Boer History1697 aan die Kaap die Goeie Hoop: Klaas en Koopman, Elsevier, hospitaalwerke, Waddingsveen en Oosterland, en die Groot Paradys
Klaas en Koopman — versoening en hernude vete — Februarie 1697
In Februarie 1697 is sowel Klaas as Koopman na die Kaap ontbied, en ’n skynbare versoening is deur die goewerneur bewerkstellig. Die Chainouqua-vete het reeds deur arres, aanhouding op Robbeneiland, verblyf by Muizenburg en ’n kort terugkeer van Klaas na sy ou kraal op ’n belofte van rus geloop. Daardie belofte het nie gehou nie. Die Februarie-ontbieding het die mededingende kapteins weer onder die kasteel se oë gebring; die nedersetting het ’n uiterlike vrede aangeteken; en Goukou, opperhoof van die Hessequas—deur die koloniste gewoonlik die oude heer genoem—het weer as Klaas se vriend verskyn. Goukou se vriendskap is hoog aangeslaan: hy is as die rykste en magtigste van al die Khoikhoi-hoofde in die omgewing van die kolonie beskou. [3]
Die kapteins was skaars terug by hulle kraale toe die gevegte tussen hulle hervat is. Goukou se dogter, wat omtrent tien jaar by Klaas gewoon het en later deur Koopman onder ander buit geneem is ná kaptein Padt se arres van haar man, het van gedagte verander en probeer om na Klaas terug te keer. Koopman het haar doodgemaak. Klaas en die Hessequas het toe Koopman aangeval en sy vee saam met sommige van die Kompanjie se vee wat onder sy sorg was, weggevoer. ’n sersant en twaalf man is van die kasteel gestuur om Klaas te versoek om die Kompanjie se eiendom terug te gee, maar hy kon nie voldoen nie, aangesien die osse reeds geslag en geëet was. Die saak het hom weer in onguns gebring, en sedertdien is hy as die vernaamste onrusmaker in die land beskou. [3]
Latere besoeke van Klaas aan die Kaap saam met Goukou, en verdere beloftes om in vrede met Koopman te leef, het die vete nie beëindig nie. Die mededinging tussen die twee kapteins is volgehou totdat Klaas in ’n skermutseling tussen hulle in Junie 1701 doodgemaak is. Vir die kalenderjaar 1697 is die vasgestelde feite die Februarie-ontbieding en skynbare versoening, Goukou se teenwoordigheid as Klaas se vriend, die vinnige ineenstorting in hernude gevegte, die dood van Goukou se dogter deur Koopman, die gesamentlike Klaas–Hessequa-beslaglegging op Koopman se en die Kompanjie se vee, die mislukte herwinning van reeds-geëete osse deur ’n sersant se party van twaalf, en die hernude amptelike oordeel van Klaas as die hoofverstoorder van die Chainouqua-land. [3]
Samuel Elsevier kom as sekunde aan — April 1697
In April 1697 het mnr. Samuel Elsevier uit die Nederlande aangekom met die aanstelling as sekunde, nadat Andries de Man ’n tyd tevore oorlede is. Die tweede sitplek in die Kaapse administrasie het na De Man se dood vakant gestaan; Elsevier se aankoms het daardie gaping gesluit en ’n volle rangpaar onder goewerneur Simon van der Stel herstel. Die onafhanklike fiskaal se stoel het by Johan Blesius gebly, wat in November 1694 van Cornelis Joan Simons oorgeneem het. [3]
Elsevier se aanstelling het tot die gewone rotasie van Nederlands-Indiese personeel behoort eerder as tot enige plaaslike krisis. Die Kaap se boeke het nog op die laat-eeuse patroon van ongeveer £5 000 inkomste teen sowat £8 000 uitgawe geloop nadat skeepsvoorraadposten wat nie billik teen die buitepos alleen gereken kon word nie, afgetrek is. Wyn- en drankvoorregte het nog sowat £2 200 jaarliks opgelewer; ander bronne sowat £800; gemiddelde wins op goedere sowat £2 000. Die vul van die sekunde se pos in April 1697 was belangrik omdat die kolonie se daaglikse korrespondensie, handels toesig en raads werk sedert De Man se dood sonder ’n permanente tweede gestaan het. [3]
Kerklike kontinuïteit was reeds vasgelê. Ds. Petrus Kalden, op die 4de Desember 1695 bevestig, het die Kaapse kansel deur 1697 gehou. Elsevier se aankoms het dus die siviele kant van die kasteelpersoneel voltooi sonder om die kerklike reëling te versteur wat die voorlopige diens van Hercules van Loon vervang het. Vir vrye huishoudings en Kompanjiedienaars was die praktiese verandering weer ’n benoemde sekunde by die raadstafel—’n administratiewe herstel wat op April van die jaar gedateer is. [3]
Wrak van die Waddingsveen en Oosterland — 24 Mei 1697
Op die middag van die 24ste Mei 1697 is die Kompanjie se tuisvaartende skepe Waddingsveen en Oosterland, met waardevolle vragte aan boord, in ’n groot storm by die Soutriviermond aan land gedryf en dadelik stukkend geslaan. Twee ander skepe uit ’n groot vloot wat in die baai gelê het, het dieselfde lot nouliks ontkom. Slegs sewentien man in die geheel is uit die twee wrakke gered. [3]
Die Mei-ramp het in ’n langer reeks Tafelbaai-verliese gesit. Die nagstorm van 4–5 Junie 1692 het die Goede Hoop, Hoogergeest en die Engelse Orange naby die Soutriviermond aan land gedryf; die jag Dageraad het op 20 Januarie 1694 op Robbeneiland stukkend gegaan. Die 1697-wrakke het in konsentrasie verskil: twee ryk tuiswaartse Indiëvaarders op een middag vernietig, byna al hulle mense verloor, en slegs ’n nou ontkoming vir twee verdere skepe in dieselfde ankerplek. Die Soutriviermond het weer die noodlottige lee onder ’n noordwester bewys wanneer kabels en seemanskap nie kon hou nie. [3]
Vir die nedersetting was die menslike en kommersiële skok onmiddellik. Sewentien oorlewendes uit twee rompe het massa begrafnis en die verlies van vragte wat reeds vir die tuiswaartse rekening gereken is, beteken. Tafelbaai se rol as verversingstasie het skepe nie beskerm wanneer ’n groot storm hulle op die Soutrivieroewer laat dryf het nie. Kalenderjaar 1697 het dus die Waddingsveen en Oosterland by die dekade se wraklys gevoeg, langs skeurbuikvlote en die gewone gemiddelde van sowat vier-en-vyftig skepe per jaar in die baai oor 1692–1699. [3]
Hospitaalbou ernstig aangepak — Julie 1697
Die hospitaal wat kommandeur Van Riebeeck naby die strand voor die erde fort Goede Hoop gebou het, was teen dié tyd in ’n vervalle toestand. Die ligging was nie goed nie, aangesien dit aan die volle krag van storms blootgestel was. Op die goewerneur se voorstellings het die Here Sewentien hom magtig om ’n groter hospitaal op ’n geskikter plek te bou. Hy het die grond gekies wat later deur die Cape of Good Hope Bank beset is, tussen die teenswoordige Adderley- en St. George-strate, destyds die Heerengracht en Bergstraat genoem. In Desember 1694 is met die fondasie begin, maar eers in Julie 1697 is die gebou behoorlik aangepak. [3]
Die nuwe hospitaal is ontwerp om vyfhonderd pasiënte sonder opeenhoping te huisves, of sewehonderd-en-vyftig in ’n noodgeval. ’n Gebou van daardie grootte is as geensins te groot vir die behoeftes van die Kompanjie se vlote teen die einde van die sewentiende eeu beskou. Verbeterde skeepsbou het baie Europa–Kaap-reise tot omtrent negentig dae verkort, dog skeurbuik het nog verskriklike verwoesting onder seemanne aangerig. Die Vosmaar van Oktober 1696—vier gesonde manne, honderd nege-en-dertig siek, drie-en-negentig dood—het eers onlangs gewys waarom ’n strandhospitaal op Van Riebeeck se skaal nie meer kon dien nie. [3]
Julie 1697 merk dus die oorgang van fondasiesloot na ernstige bouwerk op die binnelandse dorpsterrein. Die ou strandsale het in gebruik gebly totdat die nuwe gebou in Oktober 1699 geopen is; vir hierdie jaar is die aangetekende feit dat behoorlike bouwerk eindelik begin het aan die gemagtigde groter hospitaal tussen Heerengracht en Bergstraat—kapasiteit beplan vir vyfhonderd gewone beddens en sewehonderd-en-vyftig in noodgeval, geskaal teen die skeurbuikvlote wat nog die Kaap se hospitaalstrand bepaal het. [3]
Gelykmaking van die groot paradys begin — Oktober 1697
In Oktober 1697 is begin met die gelykmaking van die grond tussen die nuwe straat en die strand, sedertdien die groot paradys genoem. Die Keizersgracht—die teenswoordige Darlingstraat—is in Oktober 1695 uitgelê tussen die Heerengracht, nou Adderleystraat, en die agterkant van die kasteel. Die pad na die binneland het destyds tussen die kasteel en die oewer van die baai geloop. Die paradysgrond is vroeër deur verskeie diep slote deursny, en sommige knolle van aansienlike grootte het daarop gestaan. [3]
Die Kompanjie het ’n party slawe voorsien, en die burgers het die res van die arbeid bygedra. Die werk is in 1699 voltooi. Oktober 1697 het dus ’n tweejarige burgerlike grondwerk geopen wat gebroke strandoewer in die gelyk paradys verander het wat latere geslagte as ’n sentrale oop ruimte van Tafelvallei sou ken. Dit het tot dieselfde dorpsprogram behoort wat Oldenland in Januarie 1693 dorpsingenieur gemaak het, die Keizersgracht in 1695 uitgelê het, en in April 1696 burgerlike nagpatrollie van die strate begin het. [3]
Die plantkundige Oldenland, superintendent van die Kompanjie se tuin, landmeter en dorpsingenieur met ’n jaarlikse salaris van £6 18s. 10d. deels deur die burgerraad betaal, is vier jaar ná sy Januarie 1693-ingenieursaanstelling oorlede—wat sy dood in 1697 plaas. Paradysgelykmaking het dus begin in die jaar wat die nedersetting die landmeter-ingenieur verloor het wat baie van die onlangse straatwerk gerig het. Slawebendes en burgerarbeid het die grondverskuiwing sonder hom vorentoe gedra tot die 1699-voltooiing. [3]
Veebartering-plakkaat — 19 Oktober 1697
Sedert 1658 is handel tussen die burgers en die Khoikhoi streng verbied. Die hoofdoel was om enige daad te voorkom wat ’n botsing met die inboorlinge kon ontketen. In stryd met die wet het partye deserteurs en ander persone van losse karakter egter ’n veehandel bedryf, en was dikwels skuldig aan optrede wat nie van roof onderskei kan word nie. Goewerneur Simon van der Stel het dit probeer stuit deur swaarder straf te dreig, en op die 19de Oktober 1697 het hy ’n plakkaat uitgevaardig waarin die bartering van vee by die Khoikhoi verbied is onder straf van géseling, branding, verbanning en konfiskasie van eiendom. [3]
Die Here Sewentien het hierdie strengheid afgekeur. Hulle was geneë om die koloniste toe te laat om vee by die Khoikhoi te koop en dit vet te maak vir verkoop aan persone wat sou kontrakteer om die garnisoen en vlote van bees- en skaapvleis te voorsien. Hulle het die plakkaat dus nietig verklaar, en op die 27ste Julie 1699 instruksies uitgevaardig dat die veehandel oopgestel moes word, op voorwaarde dat die burgers trekosse teen veertien sjielings elk aan die regering moes lewer wanneer dit vereis word. Vir kalenderjaar 1697 bly die plaaslike feit die Oktober-verbod self—die strengste formele verbod op burger–Khoikhoi-veebartering wat nog onder Simon van der Stel aangeteken is. [3]
Die plakkaat het langs die Here Sewentien se vroeëre bevel van 1695 gestaan dat boerdery en veehandel deur die Kaapse regering so gou moontlik moes ophou—’n bevel wat nog op volle plaaslike uitvoering gewag het. Oktober 1697 het dus die private kant van die veevraagstuk verskerp terwyl Kompanjie-pastorale beleid in oorgang gebly het. Ongelisensieerde binnelandse bartering moes met lyfstraf en kapitaal-verwante strawwe gebreek word; die langer Amsterdamse lyn het na oop burgeraankoop en kontrakteurvoorsiening eerder as permanente verbod gewys. Die jaar se wet op die grond was Van der Stel se streng verbod van die 19de Oktober. [3]
Skeepvaart-, dorps- en nedersettingskonteks — 1697
Gedurende die agt jaar 1692–1699 het vierhonderd vyf-en-dertig skepe in Tafelbaai ingeloop, of gemiddeld vier-en-vyftig per jaar. Hiervan het tweehonderd drie-en-negentig aan die Kompanjie behoort, honderd dertien was Engels, negentien Deens en tien Frans. Nederlandse Indiëvaarders teen die einde van die eeu het gemiddeld omtrent honderd sewentig man gedra; Engelse besoekers was as ’n reël kleiner en het gemiddeld nie meer as honderd man nie. Baie Engelse vaartuie was in die slawehandel tussen die Wes-Indië en Madagaskar betrokke; ander was private handelaars of interloper, of het aan die nuwe Engelse Oos-Indiese Kompanjie behoort; ’n paar was oorlogskepe op konvooi. Die ou Engelse Oos-Indiese Kompanjie se skepe het gewoonlik Tafelbaai verbygegaan, aangesien hulle ’n eie verversingstasie by Sint Helena gehad het. [3]
Dorps- en landbouwerk het langs vlootdruk voortgegaan. Pogings om olywe te produseer het nog misluk; hopkultuur het onder eksperiment gebly; jong eike is ywerig in verskillende dele van die Kaapse skiereiland geplant. Burgerlike nagpatrollie, in April 1696 begin, het die dorp se na-donker orde gebly terwyl Stellenbosch en Drakenstein reeds twee veldwachters teen £1 2s. 8d. per maand betaal het om toe te sien dat die plakkate nagekom word. In die binneland het wilde diere nog in die middel-dekade-patroon moeilikheid gegee, en die skiereiland-stamme van die Goringhaiqua en Gorachouqua het verarm gebly ná die vrugtelose vee-op-aandele-eksperiment van 1696. [3]
Polities het die jaar nog aan Simon van der Stel se lang goewerneurskap behoort. Sy 1696-versoek om verlof om te bedank is deur die Here Sewentien beantwoord met die benoeming van sy oudste seun, Wilhem Adriaan van der Stel, as opvolger; die seun kon nie dadelik die Nederlande verlaat nie, en eers op die 23ste Januarie 1699 het hy en sy gesin Suid-Afrika bereik. Deur 1697 het die vader in amp gebly, is die sekunde se stoel deur Elsevier gevul, het Kalden die kansel gehou, en het die groot materiële werke van die jaar—hospitaalbou en paradysgelykmaking—onder die ouer goewerneur se gesag vorentoe gegaan. [3]
Binnelands het die Chainouqua-vete ná Februarie se mislukte vrede die jaar se Khoikhoi-politiek meer as enige nuwe noordelike ekspedisie bepaal. Die Grigriqua-slaweherwinningsrit van Desember 1696 het reeds gesluit sonder om die stam te vind; 1697 het die aangetekende druk terug op Klaas, Koopman, Goukou en Kompanjie- osse wat in die Hessequa-land geëet is, geskuif. Seerowergevaar op die Indiese Oseaan het teen die eeu se einde toegeneem— kaptein Kidd onder die name wat reeds gangbaar was—maar die Kaap se eie kalenderfeite vir die jaar het die Februarie-ontbieding, die April-sekunde, die Mei-dubbelwrak, die Julie-hospitaalwerke, die Oktober-paradysgrondwerk en die Oktober-veeplakkaat gebly. [3]
Sluiting van 1697 aan die Kaap
Teen die einde van 1697 het die Kaap Klaas en Koopman in Februarie tot ’n skynbare versoening onder goewerneur Simon van der Stel ontbied, met Goukou van die Hessequas teenwoordig as Klaas se vriend, net om te sien hoe die vrede in hernude Chainouqua-gevegte ineenstort, Goukou se dogter deur Koopman doodgemaak word, en Koopman se en die Kompanjie se vee deur Klaas en die Hessequas weggevoer word—Kompanjie-osse reeds geslag en geëet voordat ’n sersant en twaalf man hulle kon herwin. In April het Samuel Elsevier uit die Nederlande as sekunde aangekom ná die dood van Andries de Man. Op die middag van die 24ste Mei is die tuiswaartse Waddingsveen en Oosterland in ’n groot storm by die Soutriviermond aan land gedryf en stukkend geslaan; slegs sewentien man in die geheel is uit die twee wrakke gered. In Julie is die nuwe hospitaal tussen Heerengracht en Bergstraat, in Desember 1694 gefondeer en beplan vir vyfhonderd pasiënte of sewehonderd-en-vyftig in noodgeval, behoorlik aangepak. In Oktober is begin met die gelykmaking van die groot paradys tussen die Keizersgracht en die strand met Kompanjieslawe en burgerarbeid, en op die 19de Oktober het ’n plakkaat burgerlike veebartering by die Khoikhoi verbied onder straf van géseling, branding, verbanning en konfiskasie van eiendom. Dit was die kalenderfeite van ’n jaar wat die Klaas–Koopman-vete heropen het, die sekunde se stoel herstel het, twee ryk Indiëvaarders op die Soutrivieroewer vergaan het, en hospitaalmure en paradysgrondwerke onder ’n goewerneur laat beweeg het wat nog op sy seun se vertraagde opvolging gewag het. [3]