Boer History1697 aan die Kaap die Goeie Hoop: Klaas en Koopman, Elsevier, hospitaalwerke, Waddingsveen en Oosterland, en die groot paradys
Klaas en Koopman — versoening en hernude vete — Februarie 1697
In Februarie 1697 is beide Klaas en Koopman na die Kaap ontbied, en ’n skynbare versoening is deur die goewerneur bewerkstellig. Die Chainouqua-vete het reeds deur inhegtenisneming, aanhouding op Robbeneiland, verblyf by Muizenburg, en ’n kort terugkeer van Klaas na sy ou kraal op ’n belofte van stilte geloop. Daardie belofte het nie gehou nie. Ná kaptein Willem Padt se vroeëre gevangeneming van Klaas is die gevangene se vrou—dogter van Goukou, opperhoof van die Hessequas, deur die koloniste algemeen die oude heer genoem—deur Koopman onder ander buit geneem; toe sy later na Muizenburg laat haal is en die goewerneur haar gevra het of sy by haar man wou woon, het sy geantwoord dat sy liewer by Koopman wou bly. Die Februarie-ontbieding het die mededingende kapteins weer onder kasteeloë gebring; die skikking het ’n uiterlike vrede aangeteken; en Goukou het weer as vriend van Klaas verskyn. Goukou se vriendskap is hoog aangeslaan: hy is as die rykste en magtigste van al die Khoikhoi-hoofde in die omgewing van die kolonie beskou. [3]
Die kapteins was skaars by hulle krale terug of die gevegte tussen hulle is hernu. Goukou se dogter het van plan verander en probeer om na Klaas terug te keer. Koopman het haar om die lewe gebring. Klaas en die Hessequas het toe Koopman aangeval en sy vee saam met sommige van die Kompanjie se beeste wat onder sy sorg was, weggevoer. ’n Sersant en twaalf man is van die kasteel gestuur om Klaas te versoek om die Kompanjie se eiendom terug te gee, maar hy kon nie voldoen nie, aangesien die osse reeds geslag en geëet was. Die saak het hom weer in onguns gebring, en voortaan is hy as die vernaamste onrusmaker in die land beskou. [3]
Die ineenstorting het binne ’n langer herskikking van Kompanjie-guns gesit. Eens die mees vertroude binnelandse vee-aankoper vir die Edele Kompanjie, het Klaas moeg geraak om die land deur te reis om wat onversadigbare behoeftes moes gelyk het, te voed; Europese bartergeselskappe het sy jaloesie opgewek; en teen 1692 het hy die dreigendste taal teenoor vaandrig Schryver gebruik. Koopman het toe na die kasteel gekom met beskuldigings van onwettige bartering en aanbiedinge van diens, en die regering het kante gewissel met die mededingende takke van die Chainouqua-stam. Die Februarie-1697-ontbieding was dus nie ’n eerste ontmoeting van vreemdelinge nie, maar ’n poging om ’n vete te stil wat die kasteel self gehelp het om te polariseer. [3]
Sporadiese latere besoeke van Klaas aan die Kaap in geselskap van Goukou, en verdere beloftes om in vrede met Koopman te lewe, het die vete nie beëindig nie. Die mededinging tussen die twee kapteins is volgehou totdat, in ’n skermutseling tussen hulle in Junie 1701, Klaas doodgemaak is. Vir kalenderjaar 1697 is die gevestigde feite die Februarie-ontbieding en skynbare versoening, Goukou se teenwoordigheid as Klaas se vriend, die vinnige ineenstorting in hernude gevegte, die doodmaak van Goukou se dogter deur Koopman, die gesamentlike Klaas–Hessequa-beslaglegging op Koopman se en Kompanjie-vee, die mislukte herwinning van reeds-geëete osse deur ’n sersant se geselskap van twaalf, en die hernude amptelike oordeel van Klaas as die vernaamste verstoorder van die Chainouqua-land. Theal het opgemerk dat die verhaal, byna tweehonderd jaar voor sy eie narratief in fyn detail neergeskryf, as ’n getroue beskrywing van ’n twis tussen inheemse stamme in sy eie dag oorgeneem kon word. [3]
Samuel Elsevier kom as sekunde aan — April 1697
In April 1697 het mnr. Samuel Elsevier uit die Nederlande aangekom met die aanstelling as sekunde, nadat Andries de Man al ’n geruime tyd tevore gesterf het. Die tweede setel in die Kaapse administrasie het na De Man se dood vakant gestaan; Elsevier se aankoms het daardie gaping gesluit en ’n volle rangpaar onder goewerneur Simon van der Stel herstel. Die onafhanklike fiskale stoel het by Johan Blesius gebly, wat in November 1694 van Cornelis Joan Simons oorgeneem het toe Simons na Batavia gegaan het om ’n pos van groter belang te vul. Op die 22ste Junie 1694 het J. W. Grevenbroek reeds as sekretaris van die politieke raad bedank en ’n burger by Stellenbosch geword. Elsevier het dus ’n staf binnegetree wie se onlangse omset die burgerlike ruggraat rondom die goewerneur uitgedun het. [3]
Elsevier se aanstelling het tot die gewone rotasie van Nederland-Indiese staf behoort eerder as tot enige plaaslike krisis. Die Kaap se boeke het nog op die laat-eeuse patroon geloop van ongeveer £5 000 inkomste teenoor sowat £8 000 uitgawe nadat skeepsvoorsieningsposte wat nie billik teen die buitepos alleen aangeslaan kon word nie, afgetrek is. Wyn- en drankregte het nog sowat £2 200 jaarliks opgelewer; ander bronne sowat £800; gemiddelde winste op goedere sowat £2 000. Die Kompanjie se rekeninge het uitgawe op ongeveer £12 000 jaarliks gestel, waarvan sowat £4 000 voorsiening aan skepe en ander poste gedek het wat nie billik teen die Kaap aangeslaan kon word nie. Die vul van die sekunde se pos in April 1697 het saak gemaak omdat die kolonie se daaglikse korrespondensie, handelstoesig en raadswerk sedert De Man se dood ’n permanente tweede ontbreek het. [3]
Kerklike kontinuïteit was reeds vasgelê. Ds. Petrus Kalden, op die 4de Desember 1695 bevestig nadat die direkteure hom uitgestuur het in die plek van die voorlopige diens van Hercules van Loon, het die Kaapse preekstoel deur 1697 gehou. Die onafhanklike fiskalaat wat in Maart 1688 geskep is—verantwoordelik slegs aan die opperdireksie, met ’n setel in die politieke raad naas die sekunde, toegang tot rekords, en beheer oor rekeninge wat met skeepsvalse en garnisoenvoedsel verband gehou het—het die dubbele kontrole op plaaslike mag gebly wat die direkteure gehoop het sou korrupte beamptes dwarsdeur die Kompanjie se besittings in toom hou. Elsevier se aankoms het die burgerlike kant van die kasteelstaf voltooi sonder om óf Kalden se kerklike reëling óf Blesius se fiskale stoel te versteur. Vir vrye huishoudings en Kompanjie-dienaars was die praktiese verandering weer ’n genoemde sekunde by die raadstafel—’n administratiewe herstel wat tot April van die jaar gedateer is. [3]
Latere loopbaan-aantekeninge plaas Elsevier in die langer administratiewe volgorde. Hy sou boerdery beoefen, deur die direkteure teruggeroep word, in Junie 1707 ophou om amp te beklee, na Europa terugkeer, en uit die Kompanjie se diens ontslaan word. Die opvolgingslyste plaas hom tussen die vakature ná Andries de Man en Johan Cornelis d’Ableing. Vir 1697 self is die gevestigde feit die April-aanname van diens as sekunde onder Simon van der Stel, wat die rangpaar herstel het terwyl die vader nog geregeer het en die seun wat as opvolger aangewys is, nog in die Nederlande gewag het. [3]
Wrak van die Waddingsveen en Oosterland — 24 Mei 1697
Op die middag van die 24ste Mei 1697 is die Kompanjie se tuiswaartse skepe Waddingsveen en Oosterland, met waardevolle vragte aan boord, by Soutmond in ’n groot storm aan wal gedryf en dadelik stukkend geslaan. Twee ander skepe uit ’n groot vloot wat in die baai gelê het, het dieselfde lot nouliks vrygespring. Slegs sewentien man in die geheel is van die twee wrakke gered. [3]
Die Mei-ramp het in ’n langer reeks Tafelbaai-verliese gesit. Gedurende die nag van die 4de Junie 1692 het ’n swaar noordwesstorm die Kompanjie se skepe Goede Hoop en Hoogergeest en die Engelse skip Orange naby Soutmond aan wal gedryf; die Goede Hoop—die voormalige Franse Normande, in April 1689 geneem—het so bymekaar gehou dat die meeste van haar vrag, hoewel beskadig, herwin is, terwyl die Hoogergeest en Orange vinnig stukkend gegaan het met slegs ’n paar lewens verloor, baie van die Hoogergeest-manne gered deur die kwartiermeester Jochem Willems, wat ’n lyn aan sy lyf vasgemaak en deur die branding gewerk het. Vroeg die oggend van die 20ste Januarie 1694 het die jag Dageraad, gelaai met vrag insluitend spesie van die verwrakte Goude Buys, aan die westekant van Robbeneiland aan wal geloop en dadelik stukkend gegaan, sestien lewens verloor en slegs ’n deel van die spesie herwin. Die 1697-wrakke het in konsentrasie verskil: twee ryk tuiswaartse Indiëvaarders in ’n enkele middag vernietig, byna die hele bemanning verloor, en slegs ’n nou ontsnapping vir twee verdere skepe in dieselfde ree. [3]
Vir die nedersetting was die menslike en kommersiële skok onmiddellik. Sewentien oorlewendes uit twee rompe het massa- begrafnis en die verlies van vragte wat reeds na die tuiswaartse rekening gereken is, beteken. Tafelbaai se rol as verversingstasie het skepe nie beskerm wanneer ’n groot storm hulle op die Soutrivier-oewer laat dryf het nie. Soutmond het weer die noodlottige lee onder ’n noordwester bewys wanneer kabels en seemanskap nie kon hou nie. Kalenderjaar 1697 het dus die Waddingsveen en Oosterland by die dekade se wraklys gevoeg naas skeurbuikvlote en die gewone gemiddelde van sowat vier-en-vyftig skepe per jaar in die baai oor 1692–1699. [3]
Skeurbuik en wrak was nie die enigste gevare van die see nie. Teen die einde van die sewentiende eeu het die Indiese Oseaan begin besoek word deur seerowers wat, wanneer die geleentheid hom voorgedoen het, bereid was om kuste te plunder sowel as weerloseskepe te gryp; onder hulle was die beroemde kaptein Kidd. Die Kaap het die patroon reeds geken uit die beslaglegging op die brikantyn Amy in Saldanhabaai in Mei 1693—meester George Dew, teenstrydige papiere, versteekte manne wat die bemanning tot vyf-en-dertig opgestoot het, veroordeling vir plaaslike gebruik, en later regstegniese moeilikheid vir die direkteure toe seerowery in Europa nie bewys kon word nie. Die Mei-dubbelwrak van 1697 het dus naas stygende seerowersgevaar gestaan sowel as naas die Soutrivier-lee: tuiswaartse rykdom in een middag vernietig, terwyl die oseaanroetes wat Tafelbaai gevoed het, selfs wanneer kabels gehou het, minder veilig geword het. [3]
Hospitaalbou ernstig aangepak — Julie 1697
Die hospitaal wat kommandeur Van Riebeeck digby die strand voor die aardfort Goede Hoop gebou het, was teen hierdie tyd in ’n vervalle toestand. Sy ligging was nie goed nie, aangesien dit aan die volle krag van storms blootgestel was. Op die goewerneur se voorstellings het die direkteure hom gemagtig om ’n groter hospitaal op ’n geskikter plek te bou. Hy het die grond gekies wat later deur die Cape of Good Hope Bank beset is, tussen die teenswoordige Adderley- en St. Georgesstrate, destyds die Heerengracht en Bergstraat genoem. In Desember 1694 is die fondasie begin, maar eers in Julie 1697 is die bouwerk ernstig aangepak. [3]
Die nuwe hospitaal is ontwerp om vyfhonderd pasiënte sonder opeenhoping te huisves, of sewehonderd-en-vyftig in ’n noodgeval. ’n Gebou van daardie grootte is as geensins te groot vir die behoeftes van die Kompanjie se vlote teen die einde van die sewentiende eeu beoordeel. Verbeterde skeepsbou het baie Europa–Kaap-reise tot omtrent negentig dae verkort—meer seile, elkeen kleiner, sodat minder hande as vroeër nodig was—tog het skeurbuik nog verskriklike verwoesting onder seemanne aangerig. Nederlandse Indiëvaarders teen die einde van die eeu het nog gemiddeld sowat honderd-en-sewentig man gehad; Engelse besoekers was as reël kleiner en het gemiddeld nie meer as honderd gedra nie. [3]
Die dekade se siektelyste het die skaal verklaar. Op die 8ste Februarie 1693 het ’n boot Saldanhabaai van die Bantam bereik, voor Paternosterpunt geanker met tweehonderd-en-een-en-twintig dood aan skeurbuik en die lewendes te swak om te werk. Op die 4de Mei 1693 het die Goude Buys van Enkhuizen met honderd-en-negentig siele uitgevaar en teen middel-November sowat vyftien myl noord van Sint Helenabaai anker gegooi met nie ’n dosyn man in staat om te werk nie; toe ’n jag haar bereik, is slegs een lewende persoon aan boord gevind, en hy is gou daarna oorlede. Die Schoondyk het op die 23ste November 1693 van Texel aangekom met haar hele oorblywende bemanning van honderd-en-twintig man siek en honderd-vier-en-dertig dood op die reis. Die Pampus het op die 23ste Desember 1694 Tafelbaai van Rotterdam bereik met slegs sestien gesonde manne, sestig dood, en drie-en-tagtig met skeurbuik. Op die 11de November 1695 het ’n vloot van elf skepe seshonderd-agt-en-sewentig man gebring wat nie kon loop nie, sommige sterwend terwyl hulle na die hospitaal vervoer is, met tweehonderd-agt-en-twintig dood op die reis. Die Vosmaar van die 17de Oktober 1696—vier gesonde manne, honderd-nege-en-dertig siek, drie-en-negentig dood, vyf van tien Hugenoot-passasiers dood—het eers onlangs getoon waarom ’n strandhospitaal van Van Riebeeck se skaal nie meer kon dien nie. [3]
Julie 1697 merk dus die skuif van fondasiesloot na ernstige konstruksie op die binnelandse dorpsterrein. Die ou strandsale het in gebruik gebly totdat die nuwe gebou op die 24ste Oktober 1699 oopgegaan het, toe die siekes uit die ou gebou op die strand verskuif is; vir hierdie jaar is die aangetekende feit dat behoorlike bouwerk eindelik begin het aan die gemagtigde groter hospitaal tussen Heerengracht en Bergstraat—kapasiteit beplan vir vyfhonderd gewone beddens en sewehonderd-en-vyftig in noodgeval, geskaal teen die skeurbuikvlote wat nog die Kaap se hospitaaloewer bepaal het. Theal se indeks dateer die hospitaal as begin in 1697 en voltooi in 1699, wat die Julie-aanvang as die jaar se beslissende boumerk bevestig. [3]
Franse vlugtelinge en Drakenstein-dope — 1697
Vrye Franse huishoudings by Stellenbosch en Drakenstein het 1697 binnegetree onder dieselfde dubbele druk wat hulle nedersetting sedert 1688 gevorm het: trou gesweer aan die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie, en die herinnering aan Frankryk as die land waarvandaan hulle gevlug het. Die voorleser Paul Roux het die Franse doopregister van die Drakenstein-kerk—die boek begin op die 29ste Augustus 1694—voortgesit, terwyl ds. Pierre Simond nog as predikant van die Franse gemeente gedien het. Kaapstad se Nederlandse preekstoel het by Petrus Kalden gebly; binnelands het Franse liturgie en Roux se noukeurige inskrywings die vlugtelinggemeenskap se lewensrekord in sy eie taal gehou. [8] [3]
Die jaar se register open vroeg. Op die 10de Januarie 1697 is Susanne, dogter van Daniel Terrier en Sara Jacob, gedoop, met Salomon Gournay en Susanne Lanoy as getuies. Op die 9de Maart is Elsy, dogter van Geert Janse, voorgestel, Hendrik Beaumons en Elsie Jacob staande, hoewel Roux aangeteken het dat hy geen biljet van die partye ontvang het nie. Op die 24ste Maart is Pierre, seun van Francois du Toit en Susanne Seugnet, gedoop, met Guillaume du Toit en Sara le Clair as getuies. Op die 13de April is Justina, dogter van Nicolas Klef en Barbara le Fevre, voorgestel, Hercules des Pres en Marie le Fevre staande. [8]
Middeljaarininskrywings het dieselfde boek verdik. Op die 15de Julie 1697 is Louis, seun van Jean Jourdan en Elizabeth le Long, gedoop, met Louis Barret en Marie Grillion as getuies. Op die 1ste Augustus is Elsie, dogter van Christoffel Sniman (Snyman) en Marguerite Savoye, voorgestel, Hercules des Pres en Elsie Jacob staande. Op die 1ste September is Jeremie Roux, seun van Paul Roux die voorleser en Claudine Seugnet, gedoop, met Pierre Jourdan van Cabrière en Marie Avis as getuies—die voorleser se eie huishouding by die doopvont naas die gesinne wat hy bedien het. Op die 25ste Augustus is drie verdere kinders voorgestel: Elizabeth, dogter van Etienne Viret en Marguerite Roux, met Etienne Niel en Marie Elizabeth; Lidie, dogter van ds. Pierre Simond, predikant by Drakenstein, en juffrou Hanna de Berault, met Isaac Taillefer en Marie Elizabeth; en Helsijs, dogter van Schalk Willems van der Merwe en Hanna Prevot. [8]
Lente- en laatjaardoop het die kalender afgesluit. Op die 15de September 1697 is Jean, seun van Daniel Nortie en Marie Vitout, gedoop, met Hercules des Pres en Marie le Fevre as getuies. Op die 6de Oktober is twee kinders voorgestel: Janne, dogter van Jacob de Villiers en Marguerite Gardiol, Abraham de Villiers en juffrou le Fevre staande; en Salomon, seun van David Senecal en Madelaine Dupuit, met Salomon Gournay en Susanne Seugnet. Op die 11de November is Francoise, dogter van Pierre Joubert en Elizabeth Richard, gedoop, die chirurgyn Paul le Fevre en Elizabeth Taillefer staande; dieselfde dag is Geertru, dogter van Cornelis Corpenant, voorgestel. Op die 24ste November het Susanne, dogter van Abraham de Villiers en Susanne Gardiol, die register binnegegaan met Jean Gardiol en Susanne Taillefer as getuies. Op die 1ste Desember is Elizabeth, dogter van Gideon Malherbe en Marie Grillion, gedoop; op die 8ste Anna Elizabeth, dogter van Abraham Dimmes, sonder biljet vir moeder of getuies, en Geertru, kind van ’n stiefseun van Hendrik Kelbeers, met Pieter van der Byl en die grootmoeder as peetmoeder; op die 15de Harijs, seun van Marie Lanoy, vrou van Hary Lekervain (Ary Lekkerwyn), met Christoffel Sniman en Marguerite Savoye as getuies. [8]
Gewone vryegrond- en lidmaatskapsake het naas die doopvont geloop. Op die 4de Oktober 1697 het Durand Sollier, ’n skoenmaker by Drakenstein, en sy vrou lidmate van die Nederlandse kerk te Kaapstad geword; hy sou later in September 1739 sterf en in daardie kerk begrawe word, nadat hy in 1719 as ouderling gedien het. Sy broer Gillis Sollier was sedert 1697 ’n burger aan die Kaap. Elsie Jacob het as peet gestaan by ’n doop in die Drakenstein-kerk op die 9de Maart 1697 en by verskeie geleenthede daarna. Voor 1697 het Marguerite Roux met Etienne Viret van Dauphiné getrou; Marie de Lanoy verskyn in die 1697-inventaris van Hary Lekervain se boedel as sy weduwee. Pierre Joubert van la Motte d’Aigues het nog Bellingham, in 1695 toegestaan, onder ander Drakenstein-plase gehou. Die jaar se vlugtelingrekord is dus nie ’n dun naamlys nie maar ’n werkende gemeente: Roux by die register, Simond by die preekstoel, dope van Januarie tot Desember, en vryburgers wat tussen Drakenstein-plase en Kaapstad-lidmaatskap beweeg het. [8]
Gelykmaking van die groot paradys begin — Oktober 1697
In Oktober 1697 is die werk om die grond tussen die nuwe straat en die strand gelyk te maak, sedertdien die groot paradys genoem, begin. Die Keizersgracht—die teenswoordige Darlingstraat—is in Oktober 1695 tussen die Heerengracht, nou Adderleystraat, en die agterkant van die kasteel uitgelê. Die pad na die binneland het in daardie tyd tussen die kasteel en die oewer van die baai geloop. Die paradysgrond is voorheen deur verskeie diep slote deursny, en sommige knolle van aansienlike grootte het daarop gestaan. [3]
Die Kompanjie het ’n geselskap slawe voorsien, en die burgers het die res van die arbeid bygedra. Die werk is in 1699 voltooi. Oktober 1697 het dus ’n tweejarige burgerlike grondwerk geopen wat gebroke strandgrond in die gelyke paradys verander het wat latere geslagte as ’n sentrale oop ruimte van Tafelvallei sou ken. Dit het tot dieselfde dorpsprogram behoort wat Oldenland in Januarie 1693 dorpsingenieur gemaak het, die Keizersgracht in 1695 uitgelê het, en burgerlike nagpatrollie van die strate in April 1696 begin het. Afwaarts langs die twee hoofstrate het ’n kanaal geloop; elke woning het ’n tuin aangeheg gehad, en om die geheel het ’n lae muur gestaan. Nagpatrollie en paradysgelykmaking het binne dieselfde burgerlike raamwerk gesit: strate dig genoeg om na donker gewaak te word, en gedeelde slawe- en burgerarbeid reeds aanvaar as deel van hoe Tafelvallei homself tussen tuin, kasteel en baai orden. [3] [8]
Die plantkundige Oldenland, superintendent van die Kompanjie se tuin, landmeter, en dorpsingenieur met ’n jaarlikse salaris van £6 18s. 10d. deels deur die burgerrraad betaal, is vier jaar ná sy Januarie 1693-ingenieursaanstelling oorlede—wat sy dood in 1697 plaas. Paradys- gelykmaking het dus begin in die jaar toe die nedersetting die landmeter-ingenieur verloor het wat baie van die onlangse straatwerk gevorm het. Slawebendes en burgerarbeid het die grondverskuiwing sonder hom na die 1699-voltooiing vorentoe gedra. Die kontras met die landelike poste het skerp gebly: Stellenbosch en Drakenstein het reeds twee veldwachters teen £1 2s. 8d. per maand betaal om toe te sien dat die plakkate nagekom word, terwyl die Kaapse dorp nog op roterende onbetaalde burgerlike nagdiens en gedeelde grondwerk staatgemaak het eerder as ’n staande konstabulêre mag vir sy vernaamste oop ruimtes. [3]
Ander skiereilandwerke van die middeldekade het die paradys se aanvang omraam. In Februarie 1693 is ’n waenspad oor die nek anderkant Wynberg na Houtbaai voltooi. Pogings om olywe te produseer het nog misluk; hopteelt het onder eksperiment gebly; jong eike is ywerig in verskillende dele van die Kaapse skiereiland geplant. Wilde diere het nog moeilikheid gegee: die premie vir die doodmaak van ’n leeu op die Kaapse skiereiland het op £5 4s. 2d. gestaan, en so laat as 1702 sou ’n olifant nog net anderkant die Kaapse vlaktes doodgemaak word. Oktober 1697-paradysgelykmaking was dus een merk in ’n program van strate, tuine en oop grond eerder as ’n geïsoleerde burgerlike pronkstuk—die jaar toe die slote en knolle tussen Keizersgracht en strand begin afgesny is tot ’n enkele vlak. [3]
Veebartering-plakkaat — 19 Oktober 1697
Sedert 1658 was handel tussen die burgers en die Khoikhoi streng verbied. Die vernaamste oogmerk was om enige daad te voorkom wat ’n botsing met die inboorlinge kon meebring. In teenstelling met die wet het partye deserteurs en ander persone van los karakter egter ’n veehandel bedryf, en was dikwels skuldig aan gedrag wat nie van roof onderskei kan word nie. Goewerneur Simon van der Stel het gedink om dit te stuit deur erger straf te dreig, en op die 19de Oktober 1697 het hy ’n plakkaat uitgevaardig waarin die bartering van vee by Khoikhoi verbied is onder straf van geseling, branding, verbanning en konfiskasie van eiendom. [3]
Die direkteure het hierdie strengheid afgekeur. Hulle was geneig om die koloniste toe te laat om vee by die Khoikhoi te koop en hulle vet te maak vir verkoop aan sodanige persone as wat sou kontrakteer om die garnisoen en vlote van bees- en skaapvleis te voorsien. Hulle het derhalwe die plakkaat nietig verklaar, en op die 27ste Julie 1699 instruksies uitgevaardig dat die veehandel oopgegooi moes word, op voorwaarde dat die burgers trekosse aan die regering moes lewer wanneer ook al vereis, teen veertien sjielings elk. Vir kalenderjaar 1697 bly die plaaslike feit die Oktober-verbod self—die hardste formele versperring op burger–Khoikhoi-veebartering wat tot dusver onder Simon van der Stel aangeteken is. Theal se indeks som die langer boog op: veebartering deur burgers verbied van 1658 tot 1697; onder erger strawwe verbied deur die Oktober-1697- plakkaat; later oopgestel en weer beperk in die vroeë agtiende eeu. [3]
Die plakkaat het naas die direkteure se vroeëre 1695-bevel gesit dat boerdery en veehandel deur die Kaapse regering so gou as moontlik moes ophou—’n bevel wat nog volle plaaslike uitvoering gewag het. Die direkteure was geneig om tenders te vra om die garnisoen en vlote van bees- en skaapvleis te voorsien en koloniste toe te laat om vee by die Khoikhoi te koop en hulle vir verkoop aan kontrakteurs vet te maak, maar geen stappe om daardie instruksies in werking te stel is geneem nie tot etlike jare later. Oktober 1697 het dus die private kant van die veevraagstuk verskerp terwyl Kompanjie-pastorale beleid in oorgang gebly het. Ongelisensieerde binnelandse bartering moes deur lyf- en kapitaal-aangrensende strawwe verpletter word; die langer Amsterdam-lyn het na oop burgeraankoop en kontrakteursvoorsiening eerder as permanente verbod gewys. [3]
Plaaslike regspleging het reeds getoon hoe ernstig onwettige bartering behandel is. In 1696 is ’n burger wat by Drakenstein gewoon het en te Bortel in Switserland gebore is, aangekla van onwettige veebartering met die inboorlinge—een van die ernstigste oortredings waarteen herhaalde plakkate uitgevaardig is—en na Mauritius verban. Simon van der Stel sou later, in sy Instruksies van die 30ste Maart 1699, skryf van landbouers wat van plaas tot plaas geswerf het en swerwers geword het wat deur die sleggesindes vir veehandel met die inboorlinge gebruik is. Die Oktober-1697-plakkaat het die statutêre plafon op sulke sake verhoog: geseling, branding, verbanning en konfiskasie in ’n enkele instrument genoem. Die jaar se wet op die grond was Van der Stel se streng verbod van die 19de Oktober. [8] [3]
Skeepvaart-, dorps- en nedersettingskonteks — 1697
Gedurende die agt jaar 1692–1699 het vierhonderd-vyf-en-dertig skepe Tafelbaai aangedoen, of gemiddeld vier-en-vyftig per jaar. Hiervan het tweehonderd-drie-en-negentig aan die Kompanjie behoort, honderd-en-dertien was Engels, negentien Deens, en tien Frans. Nederlandse Indiëvaarders teen die einde van die eeu het gemiddeld sowat honderd-en-sewentig man gehad; Engelse besoekers was as reël kleiner en het gemiddeld nie meer as honderd gedra nie. Baie Engelse vaartuie was in die slawehandel tussen die Wes-Indië en Madagaskar betrokke; ander was private handelaars of interloper, of het aan die nuwe Engelse Oos-Indiese Kompanjie behoort; ’n paar was oorlogskepe op konvooi. Die ou Engelse Oos-Indiese Kompanjie se skepe het gewoonlik Tafelbaai verbygesteek, aangesien hulle ’n eie verversingstasie by Sint Helena gehad het. [3]
Dorps- en landbouwerk het naas vlootdruk voortgegaan. Pogings om olywe te produseer het nog misluk; hopteelt het onder eksperiment gebly; jong eike is ywerig in verskillende dele van die Kaapse skiereiland geplant. Burgerlike nagpatrollie, in April 1696 begin in ses kompanieë van dertig man elk, het die dorp se na-donker orde gebly terwyl Stellenbosch en Drakenstein reeds twee veldwachters teen £1 2s. 8d. per maand betaal het om toe te sien dat die plakkate nagekom word. Die Rattelwag, eers in 1686 uit die burgergemeenskap aangestel en betaal uit ’n huishoudingbelasting, het nog die ure na tien snags uitgeroep; ’n Raad van Brandmeesters is in 1691 uit die burgers aangestel. In die binneland het wilde diere nog moeilikheid gegee in die middeldekade-patroon, en die skiereilandstamme van die Goringhaiqua en Gorachouqua het verarm gebly ná die vrugtelose vee-op-aandele-eksperiment van 1696. [3] [8]
Polities het die jaar nog tot Simon van der Stel se lang goewerneurskap behoort. Voor 1692 het hy die agting van byna elke Europeër in Suid-Afrika geniet behalwe die Franse immigrante; omtrent daardie datum het ’n ander gevoel stadig begin ontwikkel. Hy was nou ’n teleurgestelde man: sy vroeëre droom van ’n suiwer Nederlandse nedersetting is verydel; die liefde vir rykdom het by hom gegroei; en sy plaas Constantia, reeds verfraai met wingerde en lanings jong eike, het jaar vir jaar meer van sy aandag in beslag geneem. ’n Vergelyking van die rekords van die eerste twaalf jaar van sy administrasie met dié van die laaste sewe toon dat entoesiastiese taal plek maak vir koue amptelike uitdrukkings. Tog was daar geen openlike klagtes nie, en vir vreemdelinge wat nie onder die oppervlak kon sien nie, het alles glad gelyk te verloop. Die direkteure het steeds ’n baie hoë mening van hom gehou: in 1692 het hulle die rang en titel van raad buitengewoon van Nederland-Indië verleen, en toe hy in 1696 verlof gevra het om te bedank sodat hy die aand van sy lewe in vergelykende vryheid van sorg kon deurgebring, het hulle sy oudste seun, Wilhem Adriaan van der Stel, as opvolger aangewys. Die seun kon nie dadelik die Nederlande verlaat nie, en eers op die 23ste Januarie 1699 het hy en sy gesin Suid-Afrika bereik. Deur 1697 het die vader in amp gebly, is die sekunde se stoel deur Elsevier gevul, het Kalden die preekstoel gehou, en het die groot materiële werke van die jaar—hospitaalkonstruksie en paradysgelykmaking—onder die ouer goewerneur se gesag vorentoe gegaan. [3]
Binnelands het die Chainouqua-vete ná Februarie se mislukte vrede die jaar se Khoikhoi-politiek meer as enige nuwe noordelike ekspedisie bepaal. Ander Khoikhoi-gemeenskappe het mekaar eweneens vernietig: in Maart 1693 is vier Hessequa-krale deur die Attaquas geplunder, en almal was blootgestel aan roof deur San-stropers. In April 1694 het ’n groot geselskap van daardie stropers ten volle die helfte van Koopman se vee weggejaag, waarna tien soldate onder ’n sersant die meeste van die vee herwin en sestien of sewentien van die rowers doodgeskiet het. Die Grigriqua-slaweherwinningsrit van Desember 1696 het reeds sonder om die stam te vind afgesluit; 1697 het die aangetekende druk terug verskuif na Klaas, Koopman, Goukou, en Kompanjie-osse wat in die Hessequa-land geëet is. Uit eie beweging het die verarmde skiereilandstamme nog hulle swaarste geskille na die Europese owerhede verwys, en by die dood van ’n kaptein het hulle by die goewerneur aansoek gedoen om ’n koperkopstaf waarop die Kompanjie se wapen en die nuwe kaptein se naam gegraveer was. [3]
Tussen 1691 en 1700 het nuwe burgersname die rekords bly binnegaan—Bakhuizen, Bisseaux, Brink, Coenradie, Cronjé, Delport, Gardiol, van Jaarsveld, Maritz, Mouton, van Rensburg, le Riche, Swanepoel, en baie ander onder hulle—terwyl Franse vlugtelingplase by Drakenstein en die ouer vryegronde van Stellenbosch die landbougrens verdik het. Seerowersgevaar op die Indiese Oseaan het teen die eeu se einde gestyg— kaptein Kidd onder die name wat reeds gangbaar was—maar die Kaap se eie kalenderfeite vir die jaar het die Februarie-ontbieding, die April-sekunde, die Mei-dubbelwrak, die Julie-hospitaalwerke, die jaarlange Drakenstein-doopregister onder Paul Roux, die Oktober-paradysgrondwerk, en die Oktober-veeplakkaat gebly. [3] [8]