Boer History1761 aan die Kaap die Goeie Hoop: Hop se Namakwaland-ekspedisie, Van Dessin se biblioteek, Mason en Dixon, en eerste aalwyne
Elfde jaar: Kasteelkontinuïteit — 1761
Kalender 1761 het oopgegaan in die elfde jaar van Ryk Tulbagh in die eerste stoel. Hy was nog nie heeltemal twee-en-vyftig nie toe hy op die 27ste van Februarie 1751 goewerneur geword het; die openbare voorstelling aan die burgers en die belofte van getrouheid van die amptelike borde het op die 15de van April gevolg. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dag van danksegging vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. In 1753 is sy vrou Elizabeth Swellengrebel ná ’n ernstige verkoue dood ná sewentien jaar van huwelik en het hom as kinderlose weduwenaar gelaat. Maart 1755 het hom tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef, ’n rang hoër as goewerneur sonder om by sy pligte te voeg. Hy was die tweede Kaapse goewerneur wat tot daardie derde topstoel in die Kompanjie se handelsryk verhef is. Die tiende jaar het met ’n dunner tweede stoel gesluit: Sergius Swellengrebel is op die 8ste van Desember 1760 oorlede, en op die 12de het die politieke raad die onafhanklike fiskaal Pieter van Reede van Oudtshoorn benoem om die vakante amp te vul totdat die welbehae van die hoogste owerhede bekend sou wees. Die direkteure het hom bevestig. Deur kalender 1761 het hy as sekunde gesit; ’n nuwe fiskaal sou Tafelbaai eers die volgende jaar bereik. Jan Andries Horak het nog Swellendam gesit. Adriaan van Schoor, in September 1748 ná die dood van Pieter Lourens aangestel, het nog Stellenbosch en Drakenstein gesit. Adriaan de Nys het nog Simonstad gesit toe die jaar oopgegaan het. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was ’n elfde jaar se gewoonte. Die somptuositeitswette wat op die 25ste van Maart 1755 aangepas is, het nog gestaan: geen vergulde koets behalwe die goewerneur s’n nie, geen livrei behalwe ’n raadslid se koetsier nie, geen groot sambreel behalwe ’n opperkoopman of ’n borddame s’n nie. [3] [7] [9]
As goewerneur was hy sonder die minste moeite toeganklik vir almal wat hom wou sien. Die nederigste individu kon griewe in die ore van die vader van die land uitstort en seker wees van ’n geduldige gehoor. As die klagtes gegrond was, het hy spoedige regstelling gekry; in elk geval was hy seker van goeie raad. Daardie hoedanigheid meer as enige ander het hom by die mense bemind gemaak. Sy eerlikheid was bo verdenking in ’n tyd toe eerlikheid skaars van manne in sulke poste verwag is. Kompanjiesalarisse was klein, en dit is amper as vanselfsprekend aanvaar dat amptenare hul inkomste op enige wyse sou aanvul wat nie strafbaar was nie. Tulbagh het sy gesig ferm teen daardie gewoonte gekeer. Hy het nie self handel gedryf nie, en hy sou ook nie toelaat dat enige ander regeringsamptenaar dit doen nie. Die fooie wat hulle in sekere transaksies mag ontvang het, was vasgestel, en hulle is beperk om nie meer te neem nie. Hy het sy eie uitgawes so gereël dat hy goed binne sy inkomste en toelaes geleef het, en wat hy oor gehad het, gebruik om ander se nood te verlig. Onder sy administrasie was elke man seker om sy toekomste te kry. Geen man is aan onnodige versuim onderwerp nie; geen omkopery is ontvang nie; geen valse rekeninge is gelewer nie. Ewewig en ’n gebrek aan swaaiende durf het nie ’n onewevolle stoel beteken nie. Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Sagmoedig en verdraagsaam het hy gebly; sterk wanneer die goewerneur se gesag getrotseer is. Die elfde jaar het daardie sterkte getoets op ’n reede wat nog in oorlogskontant betaal het, op ’n noordelike karavaan wat die groot rivier in mag sou oorsteek, op ’n private biblioteek wat openbaar gemaak is, op twee Engelse sterrekundiges en ’n hemelgebeurtenis, op kerkrang wat uit Amsterdam beslis is, en op ’n dood in die winterhawe se stoel. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die punt van die elfde jaar net soveel as nuutheid van plakkaat. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendelike voet saamgeleef, maar by geleentheid is die vrede deur San-rowe versteur. Grond is steeds aan koloniste toegeken sonder om Khoikhoi-stamgroepe te raadpleeg. Daar het nog volop grond gelyk oor te wees. Veeposte in die buitenste distrikte was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akker nie, waarvoor, wanneer dit ingevorder kon word, ’n jaarlikse huur betaal is—£2 10s. tot 1732 en daarna £5. Die oostelike gehuggie Swellendam het ’n gehuggie gebly; die pont wat in 1757 op die Breede, naby die aansluiting van die Sonderend, geplaas is, was nog die openbare boot op daardie pad. Philippe Jacob Naudé van Berlyn, wat in 1754 in die Kompanjie se diens aangekom het, was nog ’n Kompanjiesdienaar. Ds. Hendrik Kroonenburg het nog die Kaapse preekstoel gesit. Ds. Johannes Frederik Bode het sonder salaris gesit toe die jaar oopgegaan het, hangende Amsterdam. Ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau, ná Maart 1760 aan die Kaap gehou en op die 9de van November met Margaretha Elisabeth Timmendorf getroud, het as die raad se beoogde tweede gesit. Ds. Gerhardus Croeser het nog Zwartland gesit. Ds. Johannes Appeldoorn het nog Stellenbosch gesit. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Roodezand se kerk te Waveren was nog onder Remmerus Harders, in Januarie 1758 binneland toe gestuur deur kommissaris Johan Gideon Looten ná Meyring se dood in Mei 1757. Gekombineerde konsistories het al in 1759 gestaak; hul reiskoste sou nie in die elfde jaar op die gemeentes sit nie. [3] [4] [8]
In die sensusopgawes van 1754 is die getal koloniste van beide geslagte en alle ouderdomme as 5 510 gegee, en die getal slawe wat hulle besit het as 6 279. In dié van 1756 word die getal koloniste as 5 128 gegee, en van hul slawe as 5 787. Geen later telling het in 1761 op die Kasteeltafel gesit nie. In gewone jare het die getal sterftes tot dope grofweg as 100 tot 261 gestaan, en daar was ’n voortdurende aanwas tot die koloniale bevolking deur Kompanjiesdienaars wat hul ontslag geneem het. Die syfers, hoewel hulle nie as volkome akkuraat vertrou kan word nie, gee nogtans die idee van die swaar lewensverlies deur die pokke. Tafelvallei het tussen 1 Mei en 31 Oktober 1755 963 Europeërs en 1 109 swartes begrawe. By die Khoikhoi het die siekte groot verwoesting aangerig, verder binneland toe as in 1713—gevoel in Groot-Namakwaland minstens tot die ses-en-twintigste parallel, en in die ooste tot die Groot-Vis. Voor midsumer het dit heeltemal uitgesterf. Die elfde jaar het dus nog binne daardie skadu geleef: minder vrye huishoudings, minder slawe, en ’n kolonie wat graan uit reserwes uitgevoer het terwyl die hoofstad se arbeidskrag dun gebly het. Kompanjiesboeke het al die kwartaallikse 600 gulden gesluit wat sedert 1747 aan Tulbagh se weduwee-moeder Catharina Cattepoel gestuur is; sy is in 1757 oorlede. ’n Kinderlose weduwenaar het die eerste stoel gesit sonder daardie Hollandse huishoudelike eis. ’n Bevestigde sekunde wat nog onafhanklike fiskaal was, het die tweede gesit. [3] [9]
Uitwaarts het die grondbedeling nie verander nie. Veeposte van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Jaarlikse huur, wanneer dit ingevorder kon word, het £5 gebly ná die vyftienjarige erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in kompakte groepe saamgehou het, het hul eie bestuur behou, met kapteins wat in die praktyk deur die Nederlandse owerhede aangestel is. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere geleef, of rondgetrek en diens geneem soos hulle lus gehad het. Die howe was oop vir hul beskerming. Dirk Marx se berig, in 1756 ontvang, dat hy Xhosa so ver wes as die Groot-Vis ontmoet het, het die grensnota gebly. Kalender 1761 het geen tweede Beutler-skaal trek en geen tweede Roggeveld-kommando bygevoeg nie. Dit het ’n betalende baai waarin Engelse hoflikheid herstel is, ’n openbare biblioteek van byna vier duisend bande, twee sterrekundiges op ’n wêreldwye oorgang, ’n burgerkaptein se karavaan anderkant die Oranje, ’n nuwe uitvoermiddel, ’n billiker Constantia-kontrak, kerkrang deur die Here Sewentien beslis, en ’n resident se titel by Valsbaai bygevoeg. [3] [4] [7]
Oorlogstydse mark en Engelse hoflikheid herstel — 1761
Van die aankoms van die Franse oorlogskepe en transporte in Desember 1758 en Januarie 1759 was die boere in ’n voorspoedige toestand. Die oorlog in Indië tussen die Engelse en die Franse was nog nie verby nie. Franse oorlogskepe het nog gekom om te ververs en voorrade in te neem tot 1761; ná daardie datum het skepe van beide nasies vir beesvleis, meel en wyn gekom. Offisiere van Franse pakkette uit Mauritius en van Engelse pakkette uit St. Helena het teen mekaar gebie. Die leë reede van die ooraanbodjare het ’n dubbele veiling geword. Wat die Kasteel nie deur plakkaat in 1756 en 1757 kon doen nie—die surplus skuif—het sewentien rompe en die pakkette wat hulle gevolg het, nog in kontant gedoen. Kalender 1761 het op die skarnier van daardie oorlogstydse bloei gesit: die laaste jaar waarin Franse aanvraag amper alleen gestaan het, en die eerste waarin beide vlae die reedes volgemaak het terwyl die raad nog Kompanjiesruime moes vul. [3] [9]
By meer as een geleentheid in hierdie oorlogstydse strek kon die regering nie soveel voorsiening kry as wat vir die Kompanjie se eie skepe nodig was nie, omdat die burgers teen hoë pryse aan vreemdelinge wou verkoop. Daardie spanning was die omgekeerde van die insolvensiejare. Dieselfde plase wat in 1756 nie wyn kon skuif nie, kon dit in 1761 nie van vreemde provisiemeesters afhou nie. Die Kasteel moes nog sy eie vlote voed. Burgers het nog die hoër vreemde prys verkies. Daar was later ’n middel; dit was nie hierdie jaar se plakkaat nie. In die elfde jaar het die Kasteel vreemdelinge sien bie en nog Kompanjiesruime moes vul. [3]
Die regering, sowel as individue, het by die vreemdelinge gebaat. Die inkomste het gestyg, ’n hoeveelheid surpluskoring in die magazyn is van die hand gesit, en sommige versendings Bourbon-koffie is teen die lae prys van vyf-en-twintig sjielings per honderd pond vir deursending na Europa gekoop. Koloniale en private belang het vir eers saamgeval: die inkomste het gestyg wanneer vreemdelinge gekoop het, magazyn kon surpluskoring skuif, en boere wat insolvensie in die gesig gestaar het, het die skaars goedere gehou. In 1756 is ’n uitvoerreg van £1 per legger op alle wyn en brandewyn wat in grootmaat aan vreemdelinge verkoop is, gelê, bo en behalwe die heffings wat vroeër gehef is. Die reg is by veiling verpacht, en in die eerste jaar is dit vir nie meer as £38 6s. 8d. verkoop nie. Vier jaar later—kalender 1760—het dit tot £400 gestyg. Daardie pacht het in 1761 nog betaal, omdat die baai gekoop het. Vir wynboere het die swaai skerp gebly. In die middel-1750’s het Indië die Kaapse wyninname gesny—uitvoer na Batavia, wat vir die vyf jaar 1751–5 gemiddeld 558 legger was, het tot 262 gemiddeld oor die volgende tien geval—en insolvensies het ontstellend dikwels geword; die fiskaal se fooi op vreemde wynverkope is selfs vir ’n graanfooi omgeruil om die druk te verlig. Teen 1761 het die reede-rekenkunde omgekeer: vreemdelinge het kontant betaal, magazyn het leeggemaak, en die risiko was nie meer ooraanbod nie maar die Kompanjie se onvermoë om sy eie voorrade te verseker wanneer burgers vir pakketpryse uitgebly het. [3] [9]
Die Hugenote-valleie wat ná 1688 wingerde geplant het, het nou in ’n oorlogstydse baai verkoop. Drakenstein, die Paarl, Franschhoek en Val du Charron—later Wellington—was landbousesettings wie se vrugte en graan volop geword het terwyl vee skaars gebly het. Onder die tweede van der Stel is die nedersetting oor die eerste bergreeks uitgebrei om koloniste vir veeboerdery en stoetery te plaas. Die Tulbagh-kloof het die poort na daardie binnelandse kom gebly. Piketberg, vanwaar ’n jagter die vorige jaar noord gery het, het in daardie selfde buitenste veeland gesit. Wyn van daardie ou Franse name, en vee van die buitenste poste van vyf of ses duisend akker, was wat Franse en Engelse provisiemeesters nog voor betaal het. Die elfde jaar het daardie plase nie uitgevind nie. Dit het hulle betaal. [4] [7]
Ná Clive se optrede teen die Nederlandse bewapening wat van Batavia na Chinsurah aan die Ganges in 1759 gestuur is, is die vriendelike gevoel tussen Groot-Brittanje en die Verenigde Provinsies versteur. Engeland en die Nederlande was in vrede, tog het kolonel Clive by Fort William gevrees dat as Nederlandse magte groei, die nabob Meer Jaffier—deur Engelse hulp verhef—met hulle teen Engelse belange sou bondgenoot. Hy het die Nederlandse vloot op die Hooghly weerstaan, die skepe gevang, die leër vernietig, en die faktoriy verbied om te versterk of troepe te lig. Bevele het van die direkteure uitgegaan dat niks wat onder bestaande verdragte geweier kon word, aan Engelse skepe wat die Kaap aandoen, voorsien moes word nie. Die saak is sonder ’n breuk geskik. In 1761 het instruksies aangekom dat Engelse besoekers weer ruim behandel moes word. Sweedse kleure, in 1759 die eerste keer in Tafelbaai gesien, het ’n nuwe vlag gebly onder die vreemdelinge wat gekry het wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van artikels wat die Kompanjie nodig gehad het, te verbied. Ruim behandeling het nie ’n sagte goewerneur beteken nie. Die 1761-instruksies het Engelse toegang ná die Chinsurah-skrik herstel; hulle het nie Tulbagh se staande reël uitgewis dat die Nederlandse vlag en saluutetiket elke besoeker gebind het wat Kaapse beesvleis en wyn wou hê nie. In maer jare het hy voorrade aan Franse skepe geweier wat die gebruiklike nege-kanonsaluut weerhou het totdat albei geskiet het; eers toe het waatlemoene, hoflikheid en wyn gekom. Die elfde jaar se reede was dus ’n betalende een met Engelse hoflikheid herstel en die eer van die vlag nog op elke saluut. [3] [9]
Van Dessin se biblioteek en Mason en Dixon — 1761
In 1761 het Joachim Nicholas van Dessin (ook Joachim Nicolaas), byna ’n kwart eeu sekretaris van die weeskamer, sy biblioteek van drie duisend agthonderd gedrukte boeke, baie manuskripte, wiskundige en sterrekundige instrumente, en etlike olieverfskilderye aan die kolonie bemaak. Hy het die Kaapse konsistorie as voogde van die skenking aangewys, en een duisend riksdaalders—toe gelyk aan ongeveer £208 6s. 8d.—as kapitaal gelaat wie se rente die versameling moes bewaar en vergroot. Een duisend riksdaalders as fonds was ’n doelbewuste daad van blywendheid: nie ’n eenmalige skenking van rakke nie, maar rente bedoel om boeke te koop en te bind ná die skenker weg was. [3] [9]
Die boeke is in ’n gebou naby die kerk geplaas; die koster moes as bibliotekaris optree. Dat die koster as bibliotekaris gedubbel het, sê die skaal van die nedersetting—nog klein genoeg dat ’n kerkdienaar die sleutels gehou het—tog groot genoeg dat byna vier duisend bande en instrumente as ’n openbare trust voorgestel kon word. Die inrigting is eers min gebruik, en mettertyd het sommige van die interessantste bande sonder rekord verdwyn. Wat oorgebly het, het bekend geword as die Dessiniaanse versameling, later in die galery van die Suid-Afrikaanse Openbare Biblioteek gehou—nog met werke van blywende waarde. Tulbagh het die gebou gemagtig wat die skenking gehuisves het. ’n Kulturele saad is geplant selfs al het Kaapstadenaars van die dag selde die kamer gevul. Dat die biblioteek nie skare getrek het nie, en dat die kosbare boeke selde gelees is, is nie aan die goewerneur toegeskryf nie maar aan die taai agtergrond van die meeste setlaars. Die saad het gesit. [3] [9]
Besoekers het van Dessin al onder die nedersetting se paar geletterdes gereken. Die abbé Nicolas Louis de la Caille het drie intelligente manne in Kaapstad getel: die goewerneur, raadssekretaris Du Grand Prez, en Nicolaas van Dessin van die weeskamer—wie se boeke later die dorp se kultuurlewe van stapel laat loop het. Die 1761-bemaking het daardie private reputasie in ’n openbare trust verander. Dit het in dieselfde kategorie van Tulbagh se kultuurwerk gesit as die later verhoging van die Groote Kerk-toring en die plasing van ’n horlosie daarin—nog ’n saad, selfs wanneer die horlosie eers geweier het om die uur te sê. Wetenskap en letters het daardie jaar die stasie gebruik so seker as wat pakkette die reede gebruik het. [9]
Op die 27ste van April 1761 het mnre. Charles Mason en Jeremiah Dixon, twee sterrekundiges wat Engeland gelaat het met die voorneme om by Bencoolen die Venus-oorgang op 6 Junie waar te neem, aan die Kaap aangekom. Op die deurreis vertraag, het hulle besluit om die oorgang hier waar te neem. Goewerneur Tulbagh het hulle alle hulp gegee wat hy kon. Hul oorspronklike plan was Sumatra, nie Tafelvallei nie. Vertraging op die Engelse deurreis het ’n Kaapse oplossing afgedwing; Tulbagh se hulp het ’n toeval in ’n geslaagde waarneming verander. Vyf maande lank—van laat April tot vroeg Oktober—was die twee sterrekundiges en hul horlosie en teleskoppe deel van die kasteelwêreld se verkeer, langs pakketvaarders en voorraadkopers. [3]
Die 6de van Junie was buiig, maar op die oomblik van oorgang het geen wolke die son se skyf bedek nie. Hul instrumente was twee weerspieëlteleskoppe van twee voet brandpuntlengte wat honderd-en-twintig keer vergroot het, ’n kwadrant van ’n voet radius, en ’n sterrekundige horlosie. Hulle het tot die 3de van Oktober aan die Kaap gebly. Wetenskap sowel as handel het daardie jaar die stasie gebruik: ’n wêreldwye hemelgebeurtenis vasgespeld aan Tafelvallei onder ’n goewerneur wat al bekend was daarvoor dat hy botaniese en dierkundige monsters aan Nederlandse museums stuur en vooraanstaande waarnemers by die Taverne van die Seeë onthaal. Dit kon toeval gewees het dat soveel vreemdelinge in Tulbagh se administrasie aangedoen het; dit kon veiliger en vinniger skeepvaart gewees het. Dit was nie minder waar dat die naam van die Kaap as ’n goed bestuurde taverne internasionale luister verkry het nie, en dat twee Engelse sterrekundiges op ’n vertraagde Sumatra-reis instrumente, ’n helder skyf op die kritieke minuut, en ’n goewerneur gevind het wat die waarneming moontlik gemaak het. [3] [9]
Hop se ekspedisie georganiseer; die karavaan het die Bakoven gelaat — 1761
In 1760 het die burger Jacobus Coetsee olifante anderkant die Oranje gejag met twaalf Khoikhoi-metgeselle—na bewering die eerste blanke oorgang van daardie stroom. Blanke veeposte het al die mond van die Olifantsrivier bereik; sedert Simon van der Stel se kopertog van 1685 het die voorsieningsbasis byna tweehonderd myl binneland toe geskuif. Ná sy terugkeer het Coetsee Hendrik Hop, een van die kapteins van die burgermilisie, wat die plaas Slot van de Paarl beset het, vertel dat hy van swart mense genaamd Damrocquas gehoor het wat tien dae se reis anderkant die verste punt wat hy bereik het, woon, gesê met lang hare en linneklere. Die groot rivier self was nie nuut in gerugte nie. Namakwa-besoekers in die sewentiende eeu het die kasteel al sy eerste egte woord van ’n wye diep stroom in die noorde gegee—die Gariep—en van Briqua-volke anderkant, terwyl hulle fabelagtige stede van Monomotapa naby hul eie land ontken het. Coetsee se jag en Damrocqua-verhaal het ou geografie in ’n 1761-regeringskaravaan verander. [3]
In Junie 1761 het kaptein Hop dit by die regering aangemeld en aangebied om ’n verkenningsgeselskap in daardie rigting te lei. Die aanbod is aanvaar, en die kaptein het toe burgers gevra om vrywillig aan te sluit. Só ’n onderneming was nie meer so formidabel as in Simon van der Stel se dae nie, want blankes was nou in permanente besetting van veeposte so ver noord as die mond van die Olifantsrivier. Hop het presies die soort binnelandse rang gehou wat vrywilligers en waens kon lig sonder om die garnisoen te ontbloot. Die regering se aanvaarding van sy aanbod het die 1761-noordmars ’n amptelike verkenningsgeselskap gemaak, nie ’n private ivoorjag soos Coetsee s’n die jaar tevore nie. Tulbagh, wat etlike ekspedisies ver die agterland in georganiseer het en hul marse deur onbekende streke met ywerige verwagting gevolg het, het die onderneming gesteun. Goeie heersers trek goeie offisiere. Tulbagh het. Kaptein Hendrik Hop van die burgermilisie was net een van hulle. [3] [9]
Spesialiste het by die trein aangesluit. Die dienste is verseker van die plantkundige Jan Andries Auge, meestertuinier van die kolonie en ’n briljante plantkundige, wat inligting oor plante en bome moes versamel—’n onderwerp waarin Tulbagh diep belanggestel het en waarvan hy baie geweet het; die chirurgyn Carel Christoffel Rykvoet (ook Rijkvoet), ’n mineraloog van aansien; en die landmeter Carel Frederik Brink, wie se plig dit was om posisies te bepaal, ’n kaart te maak, en ’n joernaal te hou. Die karavaan was nie ’n jaggeselskap met ’n vlag nie. Dit was ’n burgerkolom met ’n tuinier, ’n mineraloog en ’n landmeter op die Kompanjie se wetenskaplike boodskap, onder ’n milisiekaptein wie se plaas by die Paarl gesit het. [3] [9]
Daar is ooreengekom dat die lede van die ekspedisie by ’n plek genaamd die Bakoven, naby die mond van die Olifantsrivier, sou versamel, en van daardie punt die reis begin. Op die 16de van Augustus 1761 was alles gereed, en die karavaan het die Bakoven noordwaarts gelaat. Langs Hop, Auge, Rykvoet en Brink het dertien koloniste gery: Jacobus en Joris Coetsee, Abraham Russouw, Hendrik Kruger, Andries Greef, Jan van Niekerk, Tieleman Roos, Pieter Marais, Casper en Jan Badenhorst, Josua Joubert, Coenraad Scheepers, en Ocker Heyns. Hulle het vyftien waens en agt-en-sestig gemengde Khoikhoi-dienaars gehad. Koloniste het grootliks vrywillig aangesluit in die hoop op vee in ruilhandel. Vyftien waens en agt-en-sestig dienaars het ’n trein gemaak wat in die 1660’s ondenkbaar van die fort sou gewees het. [3]
Die pad noord van die skiereiland was nie meer spoorlose gerugte nie. So vroeg as 1660–61 het geselskappe onder Cruythof en van Meerhof verby Riebeek-Kasteel tot by die Olifantsrivier gevolg; die land tot by daardie stroom was goed bekend voordat Hop se swaarder trein uitgerol het. Hulle het by die koperberge van Klein-Namakwaland verbygegaan wat in 1685 die eerste keer deur Europeërs besoek is, en amper reg noord gehou, na die groot rivier. Permanente veeposte tot by daardie mond het ’n voorsieningsbasis tweehonderd myl binneland toe gesit, sodat ’n milisiekaptein vrywilligers kon roep in plaas daarvan om die kasteelgarnisoen te ontbloot. [3]
Oranje-oorgang, kameelperde en die noordelike limiet — 1761
Op die 29ste van September het hulle die groot rivier by ’n drif oorgesteek waar die stroom byna elfhonderd voet wyd was. Die Klein-Namakwa is in ’n verarmde toestand gevind. Hulle is deur San-groepe van die grootste deel van hul vee beroof, en dit het gelyk of hulle uiteindelik heeltemal vernietig moes word. Die Groot-Namakwa het omtrent twintig jaar tevore noordwaarts getrek. Langs die Karas-korridor het die land skouspel en skaarste saam gebied: nuwe wild vir Europese oë, leë waterlope, en Namakwa-gemeenskappe wat al deur veeverlies en vroeër migrasie gedruk is. Die 1761-mars was net soveel ’n sensus van swaarkry noord van die Oranje as ’n soektog na Damrocqua-doek en -hare. [3]
Die name wat kaptein Hop aan plekke noord van die groot rivier gegee het, is lankal deur ander vervang, maar daar is geen moeite om die roete te volg nie. Hulle het die warmbron later Nisbett’s Bath genoem verbygesteek, en langs die westelike voet van die Karasberge gehou, tussen die agtiende en negentiende meridiane van Greenwich. Die karavaan het ingedruk in wat later kaarte Groot-Namakwaland se noorde sou noem, notaboeke vol hitte, plante en mineraalnotas. Dit is nie ’n jaarblad vir elke kamp nie. Dit is genoeg dat die ekspedisie die land noord van die Oranje binnegedring en notaboeke vol inligting bymekaargemaak het, onder ’n goewerneur wat agterlandmarse met ywerige verwagting gevolg het. [3] [9]
Kort ná die oorgang het hulle kameelperde gevind en etlike doodgemaak—diere wat die geselskap nog nooit tevore gesien het nie. Tulbagh, wat die hoofmuseums van Nederland al met baie monsters van die kolonie se plant- en dierkunde verryk het, het die vel van een van hierdie kameelperde na die museum van die Universiteit van Leiden gestuur. Dit was die eerste wat uit Suid-Afrika na Europa geneem is. Dit was nie sy eerste sulke geskenk aan Leiden en verwante inrigtings nie. Die goewerneur wat ’n gebou vir van Dessin se boeke gemagtig het, het ook ’n noordelike vel na ’n Nederlandse universiteit gestuur: dieselfde wetenskaplike eetlus, een van ’n Kaapse rak en een van ’n rivier waarvan die kasteel ’n eeu vroeër net gerugte gehad het. [3] [9]
Die ekspedisie het omtrent breedtegraad 26° 18′ S. bereik, en twee van die burgers het die land ’n paar myl verder binnegedring. Maar die hitte het nou amper ondraaglik geword; daar was só ’n skaarste aan voer vir die vee dat hulle vinnig vrek; en hoewel talle rivierbeddings gevind is, was daar in geeneen water nie behalwe op veraf punte waar die inboorlinge diep putte in die sand gemaak het. Kaptein Hop het ’n raad byeengeroep, en daar is maar een mening uitgespreek, dat dit onmoontlik was om verder te gaan. Hitte, leë rivierbeddings en sterwende osse het die noordwaartse stoot fermer as enige vyandelike leër beëindig. Die Desemberraad was nie ’n twis onder offisiere nie maar ’n enkele gedeelde uitspraak: verdere vordering was onmoontlik. Op die 7de van Desember 1761 het die karavaan suid gedraai. [3]
By die groot rivier is ’n tyd deurgebring om die uitgeputte vee te ververs, wat geleentheid gebied het om die omliggende land te ondersoek. In die berge wat aan die rivier grens, is koper ontdek, maar die gevolgtrekking waartoe kaptein Hop en sy assistente gekom het, was dat dit nie sou loon om dit te ontgin nie. Hulle het eers opgemerk dat daar geen hout in die omgewing was wat as brandstof gebruik kon word nie, gevolglik moes die erts in sy rou staat weggevoer word. Vervolgens was daar hindernisse in die rivier wat die gebruik van bote om die erts see toe te voer, sou verhinder, sodat dit in waens verwyder moes word. En laastens was die land nie net baie moeilik om te deurreis nie, maar dit was só deur die somerhitte verskroei dat dit nie voer vir trekosse kon bied nie. Die mond van die rivier was te ver om ondersoek te word. Koper in die angrensende berge was dus ’n mineraloog se nota, nie ’n Kompanjiesmyn nie. Rykvoet se boodskap het ’n antwoord gehad: die metaal was daar, en dit sou nie loon nie. [3]
Geen inligting van ’n positiewe aard is verkry oor die swart mense in die noorde, destyds Damrocquas genoem nie. Maar die wilde stories wat vroeër gangbaar was dat hulle lang hare gehad en linneklere gedra het, is as onjuis bevind, want die Groot-Namakwa het van geen mense geweet wat by daardie beskrywing pas nie behalwe Europeërs. Inligting is verkry oor die Betshuana, destyds Briquas of Birinas genoem, oos van die Kalahari. En dit is vasgestel dat die pokke van 1755 tot in Groot-Namakwaland versprei en baie lewens gekos het. Pieter Marais, een van die burgers wat die ekspedisie vergesel het, het die Khoikhoi-taal verstaan, en was ’n man tot navraag geneig. Hy en Tieleman Roos het ’n verslag oor die inboorlinge opgestel, wat toon dat die verskillende stamgroepe wat ontmoet is, lede van een stam was. Hulle het die wyse van nuwemaan-aanbidding deur sang, dans en aanroepings aanskou; en hulle het geleer dat die Groot-Namakwa ’n dowwe begrip van ’n opperwese gehad het, wat hulle Chuyn genoem het, maar wat die aard van hierdie wese veronderstel is om te wees, het hulle nie vasgestel nie. Hulle het die inboorlinge koper smelt en tot versiersels bewerk met ’n kliphamer en aambeeld. Die groot rivier is deur die Namakwa Chari of Eyn genoem. Die laaste woord was dieselfde as dié wat in 1685 aan kommandeur van der Stel deur die Klein-Namakwa gegee is. Die eerste woord Chari is dieselfde as Gariep van later kaarte. Die harde noordwaartse jaar was 1761: organisasie, vertrek, oorgang, kameelperd, limiet, koperuitspraak, en die Desember-draai. Die waens sou eers die volgende jaar die kasteelwerf inrol; geen van die lede is op die mars dood of ernstig siek nie. Notaboeke het vol tuisgekom. Die Damrocqua linne-en-langhare-verhaal nie. [3] [9]
Aalwyne, Constantia-wyn en kerkrang — 1761
Gedurende die een-en-twintig jaar van Tulbagh se regering was die gemiddelde hoeveelheid plaasprodukte na Indië uitgevoer 11 791 muid koring, 202 muid rog, 68 muid gars, 202 muid ertjies, 174 muid bone, en 346 legger gewone wyn. Botter is die eerste keer in 1754 na Indië uitgevoer; gedurende die volgende agtien jaar het die hoeveelheid wat jaarliks uitgevoer is, gemiddeld 22 322 pond beloop, gewoonlik by die Kompanjie se winkels teen ses- tot agtpence per pond gekoop. Na Europa is jaarliks eerder meer as 100 legger gewone wyn en soveel Constantia-wyn as wat verkry kon word, gestuur, wat gewoonlik nie meer as 14 of 15 legger was nie. Van 1736 tot 1761 was die prys wat die Kompanjie vir rooi Constantia-wyn betaal het £20 16s. 8d. en vir wit Constantia-wyn £10 8s. 4d. die legger, die eienaars van die plase waarin die oorspronklike landgoed verdeel is, verplig onder ’n ou kontrak om teen daardie prys te verkoop. Hulle kon maklik dubbel daardie bedrae van vreemdelinge kry, en was luidruchtig in hul klagtes. In 1761 het daardie klag ’n skerper rand gehad: die baai het vreemdelinge se pryse betaal terwyl die Kompanjie nog Constantia teen die ou kontrak geneem het, en die wynuitvoerpacht self het al tot vierhonderd pond gespring. [3]
In 1761 is ’n ooreenkoms gesluit met Jacobus van der Spuy, destyds eienaar van Hoog-Constantia, dat hy twee derdes van alle rooiwyn wat hy maak teen £31 5s., en twee derdes van alle witwyn teen £15 12s. 6d. die legger aan die Kompanjie moes lewer, vry om die oorblywende derde te verkoop aan wie hy wou teen die beste prys wat hy kon kry. ’n Soortgelyke ooreenkoms is later met Lambert Myburgh, eienaar van Groot-Constantia, gemaak. Die ooreenkoms is in riksdaalders gesluit, destyds gangbaar teen twee-en-’n-halwe gulden van Holland, of vier sjielings en twopence Engelse geld elk. Die verandering was beskeie hervorming onder monopolie, nie vrye handel nie. Dit het nogtans 1761 as ’n jaar gemerk waarin die beroemdste Kaapse wingerde ’n geskrewe aandeel in die vreemde premie gewen het terwyl die oorlogstydse voorsieningsbloei elke legger laat tel het—en terwyl bankrot wynplase van die middel-1750’s nog onthou het hoe naby ondergang gekom het voor die Franse vlote. [3] [9]
In 1761 is die eerste aalwyne uit Suid-Afrika uitgevoer. ’n Hoeveelheid van tweehonderd-en-agtien pond in gewig is deur die ou burgersraadslid Petrus Johannes de Wit voortgebring, wat aan die Kaap gewoon het, maar ’n plaas in die land gehad het, en die middel daar laat berei het. Die politieke raad het besluit om dit na Europa te stuur, waar dit as van goeie gehalte uitgespreek is. Die direkteure het instruksies uitgereik om dit by die winkels te koop teen ’n prys nie hoër as twee sjielings en driepence halfpenny per pond nie. Van daardie datum het dit ’n uitvoerartikel na Europa gebly, maar die hoeveelheid in aanvraag was gering, en dit was nie tot veel voordeel van die kolonie nie. ’n Nuwe lyn het op die produksielys langs wyn, graan en ivoor gesit: ’n landmiddel van ’n Kaapse raadslid se plaas, in Europa goed gekeur, by die winkels geprys, en nooit ’n tweede Constantia nie. [3]
In Maart 1760 het ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau uit Europa aangekom. Op die 9de van November 1760 het hy met Margaretha Elisabeth Timmendorf getrou. Die politieke raad het besluit om hom aan die Kaap te hou, en om mnr. Bode na Waveren te stuur. Maar Bode het geweier om te verskuif, op die grond dat hy, as predikant van die Kaap bevestig, nie verplig kon word om ’n pos van minder waardigheid te vul sonder om aan wangedrag skuldig bevind te word nie. Sommige lede van die raad was ook van hierdie mening, maar die meerderheid het hom van diens geskors en sy salaris gestop totdat die mening van die direkteure bekend kon word. Die twis was oor rang en bevestiging, nie leerstuk nie. Bode se standpunt het die raad verdeel; sommige lede het met hom saamgestem, maar die meerderheid het salaris gestop totdat Amsterdam gepraat het. [3] [8]
Die direkteure het besluit dat sy betoog regverdig was, en hulle het instruksies uitgereik—wat in April 1761 aan die Kaap ontvang is—dat mnr. Serrurier as derde predikant van die Kaap bevestig moes word, dat mnr. Bode as tweede predikant diens moes hervat en sy agterstallige salaris betaal moes word, en dat by die eerste dood of verskuiwing van òf mnr. Kroonenburg, òf mnr. Bode, òf mnr. Serrurier, geen opvolger aangestel moes word nie. Hulle was almal in aktiewe diens deur die res van Tulbagh se regering. In dieselfde jaar het die direkteure beveel dat ds. Remmerus Harders, in 1758 ná Meyring se dood deur kommissaris Johan Gideon Looten na Waveren gestuur, daar permanent moes bly. Kerkpolitiek in 1761 het dus ’n rangtwis gesluit, ’n drie-predikant Kaapse bank vir die res van Tulbagh se lewe vasgesit, en die landpastorate te Waveren toegesluit. Gekombineerde konsistories, nuttig of nie, het nog nie teen die gemeentes se reiskoste vergader nie. Die Kaapse preekstoel het drie diep gesit; Roodezand het Harders vir goed gesit. [3]
De Nys sterf; Kirsten resident te Simonstad — Mei 1761
Gedurende die tydperk dat goewerneur Tulbagh aan die hoof van die kolonie was, is die dorp in Tafelvallei aansienlik vergroot, en vreemdelinge het dit begin ken onder sy huidige naam Kaapstad, hoewel die koloniste dit nog die Kaap genoem het. Etlike nuwe strate is uitgelê. Die paradeterrein is weer gelykgemaak, en ’n eikeheining is daarom geplant. Die kunsmatige fonteine waaruit die inwoners water gekry het, is hernu. Die stadhuis—dieselfde wat nog in gebruik is—is deur die burgersraad gebou. Die hospitaal het tot puin verval, en die direkteure het besluit om ’n nuwe een te bou, maar die werk was nog nie begin nie, hoewel die materiale bymekaargemaak is. Die vestingwerke is herstel, en ’n nuwe battery is naby die mond van die Soutrivier opgerig. Kalender 1761 het daardie burgerlike program nie uitgevind nie. Dit het daarin gesit: ’n hoofstad nog dun van die 1755-grave, nog duur verkoop aan twee ryke, en nog bou. [3] [9]
Te Simonstad is duur werke uitgevoer. Die hospitaal—’n vierkantige gebou van 130 voet frontbreedte—is in 1760 begin en sou in ’n later jaar voltooi word. Soliede pakhuise, ’n klippier, ’n slaghuis, ’n bakkery, werkswinkels vir smede en timmermanne, en ’n woonhuis vir die beampte in bevel van die stasie het in dieselfde vergroting gevolg. Die gebou wat in goewerneur Swellengrebel se tyd opgerig is—wat 450 voet lank was en vroeër vir alle doeleindes gedien het—is nou uitsluitlik as kwartiere vir garnisoen en werkslui gebruik. Nie net in die dorp nie, maar ook in die landdistrikte, is die impak van Tulbagh se energie gevoel. Simonstad is vergroot: pakhuise, ’n klippier, ’n groot hospitaal. Valsbaai was nie meer net ’n noodwinterdeur nie. Die hospitaalstigting van 1760, die residenttitel van 1761, en die winkels wat gevolg het, het Simonstad ’n tweede geboude gesig van Kompanjiemag gemaak—betaal terwyl vreemde en Kompanjiesskepe nog die verversingsekonomie van Tafelbaai volgemaak het. [3] [9]
In Maart 1751 is Adriaan de Nys as poshouer aangestel in opvolging van Justinus Blas. Mnr. De Nys is in Mei 1761 oorlede, toe Jan Frederik Kirsten as beampte in bevel te Simonstad aangestel is, met die titel van resident—’n stap op in naam wat die pos se groeiende gewig langs Tafelbaai gepas het. Blas het van Maart 1743 tot Maart 1751 as poshouer gesit; De Nys het die volgende tien jaar onder dieselfde titel gesit; Kirsten se nuwe styl het die winterhawe as meer as ’n pos gemerk. Die lang gebou van Swellengrebel se tyd het as barakke gebly. Die vierkantige hospitaal het nog gestyg. ’n Resident het gesit waar ’n poshouer gesterf het. [3]
Die dorp Stellenbosch is in hierdie tydperk ook aansienlik vergroot en in voorkoms verbeter, hoewel die drosdybrand wat dit sou toets buite hierdie kalender gesit het. Swellendam het ’n blote gehuggie gebly. Om toegang daartoe van die Kaap te vergemaklik, het die pont van 1757 op die Breede, naby die aansluiting van die Sonderend, nog die openbare pad gedra. Horak het nog daardie drosdy gesit. Van Schoor het nog Stellenbosch gesit. Die elfde jaar het nie die binnelandse banke omgeskud nie. Dit het Valsbaai se titel omgeskud, en dit het ’n milisiekaptein se waens noord gestuur. [3] [9]
Noord en suid het die jaar die kolonie se reikwydte gerek: ’n karavaan anderkant die Oranje met kameelperdvelle en koperuitspraak; ’n biblioteek van byna vier duisend bande by die kerk; Engelse sterrekundiges op die oorgang van April tot Oktober; aalwyne in die Europa-gebonde ruimtes; Constantia in ’n billiker kontrak geskryf; drie Kaapse preekstoele uit Amsterdam beveel; en ’n resident se stoel by die winterhawe. Onder Tulbagh was 1761 nie ’n jaar van verowering nie maar van peiling, skenking, hemelwerk, klein handelsnuutjies en herstel van instellings—terwyl boere nog duur verkoop het aan die vlote van twee ryke by ’n neutrale taverne van die seeë. Die elfde jaar het gesluit met kontant in die baai, Bode betaal en herstel, Serrurier as derde bevestig, Kirsten as resident gestileer, en Hop se waens al suid van breedtegraad 26° 18′ gedraai. Die tuine van 1652 was honderd-en-nege jaar agter. Die groot rivier, Chari of Eyn in die notaboeke wat tuisgekom het, was nie meer net ’n Namakwa-gerug nie. [3] [4] [7] [8] [9]