoerekorps twee honderd-en-tien sterk. Die infanterieregiment is die nasionale bataljon genoem, hoewel dit uit soldate van byna elke land in die noorde van Europa saamgestel was, en daar skaars ’n Nederlander in was. Dit is deur luitenant-kolonel De Lille bevelvoer. Al sy offisiere was standvastige aanhangers van die Oranje-party, en die manskappe was aanhangers van die party of nasie wat die beste betaal het. Die artillerie was in elke opsig beter. Die manne was Nederlanders met ’n klein bymengsel van Franse en Duitsers, en was aan die moederland geheg. Indien nie die geheel nie, dan ten minste ’n groot meerderheid van hierdie korps het die republikeinse saak in Europa begunstig, en sou verkies het om met die Franse eerder as die Engelse as bondgenote te veg. [3]
Met só baie elemente van swakheid het die kolonie oop gesit. Toe die oorlog begin het, was Engeland en die regering van die stadhouer in verbond; maar ’n groot deel van die Hollandse volk het die Franse begunstig, en almal was twyfelagtig of hulle nie gou van kant sou verander nie. Die Engelse regering was bevrees dat die Kaap in Franse besit sou val, waardeur die seeroete na Indië in gevaar sou kom; en so gou as vyandelikhede met Frankryk seker was, het hy aan die stadhouer voorgestel om dit met Britse troepe te versterk. Onderhandelinge hieroor is ’n tyd lank gevoer, maar het eindelik misluk, aangesien die stadhouer deur in te stem die demokratiese party in die Nederlande ’n geleentheid sou gee om hom aan te val. Sluysken se forte het dus ’n Franse vrees en ’n Engelse aanbod wat die Prins nie sou aanvaar nie, gesit, op ’n garnisoen wie se infanterie sou volg wie ook al betaal en wie se artillerie liewer met Frankryk sou geveg het. [3] [9]
In Holland is Van de Graaff — nog getiteld goewerneur van die Kaap, nog die salaris trekkende — in 1794 tot die rang van generaal-majoor bevorder en as direkteur van vestingswerke van die Waal tot die Zuiderzee aangestel, toe hy sy pos in die Kompanjie se diens neergelê het. Die soldaat wat die Sewentien gesê het dat die sny van die troepe en die stop van die werke hulle die Kaap sou kos, het nou Hollandse riviere gesit, nie Tafelbaai nie. Sy Houtbaai-naamgenoot het nog ’n fort met kanon gesit. Gilquin se Tafelvallei-werke het nog gestop gesit. Sluysken se twee Simonstad-forte en drie Houtbaai-werke was wat ’n Kompanjie wat nie rente kon betaal nie, nog uit bandiet- en slawe-arbeid teen £4 14s. 9d. ’n jaar kon oprig. [3] [9]
Maynier bevestig; Vos by Waveren; Kuys na die Kaap — Maart–Mei 1794
Die optrede van Maynier tydens die transaksies wat die tweede Xhosa-oorlog gesluit het, was só in ooreenstemming met die sienings van die regering dat hy in Maart 1794 in die aanstelling van landdros bevestig is. ’n Bevel is deur die landdros uitgereik, en deur die regering bevestig, dat drie of vier gesinne altyd digby mekaar moes woon vir onderlinge beskerming. In der waarheid was só ’n bevel oorbodig, want daar was geen ander manier om in die grootste deel van die distrik Graaff-Reinet te bestaan as om in laers saam te trek nie. Proklamasies is hernu, wat Europeërs onder baie strawwe strawwe verbied het om die Visrivier oor te steek of veeruil of omgang van enige aard met die Xhosa te dryf. Die landdros is opgedra om dié in die Zuurveld met geskenke te paai, en hulle op ’n vriendelike wyse te beweeg om na hul eie land terug te keer. Die burgers wat vooraan was om ’n hernuwing van die oorlog voor te staan, is met vreeslike straf gedreig, en Coenraad du Buis is na Kaapstad gedagvaar om op die misdade teen hom ten laste gelê te antwoord. Hy het geweier om die bevel te gehoorsaam, en dit was nie moontlik om hom te laat arresteer nie. Maart het dus ’n voorlopige sekretaris ’n bevestigde landdros gemaak, op ’n vrede wat die Kasteel gehou het en die grens gehaat het. [3]
’n Verslag oor die oorsaak van die uitbreek is opgestel en in 1794 deur Maynier aan die regering voorgelê. Daarin is elke poging aangewend om die Xhosa as ’n stil en vredeliewende volk voor te stel wat tot die geweld wat hulle gepleeg het, gedryf is deur mishandeling van die burgers se kant. Elke vyandige daad van laasgenoemde is onbehoorlike nadruk gegee terwyl die strooptogte van die Xhosa óf ignoreer óf verskoon is. Die verliese van die inwoners is as ten volle vergoed deur die jongste vergeldings voorgestel. Gruweldade deur boere gepleeg is aan die lig gebring, maar niks is van oortredings teen hulle gesê nie. Benewens dié al genoem, het die stuk ’n daad van geweld deur Frederik Jordaan aangeteken — een van dié wat in die strooptog ingehaal en vermoor is. Hy het ’n paar tande uit ’n Xhosa-kneg met ’n koeëlvorm geslaan. Dit alles was wat die regeringsowerhede van die weste, wat miskien hul swakheid besef het, die graagste wou hoor en glo. Met alle gewetenswroeging tot rus gebring, het hulle hulleself van enige verdere verantwoordelikheid, vir eers ten minste, in hierdie oostelike moeilikhede onthef. [3] [4]
Die boere het van die kommando byna in ’n staat van rebellie ontbind en, omdat hulle soos hulle dit verstaan het hul belange verwaarloos en hul dade en lewensomstandighede verkeerd voorgestel gevind het, het ’n staat van geweldige gisting teen die regering gevolg. Van hierdie oomblik het die gesag van die regering in die oostelike distrikte begin daal, aangesien die inwoners gemeen het dat, omdat dit nie die mag gehad het om te beskerm nie, dit nie kon straf nie. Bevestiging in Maart het daardie gisting nie tot rus gebring nie. Dit het die grens gesê dat die sekretaris wat hulle al verafsku het, nou die drosdy sit by die Kasteel se eie keuse, op ’n verslag wat die weste bereid was om te glo, en op ’n Zuurveld nog beset. [4] [9]
In Maart 1794 het ds. Michiel Christian Vos, ’n kolonis van geboorte, uit Holland aangekom, waar hy sy opleiding voltooi het, en is tot die kerk by Waveren aangestel. Die pos van derde predikant van die Kaap, vakant sedert Van Lier se pensioen van Julie 1792, het vakant gebly tot Mei 1794, toe ds. Johannes Abraham Kuys van Waveren verskuif is om dit te vul. Serrurier van Hanau en Fleck het dus die Gereformeerde Kaap met Kuys as derde van Mei gesit. Waveren het ’n kolonis in Kuys se plek gesit. Stellenbosch het nog Borcherds gesit. Drakenstein het nog Aling gesit. Zwartland het nog Van der Spuy junior gesit. Graaff-Reinet het nog Manger gesit. Kolver het nog Melk se skip gesit. Van Baak het nog Duminy se Grafstraat-huis gesit. Drie Unitas Fratrum het nog Schmidt se peerboom gesit. Die enigste ander verandering in die predikante vir etlike jare het daardie twee verskuiwings gesit: ’n Kaapsgebore man na Waveren in Maart, en Kuys van Waveren na die vakante Kaapse preekstoel in Mei. [3]
Graaff-Reinet kla die hele jaar — 1794
Gedurende 1794 was die klagtes van die burgers van Graaff-Reinet onophoudelik ten opsigte van die papiergeld, die stagnasie van handel, die swaar belastings, die optrede van die landdros, dat hulle sonder hulp gelaat is om hulleself teen Xhosa en San te verdedig, die voorwaardes van die reëling met die Xhosa wat die regering vrede genoem het, en ’n paar ander sake van minder belang, soos dat hulle ’n tol vir ’n pont op die Breede moes betaal of hulle dit gebruik het of nie, en die noodsaaklikheid dat elkeen wat wou trou voor die huwelikshof in Kaapstad moes verskyn. Die landdros het geen kennis van hul klagtes geneem nie, en terwyl die koloniste in die Zuurveld deur die Xhosa geplunder en lastig geval is, het hy in sy verslae alles as in ’n vreedsame en ordelike toestand voorgestel. [3]
Die burgers het toe ’n deputasie na Kaapstad gestuur, voorsien van ’n enorme massa getuienis om die valsheid van Maynier se voorstellings te toon, en om te versoek dat hy teruggeroep word en ’n eerliker man in sy plek aangestel word; maar kommissaris Sluysken wou nie eers die saak ondersoek nie. Te midde van sy verdedigingswerk het ’n deputasie van die grens hom genader. Hulle het ’n stuk papier in sy gesig geswaai waarin hul talle griewe opgenoem is, en die onmiddellike vervanging van die gehate landdros Maynier geëis is. Onverstandig het die geharde Sluysken nie eers na hul klagtes gekyk nie. Deur hierdie behandeling is die geduld van die koloniste eindelik heeltemal uitgeput. Hy het die manne gedreig wat nie aan die Kompanjie wou sweer nie, en het die middele ontbreek om hulle te straf. Hy wou nou nie ’n deputasie teen die landdros hoor wat hy pas bevestig het nie. [3] [9]
Ver van afgeskrik deur die gesag en mag waarmee hulle in die jongste oorlog te doen gehad het, en ver van verdere gevolge te vrees, het Xhosa-partye vars moorde en rooftogte gepleeg byna voordat die lede van die kommando hul huise bereik het. ’n Burger genaamd Erasmus is naby die Zwartkopsrivier vermoor en al sy vee geneem. Twee ander is vermoor en een sleg gewond. Met verlies van die grootste deel van hul lewende hawe, met verhoogde onsekerheid van lewe en eiendom ten gevolge van die virtuele toelating van die Xhosa tot die Zuurveld, het die ongelukkige blanke inwoners min meer nodig gehad om hul beker vol te maak. Maynier se 1794-verslag, en Sluysken se weiering om die deputasie te hoor wat daarop geantwoord het, het daardie min meer op die jaar gesit. [3] [4]
In Frankryk het die Jakobyne, met Robespierre aan die hoof, die Komitee van Openbare Veiligheid georganiseer. Dit het die Wet van die Verdagtes afgedwing, waarvolgens enigiemand op die geringste vermoede van gebrek aan meegevoel met die rewolusionêre saak gearresteer kon word. Die tydperk bekend as die Skrikbewind het sy hoogtepunt in die maande Junie en Julie van 1794 bereik. Ná daardie datum het reaksie ingetree. Robespierre, wat sy invloed verloor het, het in die hande van sy vyande geval en is tereggestel. Dit alles was nie sonder uitwerking op ander Europese lande nie. Die rewolusionêre idees van die Franse essayiste het ’n vrugbare grond in Holland gevind, vir welke land die agtiende eeu ’n tydperk van stadige maar seker verval was. Aan die Kaap het daardie leuses al die manne gesit wat aan die State-Generaal sou sweer en nie aan die Kompanjie nie. Junie en Julie se skrik in Parys het nie goud terug in Tafelvallei gesit nie, het nie gewere op Klein-Gibraltar gesit nie, en het nie Sluysken Graaff-Reinet laat hoor nie; dit het wel die taal gesit waarin die grens al sy weiering genoem het. [4] [9]
Faure het nog Swellendam gesit, nie verafsku soos Maynier nie, met geen klagte oor sy regspleging nie, hoewel hy al as ’n ywerige agent van die Kompanjie genoem is en as een wat hom deur Maynier in die Xhosa-oorlog van 1793 laat lei het. Bletterman het nog Stellenbosch gesit. Van der Walt het nog twee Nieuwveld-plase vry van huur gesit. San het nog die noordelike plase versteur. Kees het nog Kaapstad as politieke gevangene gesit. Afrikaner het nog ’n nuwe ampstaf van die 7de Augustus 1793 gesit. Ses honderd halfbloed-merinolammers het nog Groenkloof gesit; twee honderd het nog die Hantam onder Jan Gysbert van Reenen gesit. Meding het nog ’n houtmagasyn by Plettenbergbaai gesit. Die oostelike klagtes van 1794 het dus ’n bevestigde landdros, ’n geweierde deputasie, ’n verslag wat die weste geglo het, ’n Zuurveld nog beset, en ’n Swellendam-drosdy nog nie in dieselfde vuur gesit — nog van die tuine van 1652. [3]
Jaar sluit: Papier, forte, en ’n vrede wat die grens gehaat het — 1794
In die Kasteel het die jaar op ’n verbyganger in die eerste stoel gesluit. Abraham Josias Sluysken het nog daardie mag van die 2de September 1793 gesit, met die kommissarisse se eie gesag, met soveel staatsie as die snye sou toelaat, met Rhenius nog sekunde onder hom, en met Van de Graaff se titel nou ’n generaal-majoor se werk van die Waal tot die Zuiderzee sit nadat hy die Kompanjie se diens neergelê het. Van Ryneveld het die fiskaal se kantoor sonder die onafhanklike se ou voorregte gesit. Bergh het nog die kassier se lessenaar met ’n stem en sonder ’n stemreg gesit. Goetz het nog die raad se sekretaris gesit. Brand het ’n raadsitplek gesit wanneer hy by die kasteel was, en het Boetselaar en Zoutman onder sy winterhawe gesit, met 130 man van Mei. Voltelen het die vlootinrigting sonder ’n sitplek gesit. De Lille het die nasionale bataljon gesit. Gordon het nog die garnisoen as kolonel gesit, en het ’n Houtbaai-fort met sy naam daarop gesit. Gilquin het nog die Tafelvallei-werke gesit, met daardie werke nog gestop. Die hooggeregshof het nog ses Kompanjiesdienaars en ses burgers gesit. Die komitee van daardie hof het nog munisipale sake gesit, en het nog drie-en-twintig stadswykmeesters en twee tuinwykmeesters daaronder gesit. Die Kompanjie se tuine en Rustenburg het nog by openbare tender verhuur gesit. ’n Koringprys van 11s. 4d. ’n muid het nog die magasyns gesit, minus die tiende. Kartongeld het nog £135 473 teen vyf persent gesit. Chavonnes het nog onvoltooid gesit. Die nuwe hospitaal het nog onvoltooid gesit teen byna £52 000. [3] [9]
Bletterman het nog Stellenbosch gesit. Faure het nog Swellendam van die 21ste April 1789 gesit. Maynier het nou Graaff-Reinet van Maart bevestig gesit, ’n landdros wat die grens verafsku het, met ses heemrade, en met Van Jaarsveld nog op daardie raad én op die oostelike bevel. Van 120 plase tussen Kowie en Zwartkops het 116 nog woestyn gesit. Ndlambe het nog 400 beeste teen 65 827 geëis gesit. Cungwa het nog die Boesmansrivier gesit. Du Buis het nog ’n dagvaarding gesit wat hy nie sou gehoorsaam nie. Kees het nog Kaapstad as politieke gevangene gesit. Afrikaner het nog ’n nuwe ampstaf gesit. Van der Walt het nog twee Nieuwveld-plase vry van huur gesit. San het nog die noordelike plase versteur. Brand het nog die winterhawe gesit, nou van die 10de April tot die 1ste Oktober volgens die bewindhebbers se Januarie-bevel. Meding het nog ’n houtmagasyn by Plettenbergbaai gesit. Tafelbaai, Mosselbaai en Plettenbergbaai het nog oop gesit vir die Indiese produktehandel. Walvisvangs het nog oop gesit onder Nederlande-rompe. Vreemde goedere in vreemde skepe het nog verbode gesit, hoewel min vreemdelinge nou aangedoen het. Sewe-en-vyftig Hollandse vlae, en ’n handjievol ander, het in die jaar Suid-Afrikaanse hawens aangedoen — minder as honderd in alles. [3] [4]
Serrurier van Hanau en Fleck het nog die Gereformeerde Kaap gesit, nou met Kuys as derde van Mei. Kolver het nog Melk se skip gesit. Stellenbosch het nog Borcherds gesit. Drakenstein het nog Aling gesit. Waveren het nou Vos, ’n kolonis van geboorte, van Maart gesit. Zwartland het nog Van der Spuy junior gesit. Graaff-Reinet het nog Manger van Oktober 1792 gesit. Van Baak het nog Duminy se Grafstraat-huis as preseptor gesit. Drie Unitas Fratrum het nog Schmidt se peerboom by Baviaanskloof gesit, met ’n bejaarde Khoikhoi-vrou se Nuwe Testament, met tuine gesin vir gesin gegee, met ’n meul, met ’n mesfabriek, en met ’n skool. Ses honderd halfbloed-merinolammers het nog Groenkloof gesit; twee honderd het nog die Hantam gesit. ’n Pennistekorps het nog Van Reede van Oudtshoorn gesit. ’n Pandoerekompanie het nog uniform gesit, twee honderd-en-tien sterk. Willem de Klerk, Frans Kruger en Marthinus Prinsloo het nog ’n State-Generaal-eed en geen Kompanjie-eed gesit. [3]
Op die 10de Oktober het P. J. Guepin, hoofadvokaat van die Oos-Indiese Kompanjie, met die wete en goedkeuring van die bewindhebbers ’n brief van daardie dag geskryf, informeel sodat die stadhouer niks daarvan sou weet nie. Guepin het gestel dat sake in ’n twyfelagtige toestand was; die Franse leërs nader kom, en al ’n deel van die land beset het; dit sou derhalwe nodig wees om noukeurig wag te hou, om nie deur watter Europese vyand ook al verras te word nie. Behalwe ’n gerug van die val van Nijmegen op die 8ste November, deur ’n Sweedse skip gebring, het die Kaap daardie jaar sonder verdere sekere nuus van die loop van sake in die Nederlande gesit. In Parys het die Skrik al sy Junie- en Julie-hoogtepunt verby. In Holland het die soldaat wat nog die Kaapse titel gehou het, die Waal en die Zuiderzee gesit. In Tafelvallei het ’n Kompanjie wat in Februarie verklaar het hy kan nie rente betaal nie, kartonpapier gesit, twee klein forte by Simonstad, drie by Houtbaai, en ’n landdros wat die grens nie wou hê nie. [3] [4]
In Januarie het die bewindhebbers Simonstadbaai van die 10de April tot die 1ste Oktober verleng. In Februarie het die Kompanjie verklaar hy kan nie die rente op tien miljoen pond nakom nie. In Maart het Boetselaar en Zoutman kanon gesit, is Maynier bevestig, en het Vos Waveren oorgeneem. In Mei het 130 man Simonstad gesit, en het Kuys die vakante Kaapse preekstoel gesit. Die hele jaar het Graaff-Reinet gekla oor papier, dooie handel, belastings, die landdros, geen hulp teen Xhosa en San, die sogenaamde vrede, die Breede-ponttol, en die huwelikshof in Kaapstad; ’n deputasie het daardie papier geswaai, en Sluysken het nie gekyk nie. In Junie en Julie het die Skrik Parys gesit. In Oktober het Guepin geskryf dat watter Europese vyand ook al dopgehou moet word. In November het ’n Sweedse skip Nijmegen se val gebring. Die boeke is tot die 31ste Augustus geouditeer. Van de Graaff het ’n generaal-majoor se aanstelling gesit en die Kompanjie neergelê. Die jaar van insolvensie en van twee genoemde forte het op daardie feite geëindig: op ’n verbyganger wat die Kompanjie se eie mag sit, op ’n papierbank wat sit waar munt gesit het, op Klein-Gibraltar wat op skepe se gewere wag, en op ’n vrede wat die regering gehou het en die grens gehaat het — nog van die tuine van 1652. [3] [4] [9]