Boer History1663 aan die Kaap die Goeie Hoop: Cruythof se Terugkeer, De la Guerre, Madagaskar en die Skool
Cruythof se Terugkeer en Degradering — 1 Februarie 1663
Op die 1ste Februarie 1663 het korporaal Pieter Cruythof sy vrywilligers terug na die fort gebring. Dertien man, met onderchirurgyn Pieter van Meerhof as assistent, het op 21 Oktober 1662 vertrek om verby die Namakwa-land na die lankgesoekte binnelandse dorpe van die kaarte te dring. Hulle het die ou noordelike pad gevolg tot by ’n Namakwa-kamp diep agter die Olifantsrivier. Daardie kamp moes hul ware vertrekpunt na onbekende grond gewees het, maar die Namakwas was in oorlog met hul bure en wou die Europeërs nie verder laat nie. Die keuse was om saam met die stam te veg of om om te draai. Hulle het omgedraai. [3]
As ontdekking was die tog ’n mislukking, dog een nagvoorval het dit gemerk. Terwyl die reisigers om hul wagvuur geslaap het, het ’n reën van pyle uit ’n onsigbare vyand geval en is vier man ernstig gewond. Die aanvallers is as San beskou; hulle het gevlug voordat die geselskap van die skrik herstel het. Nie lank daarna nie het die ekspedisie skielik op ’n San-kamp van vroue en kinders afgekom. Cruythof het beveel dat hulle doodgemaak en hul besittings vernietig word as wraak vir die wonde. Die vrywilligers, met van Meerhof saam, het eenparig geweier en geantwoord dat hulle geen onskuldige bloed sou vergiet nie. Cruythof moes die plan laat vaar. [3]
By die fort het die owerhede goedkeuring uitgespreek vir wat onder ander omstandighede as muitery behandel sou word. Cruythof is nie verhoor nie, maar hy het dadelik guns verloor. Kort daarna het hy ’n gering oortreding begaan waarvan voordeel getrek is om hom in rang te degradeer. Die jaar se binnelandse werk het dus nie met ’n nuwe noordelike triomf begin nie, maar met ’n openbare les dat Europese wraak teen nie-strydendes nie beskerm sou word wanneer die manne in die veld dit weier nie. [3]
De Lairesse se Vloot en die Mosambiek-mislukking
Teen die einde van 1662 het ’n vloot van ses groot skepe en ’n tenderskip onder admiraal Hubert de Lairesse by Tafelbaai die soldate aan boord geneem wat maande lank aangehou is, en geseil om Mosambiek van die Portugese te probeer ontworstel. In 1663 het die nedersetting die koste van die vaart verneem. Alles het goed gegaan tot by die breedte van Delagoabaai. Toe het stormweer en ’n teenwind byna twee maande gewaai. Bemanning is uitgeput, skorbuut het uitgebreek, en die admiraal moes verversing soek. Die skepe het omgedraai en was teen die volgende middag so ver suid as vyf weke tevore, digby die kus ’n ent bo Delagoabaai. Goeie ankergrond is in ’n hawe of inham gevind; ankers is laat sak en manne is aan wal gestuur. [3]
Vee in oorvloed kon by die kusmense vir yster en ander handelsware gekry word. Vir ’n kort ruk het die vloot geglo sy moeilikhede is verby en na die moessonwisseling uitgesien om die plan teen Mosambiek te hernu. Die vreugde was kort. Die skorbuut het hulle nog nie verlaat nie toe die koors wat endemies is op daardie kus hele kompanies tegelyk platgeslaan het. Eenhonderd-en-veertien man is binne ’n paar dae dood; die helfte van die oorblywendes was siek toe die admiraal beveel het om die ankers te lig en koers na Batavia te sit. By die Kaap was die tydelike garnisoen Mosambiek-soldate reeds weg; die nuus wat gevolg het, het slegs bevestig dat die baai se stilte onder kommandeur Zacharias Wagenaar nie deur ’n seëvierende terugkeer van die Portugese kus verbreek sou word nie. [3]
Dood van Roelof de Man en Blank se Madagaskar-onderneming
In dieselfde seisoen is nog ’n poging aangewend om handel tussen die Kaap en die eiland Madagaskar oop te maak. Op bevel van die direkteure is ’n klein vaartuig toegerus vir die Baai van Sint Augustyn, met ’n handelsgeselskap en ’n houthuis gereed om op te sit, vir ’n permanente vestiging as die vooruitsigte goed lyk. Die direkteure het die sekunde Roelof de Man as hoof van die ekspedisie aangestel. Daardie getroue amptenaar is op die 5de Maart 1663 oorlede, voordat die vaartuig gereed was om te seil. De Man was van Riebeeck se regterhand en Wagenaar se eerste luitenant in die raad; sy dood het een van die min manne verwyder wat die nedersetting van 1652 nog met die stiller bevel van die vroeë 1660’s verbind het. [3]
Die politieke raad het toe Joachim Blank, die bekwaamste klerk op die Kaapse vestiging, vir die bevel gekies. In Desember het Blank met ’n verslag van mislukking teruggekeer. Hy het verklaar dat daar baie min handel was by die Baai van Sint Augustyn of by ander plekke wat hy besoek het, aangesien die inwoners deur aanhoudende onderlinge oorloë verarm was. Hy het slegs agt of nege ton rys en sewe slawe bekom. Die direkteure se hoop op ’n Madagassiese buitepos wat die Kaap sou voed, het die jaar dus as skrale vrag en ’n negatiewe verslag afgesluit, nie as ’n nuwe residensie nie. [3]
De la Guerre se Noordelike Ekspedisie
Mislukkings op die noordelike pad het die Kaapse owerhede nog nie na ’n ander kompasrigting gedraai nie. Die verkenningsekspedisie van 1663 het die pad van dié voor hom gevolg. Die leier was sersant Jonas de la Guerre; Pieter van Meerhof was tweede in bevel; saam met hulle het veertien Europese vrywilligers en drie Khoikhoi gegaan. Onder die vrywilligers was ’n soldaat genaamd Hieronymus Cruse, wat jare lank ’n vooraanstaande figuur by die Kaap sou bly. Instruksies het De la Guerre beveel om geen deel aan inheemse twiste te neem nie, maar om binnelandse stamme te beweeg om vrede met mekaar te sluit en na die fort te kom handel dryf. As die Namakwas soos teenoor Cruythof se geselskap sou optree, moes hy hulle eers met die kommandeur se vyandskap dreig; as dit misluk, moes hy sy manne vorentoe marsjeer, en as hy aangeval word ’n salvo klein skoot onder hulle stort. Sestien man met vuurwapens, is geglo, sou meer as ’n wedstryd vir die Namakwa-horde wees. [3]
Hulle het ’n wa saamgeneem waarin voorrade tot by die Olifantsrivier gery het. Daar het hulle dit uitmekaar gehaal en saam met sommige proviand begrawe, en toe vars met pakosse en ’n voedselreserwe teen die terugkeer vertrek. Byna geen twyfel het onder hulle oorgebly dat hulle die groot rivier van die kaart sou bereik nie. Gebrek aan water in daardie dorre land het die hoop vernietig. Hulle het dapper deurgedruk deur intense lyding, maar moes eindelik omdraai of neerlê en sterf. Versmag van dors het hulle die Olifantsrivier weer bereik en gevind dat die voorrade intussen ontdek en verwyder is. Die wa is verbrand, waarskynlik om die ysterwerk. Die osse was oor, sodat hongersnood nie onmiddellik was nie, maar hulle het die fort ná meer as drie maande in ’n heel ander toestand bereik as waarin hulle dit verlaat het. [3]
Die Kaapse tentwa van latere koloniale reise was in model reeds die Lae Lande-plaaswa wat die eerste setlaars geken het: as en schamel, draaibord en tong, disselboom en langwa. Sand en riviere het hoër wiele afgedwing; lang reise het die bak vergroot; ysterasse en patentremme het ver voorlê. De la Guerre se begrawe voertuig was nog naby daardie Europese patroon — en dit het as as en geroofde yster langs ’n droë noordelike rivier geëindig. [3]
Die Watertenk by Tafelbaai
In hierdie jaar is ’n openbare werk van werklike nut vir die skeepvaart voltooi. ’n Watertenk sestien roede lank, vier roede wyd, en van vier tot vyf voet diep is omtrent ’n klipgooi wes van die fort naby die rand van die baai gebou. Dit was bedoel vir die gerief van skepe wat in Tafelbaai water inneem — ’n konkrete verbetering aan die verversingstasie se oudste plig, onafhanklik van die mislukte binnelandse togte en die skrale Madagassiese vrag. [3]
Die tenk het nie die nedersetting se grens vergroot nie. Waghuise en ploeglande het gebly waar van Riebeeck hulle gelaat het. Wat verander het, was die hawegerief: water gestoor in ’n gemeetde bak in plaas van slegs die Varsrivier se vloei en die geïmproviseerde vate van vroeër jare. Vir ’n kommandeur wat dramatieses inspanning vermy het, was ’n voltooide tenk die soort soliede, onomstrede werk wat by sowel Kompanjiebelang as Wagenaar se temperament gepas het. [3]
George Frederick Wreede se Woordeskat — November 1663
Onder Kompanjiedienaars by die Kaap in hierdie jare was George Frederick Wreede, ’n weggevlugte Duitse student wat as soldaat aangemonster en in 1659 Suid-Afrika bereik het. Die Oos-Indiese Kompanjie van die Nederlandse Republiek het nog bevordering aan bekwaamheid gebied waar dit gevind kon word; baie kommandeure en goewerneurs het uit die geledere opgestaan. Watter fout Wreede ook uit Duitsland gedryf het, dit was nie gebrek aan brein of afkeer van studie nie. Eenmaal onder ’n volk wie se innerlike lewe Europeërs nog skaars verstaan het, het hy homself aan hul taal gewy. Binne ’n paar jaar het hy ’n deeglike kennis van die taal gehad, sodat die kommandeur hom ná die dood van die ou tolke Harry en Doman by belangrike geleenthede as boodskapper na hoofde op ’n afstand gebruik het. [3]
In November 1663 was Wreede besig om ’n woordeskat van Nederlandse en Khoikhoi-woorde saam te stel. Hy het die werk aan die direkteure opgedra en twee afskrifte gestuur. Kommandeur Wagenaar, wat dit deurgestuur het, het gevra dat dit gedruk word en dat sommige afskrifte na die Kaap teruggestuur word vir gebruik. Wat van die manuskripte geword het, kan nie uit dokumente wat later in Suid-Afrika of in die Nederlandse argiewe gevind is, vasgestel word nie; daar is sterk rede om te glo dat hulle aan die historikus Ludolf geleen is en by sy dood onder sy papiere was. Die direkteure, al het hulle dit raadsaamer geag dat die inheemses Nederlands leer as dat Europeërs die Khoikhoi-taal leer, het belowe om die werk te laat druk. Of daardie belofte nagekom is, bly twyfelagtig. [3]
Die eerste Kaapse outeur het geen rede gehad om te kla dat sy arbeid onbetaal gebly het nie. Die direkteure het die kommandeur opdrag gegee om hom in hulle naam ’n bedrag gelyk aan twintig pond sterling te oorhandig, en beveel dat hy tot ’n goeie pos in enige tak van die diens wat hy kies, bevorder word. Daardie voorkeur sou Wreede in latere seisoene na Martin Vaz en daarna Mauritius dra; in 1663 was die sigbare vrug by die Kaap die woordeskat self en amptelike erkenning dat taalkundige werk binne die Kompanjie se handel en bemiddeling tuishoort. [3]
Van der Stael, Ernestus Back en die Sieketroosteramp
Vir dertien jaar ná die stigting is die nedersetting te klein gehou om ’n residensiële predikant te verg. ’n Preek en gebede is elke Sondag en by spesiale geleenthede deur die sieketrooster voorgelees; ander rites is soms deur skeepspredikante verrig; huwelike het gewoonlik voor die sekretaris van die raad plaasgevind. Die eerste sieketrooster, Willem Barents Wylant, en sy opvolger, Pieter van der Stael, het daardie nederige bediening reeds gevorm. Van der Stael het die Kaap in September 1663 na Batavia verlaat. Ernestus Back, wat dieselfde amp aan boord van ’n skip beklee het, is in die vakante pos aangestel. [3]
Back het so aan dronkenskap verslaaf geraak dat hy soms ongeskik vir diens was. Hy is herhaaldelik geskors; by dié geleenthede het die fiskaal die dienste gelei. Straf en skande het hom skynbaar net verhard. Wagenaar het gevrees dat sulke gedrag goddelike wraak oor die hele gemeenskap sou bring, wie se lede deur ’n grimmige logika van korporatiewe skuld aan die gevolge van die oortreder se sonde onderwerp is. Daardie vrees sou later verskerp word deur ’n komeet wat twee maande lank in die naghemel gesien is en deur die besluit om Back en sy gesin na Batavia te stuur — gebeure wat in die volgende seisoen val. In 1663 was die praktiese feit eenvoudiger: die sieketroosterpos het in September van hande gewissel, en die man wat dit gevul het, was reeds ongeskik vir die vertroue wat die nedersetting in die amp gestel het. [3]
Die Skool van Laat 1663
Ondergeskik aan die kerk het die skool van die tydperk gestaan, waarin kinders leer lees en skryf, rekeninge in gulde en stuiwers opstel, en die kategismus en verskeie gebede opsê. Die eerste skool by die Kaap was Pieter van der Stael se kortstondige klas vir slawekinders van die weskus, ná ’n paar weke deur vroeëre gebeure gesluit. Teen die einde van 1663 is weer ’n skool geopen, met Ernestus Back as onderwyser. [3]
Fooie is eers op twee sjielings per maand vir elke kind van ’n burger vasgestel, daarna kort voor lank gehalveer. Slawe- en Khoikhoi-kinders moes sonder vergoeding pro Deo onderrig word, soos die regulasies dit gestel het. Die skool het met sewentien leerlinge begin: vier slawekinders, een jeugdige Khoikhoi, en twaalf Europeërs. Back se wangedrag het gou sy skorsing as jeugonderwyser genoodsaak. ’n Bestendige, welgedraagde soldaat genaamd Daniel Engelgraeff is toe as skoolmeester aangestel. Onder sy sorg het die getal leerlinge toegeneem, en niks het die werk tot sy dood in ’n latere jaar onderbreek nie. [3]
Selfs die skoolregulasies het gewys hoe prakties die vroeë setlaars was. Daar was geen vaste vakansiekalender nie, want die solder waarin die skool byeengekom het, was nodig vir besoekers wanneer ’n vloot in die baai gelê het; in dié weke is die kinders noodgedwonge vrygestel. Onderrig, gasvryheid en die ritme van die skeepseisoen het een dak gedeel — ’n klein embleem van hoe dig die verversingstasie daaglikse lewe nog met die Kompanjie se vlote gevleg het. [3]
Harry se Dood en die Tafelvallei-kraal
Tydens Wagenaar se bewind het Europeërs en Khoikhoi oor die algemeen op goeie voet geleef. Die getal Khoikhoi wat permanent in Tafelvallei gewoon het, het in hierdie jare tot omtrent tagtig siele gestyg, aangevul deur ’n instroming van sommige van die mees onbestendige individue uit die pastorale stamme. Hulle het ’n eie kraal op die helling onder die Leeukop gehou. Ná Harry se dood in 1663 het hulle nominaal onder die gesag van Jan Cou gestaan. Die kommandeur het nie in twiste onder mekaar ingemeng nie, maar kennis gegee dat enigiemand wat by diefstal van Europeërs betrap word, deeglik gegasel sou word. [3]
Harry — Autshumao vir sy eie mense, tolk en strandloper vir die Nederlanders sedert vóór die fort gebou is — was meer as ’n dekade lank die nedersetting se bekendste Khoikhoi-tussenganger, om die beurt bondgenoot, verdagte, balling op Robbeneiland, en weer die man deur wie vee en boodskappe beweeg het. Sy dood het daardie persoonlike kanaal gesluit. Wreede se stygende taalvaardigheid en Eva se voortgesette diens het die gaping deels gevul; geen enkele figuur het Harry se lang, dubbelsinnige makelaarsrol tussen fort en kraal vervang nie. [3]
Volgens Wagenaar het die Tafelvallei-inwoners geleef deur hul vroue vuurhout vir verkoop te laat versamel, klein dogters in diens te plaas, soms te visvang, en aanhoudend te bedel. Die mans kon selde tot enige werk behalwe veewag aangespoor word, en dit slegs vir drank en tabak. Hulle het Nederlands so goed verstaan dat ’n tolk nie meer vir gewone sake nodig was nie — nog ’n stil teken van hoe ver daaglikse kontak teen die elfde jaar van die residensie gegaan het. [3]
Nedersettingstempo onder Wagenaar — Slot van 1663
Die kalenderjaar het dus mislukking en beskeie bouwerk gemeng. Cruythof het onteerd tuisgekom; De la Guerre het dorsgebroke tuisgekom; Blank het tuisgekom met rys per ton en sewe slawe in plaas van ’n Madagassiese fabriek. De Man se dood het ’n pilaar van die vroeë raad verwyder. Teenoor dié verliese het ’n voltooide watertenk vir die baai gestaan, ’n woordeskat aan die Sewentien opgedra, ’n skool wat sy eerste dronk meester oorleef het, en die stadige demografiese feit van ’n permanente Khoikhoi-kraal onder die Leeukop ná Harry se dood. [3]
Wagenaar het ná De la Guerre se terugkeer nog geen ekspedisies op nuwe rigtings gestuur nie. Geen nuwe stam behalwe die Hessequas, wat reeds in die vorige seisoen se handel gesien is, het die kaart van bekende bure verander nie. Vrybriewe het min gebly. Die kommandeur se mening was teen snelle Europese kolonisasie; die statistieke wat hy moes voorsien, sou later toon dat die vryburgers minder lui was as wat hy soms verklaar het, maar in 1663 het beleid en temperament albei herstel, regulasie en die skeepvaart se water bo nog ’n stoot die droë noorde in bevoordeel. Die erde fort het nog gedien; die klipkasteel en die residensiële predikant het in besluite gelê wat nog nie geneem is nie. Vir die Kaap was 1663 ’n jaar van terugkeers, vervangings en klein duursame werke eerder as van vergrote grense. [3]