Boer History1663 aan die Kaap die Goeie Hoop: Cruythof se Terugkeer, De la Guerre, Madagaskar en die Skool
Cruythof se Terugkeer en Degradering — 1 Februarie 1663
Op die 1ste Februarie 1663 het korporaal Pieter Cruythof sy vrywilligers terug na die fort gebring. Dertien man, met onderchirurgyn Pieter van Meerhof as assistent, het op die 21ste Oktober 1662 onder kommandeur Wagenaar se instruksies van die 19de van daardie maand vertrek, nog steeds in die hoop om verby die Namakwa-land na die lankgesoekte binnelandse dorpe van die kaarte te dring. Hulle het die ou noordelike pad gevolg tot by ’n Namakwa-kamp diep in die wildernis agter die Olifantsrivier. Daardie kamp moes hul ware vertrekpunt na onbekende grond gewees het, want die land agter hulle was reeds goed bekend; maar die Namakwas was in oorlog met hul bure en wou die Europeërs nie verder laat nie. Die keuse was om saam met die stam te veg of om om te draai. Hulle het omgedraai, en die ekspedisie as ontdekking was ’n mislukking. [3]
Een nagvoorval het die tog gemerk. Terwyl die reisigers om hul wagvuur geslaap het, het ’n reën van pyle uit ’n onsigbare vyand geval en is vier man ernstig gewond. Die aanvallers is as San beskou — die bergmense van vergiftigde pyle wat die Khoikhoi reeds as veediefte en moordenaars van geïsoleerde herders gevrees het — al kon nie positief vasgestel word wie hulle was nie, want hulle het gevlug voordat die geselskap van die skrik herstel het. Cory, wat dieselfde episode volg, plaas Cruythof se noordelike reis onder die vroegste opgetekende Europese kontakte met dié jagters wat soos bandiete onder die Namakwa en ander pastorale stamme geleef het. [3] [4]
Nie lank daarna nie het die ekspedisie skielik op ’n San-kamp van vroue en kinders afgekom. Cruythof het beveel dat hulle doodgemaak en hul besittings vernietig word as wraak vir die wonde. Die vrywilligers, met van Meerhof saam, het eenparig geweier en geantwoord dat hulle geen onskuldige bloed sou vergiet nie. Cruythof moes die plan laat vaar. By die fort het die owerhede goedkeuring uitgespreek vir wat onder ander omstandighede as muitery behandel sou word. Cruythof is nie verhoor nie, maar hy het dadelik guns verloor. Kort daarna het hy ’n geringe oortreding begaan waarvan voordeel getrek is om hom in rang te degradeer. Die jaar se binnelandse werk het dus nie met ’n nuwe noordelike triomf begin nie, maar met ’n openbare les dat Europese wraak teen nie-strydendes nie beskerm sou word wanneer die manne in die veld dit weier nie. [3]
Die mislukking het die noordelike pad nie in beginsel gesluit nie. Wagenaar se regering het Vigiti Magna en die groot rivier van die kaarte nog as bereikbare doelwitte behandel; van Meerhof se standing het gestyg deur die vrywilligers se weiering; en binne die jaar sou ’n ander sersant noord gestuur word met skerper instruksies as die Namakwas weer die pad versper. Wat Februarie beslis het, was nouer en meer moreel: die fort sou nie manne straf wat geweier het om vroue en kinders te slag vir ’n nagaanval deur onsigbare boogskutters nie.
De Lairesse se Vloot en die Mosambiek-mislukking
Teen die einde van 1662 het ’n vloot van ses groot skepe en ’n tenderskip onder admiraal Hubert de Lairesse by Tafelbaai aangedoen, die soldate wat maande lank aangehou is aan boord geneem, en geseil om Mosambiek van die Portugese te probeer ontworstel. De Lairesse het, terwyl hy by die Kaap was, ook van Riebeeck se ou vertoonplaas Bosheuvel gesien. Hy het geskryf dat die wingerd daar baie mooi gestaan en merkwaardige vrug beloof het, op ’n uiters geskikte plek, en dat as die goeie hand daaraan gehou word die Agbare Kompanjie goed bedien sou word — tog het hy geen spesiale bevel gehad om ’n koopprys vas te stel nie, en die besluit of die Kompanjie die plaas moes koop, het by die Seventiene berus. [3] [2]
In 1663 het die nedersetting die koste van die vaart verneem. Alles het goed gegaan tot by die breedte van Delagoabaai. Toe het stormweer en ’n teenwind byna twee maande gewaai. Bemanning is uitgeput, skorbuut het uitgebreek, en die admiraal moes verversing soek. Die skepe het omgedraai en was teen die volgende middag so ver suid as vyf weke tevore, digby die kus ’n ent bo Delagoabaai. Goeie ankergrond is in ’n hawe of inham gevind; ankers is laat sak en manne is aan wal gestuur om te leer of enige verversing te kry was. [3]
Vee in oorvloed kon by die kusmense vir yster en ander handelsware gekry word. Vir ’n kort ruk het die vloot geglo sy moeilikhede is verby en na die moessonwisseling uitgesien om die plan teen Mosambiek te hernu. Die vreugde was kort. Die skorbuut het hulle nog nie verlaat nie toe die koors wat endemies is op daardie kus hele kompanies tegelyk platgeslaan het. Eenhonderd-en-veertien man is binne ’n paar dae dood; die helfte van die oorblywendes was siek toe die admiraal beveel het om die ankers te lig en koers na Batavia te sit. By die Kaap was die tydelike garnisoen Mosambiek-soldate reeds weg; die nuus wat gevolg het, het slegs bevestig dat die baai se stilte onder kommandeur Zacharias Wagenaar nie deur ’n seëvierende terugkeer van die Portugese kus verbreek sou word nie. [3]
Die Mosambiek-mislukking het tot die wyer Indiese Oseaan-oorlog behoort wat die Kompanjie nog teen Portugese bolwerke gevoer het, tog was sy Kaapse betekenis plaaslik en onmiddellik. Soldate wat die fort opeengepak en op sy vee en groente geteer het, was nie meer ’n las op Tafelvallei nie. Die baai het teruggekeer na die gewone verkeer van Indiëvaarders, galiote en die klein vaartuie van ’n verversingstasie. Wagenaar se temperament — bejaard, ernstig, afkerig van dramatiese inspanning — het by ’n jaar gepas waarin imperiale ambisie ver op die kus skipbreuk gely het terwyl die Kaap water, groente en ’n dun garnisoen vir die volgende vloot gehou het.
Dood van Roelof de Man en Blank se Madagaskar-onderneming
In dieselfde seisoen is nog ’n poging aangewend om handel tussen die Kaap en die eiland Madagaskar oop te maak. Op bevel van die direkteure is ’n klein vaartuig toegerus vir die Baai van Sint Augustyn, met ’n handelsgeselskap en ’n houthuis gereed om op te sit, vir ’n permanente vestiging as die vooruitsigte goed lyk. Die direkteure het die sekunde Roelof de Man as hoof van die ekspedisie aangestel. Daardie getroue en verdienstelike amptenaar is op die 5de Maart 1663 oorlede, voordat die vaartuig gereed was om te seil. De Man was van Riebeeck se regterhand en Wagenaar se eerste luitenant in die raad; sy dood het een van die min manne verwyder wat die nedersetting van 1652 nog met die stiller bevel van die vroeë 1660’s verbind het. Die Vergadering van Seventiene se instruksies vir die Madagaskar-geselskap, met aanhangsels deur Wagenaar, is op die 26ste Mei 1663 gedateer. [3]
Die politieke raad het toe Joachim Blank, die bekwaamste klerk op die Kaapse vestiging, vir die bevel gekies. In Desember het Blank met ’n verslag van mislukking teruggekeer. Hy het verklaar dat daar baie min handel was by die Baai van Sint Augustyn of by ander plekke wat hy besoek het, aangesien die inwoners deur aanhoudende onderlinge oorloë verarm was. Hy het slegs agt of nege ton rys en sewe slawe bekom. Die direkteure se hoop op ’n Madagassiese buitepos wat die Kaap sou voed, het die jaar dus as skrale vrag en ’n negatiewe verslag afgesluit, nie as ’n nuwe residensie nie. Wagenaar se latere instruksie vir Blank as hoof van ’n Madagaskar-geselskap (19 Mei 1664) toon dat die Kompanjie die eiland nie na een skrale vrag laat vaar het nie, maar 1663 self het sonder ’n permanente pos geëindig. [3]
Die lente het ’n kommissaris sowel as ’n begrafnis gebring. Herman Klencke van Odessen, by die Kaap in Maart en April 1663, het op die 16de April instruksies vir Wagenaar uitgereik. Op Bosheuvel het hy van Riebeeck se oorblywende hoop verpletter dat die Kompanjie die plaas sou koop. Die twee Kompanjietuine, het hy berig, lewer reeds genoeg vars vrugte vir die skepe; hy kon nie sien dat dit raadsaam was vir die Agbare Kompanjie om die grond by die Bosheuvel van die Agbare Riebeeck te koop nie, selfs al kon dit vir min geld gekry word, aangesien die Kompanjie reeds genoeg grond, tuine en bome gehad het om te onderhou. Die skepe, het hy bygevoeg, dra reeds soveel produkte dat hy gou nie sou weet wat om met die oorvloed te doen nie. So het Klencke die Seventiene teen die aankoop geadviseer. [2] [3]
Wagenaar moes die plek nog in orde hou terwyl die titel onbeslis gebly het. Op die 6de April 1663 het hy aan die Seventiene geskryf dat Bosheuvel volgens die resolusie van 28 Julie 1661 in der waarheid reeds aan die Kompanjie oorgedra was, saam met agt slawe, twee-en-twintig trekosse en plaasgereedskap; maar omdat van Riebeeck daarna die slawe verwyder en verkoop het, het Wagenaar twee amptenare beveel om, met die hulp van ses slawe en slavinne, die plaas aan die gang te hou. Agtien osse het die ploegwerk gedoen, en die oeste het die Kompanjie gedien. Eers nadat van Riebeeck meegedeel is dat die Seventiene nie sou koop nie, het hy ’n openbare veiling beveel; daardie veiling self het later geval, op 28 November 1665, toe Jacob Cornelisz van Rosendael die plaas gekoop het. Intussen het kommissaris P. A. Overtwater se instruksies van die 7de September 1663 verdere leiding vir Wagenaar gegee, en op die 24ste Oktober het Wagenaar aan Batavia geskryf dat ’n wisselbrief vir f 150, deur Overtwater geteken, daar aan van Riebeeck betaal moes word — ’n klein, pligsgetroue skikking van private Kaapse rekeninge langs die jaar se groter mislukkings. [2] [3]
De la Guerre se Noordelike Ekspedisie
Mislukkings op die noordelike pad het die Kaapse owerhede nog nie na ’n ander kompasrigting gedraai nie. Die verkenningsekspedisie van 1663 het die pad van dié voor hom gevolg. Die leier was sersant Jonas de la Guerre; Pieter van Meerhof was tweede in bevel; saam met hulle het veertien Europese vrywilligers en drie Khoikhoi gegaan. Onder die vrywilligers was ’n soldaat genaamd Hieronymus Cruse, wat jare lank ’n vooraanstaande figuur by die Kaap sou bly. Wagenaar se instruksies vir die geselskap is op die 10de Oktober 1663 gedateer. Hulle het De la Guerre beveel om geen deel aan inheemse twiste te neem nie, maar om binnelandse stamme te beweeg om vrede met mekaar te sluit en na die fort te kom handel dryf. As die Namakwas soos teenoor Cruythof se geselskap sou optree, moes hy hulle eers met die kommandeur se vyandskap dreig; as dit misluk, moes hy sy manne vorentoe marsjeer, en as hy aangeval word ’n salvo klein skoot onder hulle stort. Sestien man met vuurwapens, is geglo, sou meer as ’n wedstryd vir die Namakwa-horde wees. [3]
Hulle het ’n wa saamgeneem waarin voorrade tot by die Olifantsrivier gery het. Daar het hulle dit uitmekaar gehaal en saam met sommige proviand begrawe, en toe vars met pakosse en ’n voedselreserwe teen die terugkeer vertrek. Byna geen twyfel het onder hulle oorgebly dat hulle die groot rivier van die kaart sou bereik nie. Gebrek aan water in daardie dorre land het die hoop vernietig. Hulle het dapper deurgedruk deur intense lyding, maar moes eindelik omdraai of neerlê en sterf. Versmag van dors het hulle die Olifantsrivier weer bereik en gevind dat die voorrade intussen ontdek en verwyder is. Die wa is verbrand, waarskynlik om die ysterwerk. Die osse was oor, sodat hongersnood nie onmiddellik was nie, maar hulle het die fort ná meer as drie maande in ’n heel ander toestand bereik as waarin hulle dit verlaat het. [3]
Die Kaapse tentwa van latere koloniale reise was in model reeds die Lae Lande-plaaswa wat die eerste setlaars geken het: as en schamel, draaibord en tong, disselboom en langwa. Sand en riviere het hoër wiele afgedwing; lang reise het die bak vergroot; ysterasse en patentremme het ver voorlê. De la Guerre se begrawe voertuig was nog naby daardie Europese patroon — en dit het as as en geroofde yster langs ’n droë noordelike rivier geëindig. Die tog se menslike resultaat was duideliker as sy geografie: Cruse het veldervaring opgedoen wat hy later op Mosselbaai- en oostelike reise sou gebruik; van Meerhof het weer ’n noordelike mislukking oorleef; en die fort het weereens geleer dat dors, nie slegs Namakwa-diplomasie nie, die pad na Vigiti Magna kon sluit. [3]
Tussen Cruythof se Februarie-terugkeer en De la Guerre se Oktober-vertrek het die noordelike beleid slegs in toon, nie in roete, verhard. Dieselfde Olifantsrivier-depot, dieselfde pakos-etappe verby die bekende pad, dieselfde hoop op ’n gekarteerde dorp wat geen Europeër by die Kaap gesien het nie — en dieselfde afhanklikheid van watergate wat misluk het. Wagenaar sou nog nie ’n groot geselskap oos stuur na die Hessequa-berge wat reeds vee na die fort gestuur het nie; die kartografie van hoop het nog noord gewys.
Die Watertenk by Tafelbaai
In hierdie jaar is ’n openbare werk van werklike nut vir die skeepvaart voltooi. ’n Watertenk sestien roede lank, vier roede wyd, en van vier tot vyf voet diep is omtrent ’n klipgooi wes van die fort naby die rand van die baai gebou. Dit was bedoel vir die gerief van skepe wat in Tafelbaai water inneem — ’n konkrete verbetering aan die verversingstasie se oudste plig, onafhanklik van die mislukte binnelandse togte en die skrale Madagassiese vrag. [3]
Die tenk het nie die nedersetting se grens vergroot nie. Waghuise en ploeglande het gebly waar van Riebeeck hulle gelaat het. Wat verander het, was die hawegerief: water gestoor in ’n gemeetde bak in plaas van slegs die Varsrivier se vloei en die geïmproviseerde vate van vroeër jare. Vir ’n kommandeur wat dramatiese inspanning vermy het, was ’n voltooide tenk die soort soliede, onomstrede werk wat by sowel Kompanjiebelang as Wagenaar se temperament gepas het. Vlote wat nog weke aan skorbuut op ander kuste verloor het, kon ten minste vinniger en skoner in Tafelbaai vul. [3]
Teen die jaar se ander projekte gemeet, was die tenk die een duidelike sukses. Mosambiek het meer as honderd lewens gekos sonder ’n Portugese oorgawe; Madagaskar het rys per ton eerder as ’n residensie teruggebring; die noordelike wa is vir sy yster verbrand. Sestien roede by vier van gestoorde water het op geen kaart van Monomotapa verskyn nie, tog het dit elke romp bedien wat voor die fort geanker het — die praktiese kern van waarom die Kaap in Kompanjierekeninge bestaan het.
George Frederick Wreede se Woordeskat — November 1663
Onder Kompanjiedienaars by die Kaap in hierdie jare was George Frederick Wreede, ’n weggevlugte Duitse student wat as soldaat aangemonster en in 1659 Suid-Afrika bereik het. Die Oos-Indiese Kompanjie van die Nederlandse Republiek het nog bevordering aan bekwaamheid gebied waar dit gevind kon word; baie kommandeure en goewerneurs het uit die geledere opgestaan. Watter fout Wreede ook uit Duitsland gedryf het, dit was nie gebrek aan brein of afkeer van studie nie. Eenmaal onder ’n volk wie se innerlike lewe Europeërs nog skaars verstaan het, het hy homself aan hul taal gewy. Binne ’n paar jaar het hy ’n deeglike kennis van die taal gehad, sodat die kommandeur hom ná die dood van die ou tolke Harry en Doman by belangrike geleenthede as boodskapper na hoofde op ’n afstand gebruik het. [3]
In November 1663 was Wreede besig om ’n woordeskat van Nederlandse en Khoikhoi-woorde saam te stel. Hy het die werk aan die direkteure opgedra en twee afskrifte gestuur. Kommandeur Wagenaar, wat dit deurgestuur het, het gevra dat dit gedruk word en dat sommige afskrifte na die Kaap teruggestuur word vir gebruik. Wat van die manuskripte geword het, kan nie uit dokumente wat later in Suid-Afrika of in die Nederlandse argiewe gevind is, vasgestel word nie; daar is sterk rede om te glo dat hulle aan die historikus Ludolf geleen is en by sy dood onder sy papiere was. Die direkteure, al het hulle dit raadsaamer geag dat die inheemses Nederlands leer as dat Europeërs die Khoikhoi-taal leer, het belowe om die werk te laat druk. Of daardie belofte nagekom is, bly twyfelagtig. [3]
Die eerste Kaapse outeur het geen rede gehad om te kla dat sy arbeid onbetaal gebly het nie. Die direkteure het die kommandeur opdrag gegee om hom in hulle naam ’n bedrag gelyk aan twintig pond sterling te oorhandig, en beveel dat hy tot ’n goeie pos in enige tak van die diens wat hy kies, bevorder word. Daardie voorkeur sou Wreede in latere seisoene na Martin Vaz en daarna Mauritius dra; in 1663 was die sigbare vrug by die Kaap die woordeskat self en amptelike erkenning dat taalkundige werk binne die Kompanjie se handel en bemiddeling tuishoort. Toe Harry se persoonlike makelaarsrol in dieselfde jaar geëindig het, het Wreede se vaardigheid en Eva se voortgesette diens die praktiese plaasvervangers geword vir ’n enkele strandloper se lang, dubbelsinnige kanaal tussen fort en kraal. [3]
Van der Stael, Ernestus Back en die Sieketroosteramp
Vir dertien jaar ná die stigting is die nedersetting te klein gehou om ’n residensiële predikant te verg. ’n Preek en gebede is elke Sondag en by spesiale geleenthede deur die sieketrooster voorgelees; ander rites is soms deur skeepspredikante verrig; huwelike het gewoonlik voor die sekretaris van die raad plaasgevind. Die eerste sieketrooster, Willem Barents Wylant, en sy opvolger, Pieter van der Stael, het daardie nederige bediening reeds gevorm. Van der Stael het die Kaap in September 1663 na Batavia verlaat. Ernestus Back, wat dieselfde amp aan boord van ’n skip beklee het, is in die vakante pos aangestel. [3]
Back het so aan dronkenskap verslaaf geraak dat hy soms ongeskik vir diens was. Hy is herhaaldelik geskors; by dié geleenthede het die fiskaal die dienste gelei. Straf en skande het hom skynbaar net verhard. Wagenaar het gevrees dat sulke gedrag goddelike wraak oor die hele gemeenskap sou bring, wie se lede deur ’n grimmige logika van korporatiewe skuld aan die gevolge van die oortreder se sonde onderwerp is. Daardie vrees sou later verskerp word deur ’n komeet wat twee maande lank in die naghemel gesien is en deur die besluit om Back en sy gesin na Batavia te stuur — gebeure wat in die volgende seisoene val, met die Kaapse raad se despatch van 7 Februarie 1665 wat die gesterte ster as ’n dreigement van regverdige straf aanhaal. In 1663 was die praktiese feit eenvoudiger: die sieketroosterpos het in September van hande gewissel, en die man wat dit gevul het, was reeds ongeskik vir die vertroue wat die nedersetting in die amp gestel het. [3]
Die amp self het onontbeerlik gebly. Tot ’n residensiële predikant in 1665 aangekom het, was die sieketrooster die enigste vaste verteenwoordiger van die kerk aan wal. Skeepspredikante kon doop of trou wanneer ’n vloot in die baai gelê het; Sondag vir Sondag het die voorlees van preek en gebed nog by die man in die pos berus — of, wanneer Back geskors was, by die fiskaal. Geestelike sorg, skoolonderrig en morele voorbeeld is van een dun aanstelling verwag; Back het al drie byna so gou as hy hulle opgeneem het, misluk.
Die Skool van Laat 1663
Ondergeskik aan die kerk het die skool van die tydperk gestaan, waarin kinders leer lees en skryf, rekeninge in gulde en stuiwers opstel, en die kategismus en verskeie gebede opsê. Die eerste skool by die Kaap was Pieter van der Stael se kortstondige klas vir slawekinders van die weskus, ná ’n paar weke deur vroeëre gebeure gesluit. Teen die einde van 1663 is weer ’n skool geopen, met Ernestus Back as onderwyser. [3]
Fooie is eers op twee sjielings per maand vir elke kind van ’n burger vasgestel, daarna kort voor lank gehalveer. Slawe- en Khoikhoi-kinders moes sonder vergoeding pro Deo onderrig word, soos die regulasies dit gestel het. Die skool het met sewentien leerlinge begin: vier slawekinders, een jeugdige Khoikhoi, en twaalf Europeërs. Back se wangedrag het gou sy skorsing as jeugonderwyser genoodsaak. ’n Bestendige, welgedraagde soldaat genaamd Daniel Engelgraeff is toe as skoolmeester aangestel. Onder sy sorg het die getal leerlinge toegeneem, en niks het die werk tot sy dood in ’n latere jaar onderbreek nie. [3]
Selfs die skoolregulasies het gewys hoe prakties die vroeë setlaars was. Daar was geen vaste vakansiekalender nie, want die solder waarin die skool byeengekom het, was nodig vir besoekers wanneer ’n vloot in die baai gelê het; in dié weke is die kinders noodgedwonge vrygestel. Onderrig, gasvryheid en die ritme van die skeepseisoen het een dak gedeel — ’n klein embleem van hoe dig die verversingstasie daaglikse lewe nog met die Kompanjie se vlote gevleg het. Sewentien name op ’n eerste rol, ’n dronk onderwyser vervang deur ’n bestendige soldaat, fooie gehalveer vir burgers en afgesien vir slawe- en Khoikhoi-kinders: die skool van laat 1663 was beskeie, gemeng, en reeds gevorm deur die baai se verkeer eerder as deur enige metropolitaanse onderwysplan. [3]
Harry se Dood en die Tafelvallei-kraal
Tydens Wagenaar se bewind het Europeërs en Khoikhoi oor die algemeen op goeie voet geleef. Die kommandeur se beleid onder die stamme was streng neutraliteit wanneer hy nie kon bemiddel om vrede te bewaar nie — ’n lyn wat hy selfs sou hou wanneer, in ’n latere jaar, Oedasoa honderde beeste vir militêre hulp teen die Hessequas aangebied het. Die getal Khoikhoi wat permanent in Tafelvallei gewoon het, het in hierdie jare tot omtrent tagtig siele gestyg, aangevul deur ’n instroming van sommige van die mees onbestendige individue uit die pastorale stamme. Hulle het ’n eie kraal op die helling onder die Leeukop gehou. Ná Harry se dood in 1663 het hulle nominaal onder die gesag van Jan Cou gestaan. Die kommandeur het nie in twiste onder mekaar ingemeng nie, maar kennis gegee dat enigiemand wat by diefstal van Europeërs betrap word, deeglik gegasel sou word. [3]
Harry — Autshumao vir sy eie mense, tolk en strandloper vir die Nederlanders sedert vóór die fort gebou is — was meer as ’n dekade lank die nedersetting se bekendste Khoikhoi-tussenganger, om die beurt bondgenoot, verdagte, balling op Robbeneiland, en weer die man deur wie vee en boodskappe beweeg het. Sy dood het daardie persoonlike kanaal gesluit. Wreede se stygende taalvaardigheid en Eva se voortgesette diens het die gaping deels gevul; geen enkele figuur het Harry se lang, dubbelsinnige makelaarsrol tussen fort en kraal vervang nie. Doman was reeds weg; die ou paar tolke wat die eerste tien jaar van kontak gevorm het, het die verhoog binne ’n kort bestek van seisoene verlaat. [3]
Volgens Wagenaar het die Tafelvallei-inwoners geleef deur hul vroue vuurhout vir verkoop te laat versamel, klein dogters in diens te plaas, soms te visvang, en aanhoudend te bedel. Die mans kon selde tot enige werk behalwe veewag aangespoor word, en dit slegs vir drank en tabak. Hulle het Nederlands so goed verstaan dat ’n tolk nie meer vir gewone sake nodig was nie — nog ’n stil teken van hoe ver daaglikse kontak teen die elfde jaar van die residensie gegaan het. Die kraal onder die Leeukop was nie ’n soewereine stamkamp in die ou pastorale sin nie; dit was ’n permanente randgemeenskap in die skadu van die nedersetting, lig bestuur deur Jan Cou en dopgehou deur ’n kommandeur wat diewe gegasel maar interne twiste met rus gelaat het. [3]
So het 1663 by die Kaap afgesluit: Cruythof gedegradeer en die vrywilligers geprys; De Lairesse se Mosambiek-plan deur storm, skorbuut en koors geruïneer; de Man dood en Blank terug van Sint Augustyn met rys en sewe slawe; Klencke se nee tot Bosheuvel; De la Guerre se geselskap dorsgebreek op die noordelike pad; ’n watertenk by die baai voltooi; Wreede se woordeskat op pad na die Seventiene; van der Stael weg en Back reeds ’n skandaal in die sieketroosteramp; ’n skool van sewentien onder ’n soldaat-skoolmeester; en Harry dood onder die Leeukop. Die kaarte het nog Vigiti Magna genoem. Die fort se werklike winste daardie jaar was ’n bak water, ’n woordelys, ’n solder-skool, en die harde kennis dat wraak teen San-nie-strydendes nie sou deurgaan wanneer die manne in die veld die bevel weier nie.