Boer History1709 aan die Kaap die Goeie Hoop: Mauritius-setlaars, Vergelegen-veiling, Stellenbosch-eike en Abraham van Riebeeck
Mercurius sit Mauritius-setlaars aan wal — 26 Januarie 1709
Die ontruiming van Mauritius, in Februarie 1707 uit Europa beveel en in September 1708 met die Carthago en Mercurius begin, het in die nuwe jaar sy eerste Kaapse landing opgelewer. Die eiland was ’n afhanklikheid van die Kaapkolonie. Die direkteure het dit as verversingstasie skaars bruikbaar geag en onveilig as dit slegs lig beset is ná orkaan-, seerower- en brandverliese. Behalwe ’n bietjie ebbenhout en ambergris het dit niks van betekenis tot die handel bygedra nie. Toe die onttrekkingsnuus die eiland die eerste keer bereik het, was die burgers teësinnig om hul huise op te breek, tog het noodsaak die keuse tussen Java en die Kaap afgedwing: nege gesinshoofde het vir die Kaap gekies, die res het Batavia verkies. [3]
Die twee skepe wat in September gestuur is, het hul werk verdeel. Die Carthago het na Batavia deurgegaan met dié wat Java verkies het; die Mercurius het na Tafelbaai teruggekeer en haar passasiers op die 26ste Januarie 1709 aan wal gesit. Onder hulle was Daniel Zaaiman, Gerrit Romond en Hendrik de Vries, met hul gesinne. Die name van die ander gesinshoofde wat die Kaap eerder as Batavia gekies het, is nie in die latere opsomming opgeteken nie. Dié wat geland het, het huishoudelike goed en ervaring van eilandboerdery saamgebring na ’n kolonie wat nog die vertrek van die teruggeroepte Van der Stel-kring en die eerste volle kalenderjaar van goewerneur Louis van Assenburgh se administrasie verwerk het. [3]
Die Januarie-aankoms het die burgerlike helfte van ’n onttrekking gesluit wat jare lank voorberei is. In die nag van die 9de Februarie 1695 is die residensie en magazyn op die eiland deur ’n geweldige orkaan verwoes. In 1701 het ’n seerowerskip naby die nedersetting vergaan en tweehonderd gewapende manne aan wal gesit, tesame met twaalf Engelse en dertig Indiese gevangenes uit buitgemaakte vaartuie. Die meester van die seerowers was ’n ou kennis van die Hollandse Kompanjie, omdat hy in die Amy was toe sy in 1698 in Saldanhabaai gevat is. Die eilandkoloniste het in die fort skuiling gesoek. Kommandeur Roelof Diodati het, om van die onwelkome besoekers ontslae te raak, die Kompanjie se pakket teen halwe prys aan hulle verkoop, waarvoor hulle hom £16 uit geld van die wrak betaal het. Op die 15de November 1707 is die Kompanjie se geboue heeltemal deur vuur verwoes; die boeke, rekords en magazynvoorraad het saam met alles anders gebrand. [3]
Kompanjietroepen het nog op die eiland gebly onder die laaste Hollandse kommandeur, Abraham Momber. Die jaar 1709 het die vrygesinne se oordrag gehou; die garnisoen se inskepeing en die doelbewuste verwoesting van wat nie saamgeneem kon word nie, het nog voorgele. In Tafelvallei het die nuwe aankomelinge ’n gemeenskap binnegegaan wat al gewoond was om vrygesinne uit Europa en van ander Kompanjiestasies op te neem. Koringuitvoer na Batavia het, op die gemiddelde van 1706–1711, eerder meer as vierduisend muid per jaar beloop teen iets onder twaalf sjielings ’n muid by die magazyn. Teen daardie agtergrond was die Mauritius-huishoudings nog ’n toename van vrybevolking eerder as ’n afsonderlike plantasieprojek van hul eie—vryburgers wat in dieselfde graan-, vee- en dorpsorde invou wat Van Assenburgh moes administreer sonder die private landbou-ryk van die vorige dekade. [3]
Die keuse wat die eilandvryliede moes maak, het ook bepaal wat die Kaap ontvang het. Dié wat Batavia verkies het, het die Carthago na Java en die digter Kompanjiewêreld van die Ooste gevolg; dié wat Tafelbaai gekies het, het ’n verversingskolonie aanvaar wat nog herstel het van die terugroeping van Wilhem Adriaan van der Stel, die verskeping van Johannes Starrenburg en die kerkstryd wat eers met Engelbertus François le Boucq se deportasie in September 1708 geëindig het. Zaaiman, Romond en De Vries word genoem omdat die latere opsomming hulle bewaar het; die ongenoemde hoofde van die oorblywende Kaap-gerigte huishoudings het die vrybevolking onder dieselfde voorwaardes binnegegaan—grond, vee en magazynpryse eerder as ’n voorbehoue Mauritius-nedersetting van hul eie. [3]
Vergelegen verdeel en verkoop — Oktober 1709
Die groot Hottentots-Holland-boedel van die teruggeroepte goewerneur Wilhem Adriaan van der Stel het in Oktober 1709 sy regsende op die Kaapse mark bereik. Nadat die raad vroeg in 1708 geweier het om hom ná die pers van daardie jaar se druiwe in besit te laat—hy het slegs verlof gekry om die vrugte wat toe ryp word te pers en die helfte van die wyn op eie rekening te verkoop, die ander helfte vir die Kompanjie, die hoeveelheid gepars ses-en-vyftig leggers—is Vergelegen gemeet en bevind dat dit seshonderd-en-dertien morg bevat. Dit is in vier plase verdeel, wat by openbare veiling verkoop is. [3]
Die groot woonhuis is afgebreek, en die materiaal is tot Van der Stel se voordeel verkoop. Die ander geboue is deur die Kompanjie oorgeneem vir £625, hoewel die materiale waarvan hulle gebou is teen ’n veel hoër som getakseer is. Die vier plase het £1,095 by die veiling opgelewer. Die kopers was Barend Gildenhuis, Jacob van der Heiden, Jacob Malan en die weduwee van Gerrit Cloete. Die veiling het só ’n enkele amptelike domein in gewone vryeiendomsplase omgeskakel onder die ná-terugroep-reël dat Kompanjiedienaars nie meer op die ou skaal vir private wins mag boer nie. Die dispariteit tussen die Kompanjie se koopprys vir die oorblywende geboue en die hoër taksasie van hul materiale was self ’n maat van hoe deeglik die boedel van sy voormalige amptelike karakter gestroop is: klip en hout het meer as materiale getel as as die staande werke van ’n goewerneursetel. [3]
Van der Heiden se naam het die veiling aan die burgerveldtog verbind wat gehelp het om die teruggeroepte amptenare te laat val. Negentien vryliede het Adam Tas en Van der Heiden gemagtig om die aanklagte in die Vaderland voort te sit; albei agente het met die tuisvloot van 23 April 1708 geseil wat ook Van der Stel, die sekunde Samuel Elsevier en die predikant Petrus Kalden met hul gesinne saamgeneem het. ’n Verdere ondersoek in Amsterdam het tot die absolute ontslag van Van der Stel, Elsevier en Kalden uit die Kompanjie se diens gelei. Hulle het agente in die kolonie agtergelaat om boedels te verkoop en die opbrengs oor te stuur. Van der Heiden het nou onder dié gestaan wat stukke van die opgebreekte boedel op die grond in Hottentots-Holland oorgeneem het—’n vryman wat die burgers se saak na Europa gedra het en as koper teruggekeer het toe die goewerneur se domein eindelik onder die hamer gekom het. [3]
Jacob Malan (Jacques Malan), een van die vier kopers, was ’n Franse vlugteling-landbouer in die Hottentots-Holland-buurt, man van Elizabeth le Long, weduwee van Jean Jourdan, en later ’n lid van die hof van landdros en heemrade van Stellenbosch. In 1713 sou hy die plaas La Motte in vrye eiendom ontvang, wat hy sedert 1694 gehou het; by sy vrou se dood in 1736 het die boedel nog plase gehou, onder meer De Faisante Kraal aan die Botrivier en grond in Hottentots-Holland. Sy teenwoordigheid onder die kopers van 1709 het die opbreek van Vergelegen dus aan ’n vrye Hugenote-boerklas verbind wat al in dieselfde distrik gewortel was, eerder as aan ’n nuwe kring Kompanjie-begunstigdes. Gildenhuis en die Cloete-weduwee het die oordrag in gewone vryeiendomsname van die ná-terugroep-nedersetting voltooi. [3] [8]
’n Latere kasteelportret van die teruggeroepte goewerneur het dieselfde veiling in persoonlike terme gestel: beroof van sy pragboedel Vergelegen, sy drome van ’n belonende aftrede in ’n pragtige land verstrooi, het Simon van der Stel se seun in 1708 na Nederland teruggekeer. Die Oktober-veiling van 1709 het daardie berowing op die grond konkreet gemaak. Frans van der Stel het met sy broer na Europa teruggekeer en in Amsterdam gaan woon; sy vrou, Johanna Wessels, dogter van ’n vooraanstaande Kaapse burger, het by haar ouers gebly om die eiendom tot die beste voordeel te verkoop. Vergelegen se sloping van die hoofhuis, die Kompanjie se winskoop op die oorblywende geboue, en die vierplaas-veiling teen £1,095 vir 613 morg het die direkteure se uitspraak in Hottentots-Holland sigbaar gemaak. [3] [9]
Jong eike na Stellenbosch gestuur — winter 1709
Boomplanting onder die Van der Stel-goewerneurs het verslap, maar die owerhede het dit nie heeltemal laat vaar nie. In die winter van 1709 is ’n aantal jong eike na Stellenbosch gestuur om langs die strate geplant te word. Sommige van dié wat vroeër op dieselfde plekke gesit is, is moedswillig of gedagteloos vernietig. Die dorp wat rondom die landdros se kantoor en die kerk gegroei het, het dus ’n vars openbare planting ontvang op ’n oomblik toe hout naby die Kaap al ’n amptelike saak was. [3]
Die woude in die bergkloof naby die Kaap was teen hierdie tyd uitgeput. ’n Kommissie wat gestuur is om die Land van Waveren te ondersoek, het berig dat daar nog ’n aansienlike hoeveelheid hout geskik vir waensmaak en huisbou te vinde was. Openbare straateike en die soektog na hout verder binnelands het dus saamgestaan as antwoorde op dieselfde skaarste: skaduwee en belyning in die dorpstrate aan die een kant, bouhout vir waens en wonings aan die ander, nou dat die nader kloof nie meer enige van die twee behoeftes voorsien het nie. [3]
Boere van Stellenbosch en Drakenstein, onder ’n ouer regulasie gedruk om ’n eik te plant waar hulle ’n boom op eie grond vel, het die reël oor die algemeen verwaarloos. Hulle het as rede aangevoer dat hulle met slegs sestig morg grond nie genoeg ruimte het nie, omdat bome naby wingerde en koringlande voëls aantrek en huisves. Private vervangingsplanting en openbare straateike het dus in dieselfde distrikte op verskillende praktiese voet gestaan: die wintersending na Stellenbosch was ’n daad van die regering, nie ’n spontane herlewing van die private plig wat die vryliede aanhou ignoreer het nie. [3]
Die winterplanting het nie die stelselmatige lanings herstel wat met Simon van der Stel se vroeër jare verbind is nie. Dit was ’n beperkte herstelmaatreël—jong bome vir strate wat al deur vroeër vernietiging bederf is—onder ’n goewerneur wat selde die kasteel verlaat het en wat by geskrewe bevel regeer het eerder as by persoonlike rondgang onder die plase. Stellenbosch se strate, die landdros se distrik en die uitgeputte kloof naby die skiereiland het een deurlopende probleem van hout, skaduwee en boumateriaal gevorm. Die wintereike van 1709 was ’n eerste klein stap in daardie poging, nie die voltooiing daarvan nie: hulle het bome terug in die dorpslyne gesit, en die groter vraag van berghout aan die Waveren-verslag en aan later kommissies oorgelaat. [3]
Plakkaat teen skade aan openbare bome — 8 Augustus 1709
Vernietiging van die vroeër straatplantings het ’n formele antwoord opgelewer. Op die 8ste Augustus 1709 is ’n plakkaat uitgevaardig waarin skade aan bome op openbare eiendom verbied is onder straf van ’n deeglike géseling by die voet van die galg. ’n Beloning van £2 1s. 8d. is beloof aan elkeen wat oortreders voor die gereg bring. Die ordonnansie het die wintereike-sending aan ’n strafsankie en ’n premie verbind, en openbare bome as Kompanjie-eiendom behandel wat deur skouspel en betaling beskerm moes word eerder as deur vermaning alleen. [3]
Die plakkaat het tot dieselfde administratiewe styl behoort wat Van Assenburgh ná die oordaad van die vorige dekade moes handhaaf: geskrewe reëls, openbare strawwe, en aandag aan dorpsinfrastruktuur sonder die private landbou-ryk wat Wilhem Adriaan in onguns gebring het. Dit het nie nuwe woude geskep nie; dit het probeer om wat die winterplanting in die grond sit, te keer om weer uitgeruk te word. Die galgvoet en die tweepond-beloning het die Kompanjie se belang in straathout sigbaar gemaak vir elke vryman en dienaar wat by die bome verbygegaan het. [3]
Private verwaarlosing van die vel-en-herplant-reël het onaangeraak gebly deur die Augustusteks. Die plakkaat het oor skade op openbare eiendom gepraat, nie oor die sestigmorg-boer wat geweier het om eike langs sy wingerd te plant uit vrees vir voëls nie. Daardie onderskeid het die dieper houthaakstuk—uitgeputte kloof en verre Waveren-stande—nog aan opmeting en verslag oorgelaat eerder as aan strafordonnansie. Wat 1709 op skrif vasgelê het, was die verdediging van die openbare rye wat al aan Stellenbosch se strate toegewys was. [3]
In daardie sin was die plakkaat en die wintereike een beleid twee keer gestel: eers as voorsiening van jong bome, dan as straf vir dié wat hulle vernietig. Saam merk hulle ’n jaar waarin die ná-terugroep-regering sy aandag aan gewone munisipale en landelike orde bestee het—bome, graan, kerktong, en die beskikking oor ’n gevalle goewerneur se boedel—eerder as aan ’n nuwe politieke krisis van die Tas- of Kattendyk-skaal. Die straf by die galgvoet was doelbewus swaar: openbare bome was skaars kapitaal nadat die kloof naby die Kaap uitgewerk was, en die Kompanjie het ’n sigbare géseling en ’n kontantbeloning verkies bo nog ’n ronde verwaarloosde vermaning. [3]
Koringuitvoer en nedersettingskonteks — 1709
Deur die middeljare van die eerste dekade van die eeu het ’n reeks goeie seisoene ’n aansienlike hoeveelheid koring elke jaar na Batavia laat stuur. Van 1706 tot 1711, albei jare ingesluit, was die gemiddelde uitvoer eerder meer as vierduisend muid. Die Kompanjie het iets minder as twaalf sjielings Engelse geld per muid by die magazyn betaal. Rog, gars, bone en ertjies is in hoeveelhede verbou wat vir die skepe en vir die Indiese regering volstaan het wanneer daardie mark dit wou neem. Die 1708-ontmoediging van surplusrog en -bone het die onlangse herinnering gebly dat oormaat van bygraan die vraag kon oortref selfs terwyl koring sy plek behou het. [3]
Die kennisgewing van die vorige jaar het nie die koringhandel omgekeer wat die goeie seisoene oopgemaak het nie; dit het die bygewasse verklein wat die Kompanjie bereid was om op te neem. Vir vryburgers wat rog- en boonaanplantings verder as skip- en hospitaalbehoefte uitgebrei het, het 1708 ’n duidelike teken gebring dat die Batavia-mark nie onbeperkte diversifikasie van graan sou onderskryf nie. Koring het die stapel gebly wat die magazyn teen ’n gepubliseerde prys sou neem; rog en bone het tot plaaslike en skeepsverbruik teruggeval sonder ’n gewaarborgde Kompanjiekoper. Deur 1709 het daardie patroon binne die langer 1706–1711-uitvoergemiddelde gehou. [3]
Van Assenburgh self, op die 1ste Februarie 1708 in amp gestel, het die direkteure se instruksies in letter en gees uitgevoer en die agting van die burgers gewen, selfs terwyl tydgenote sy groeiende liefdes vir die plesier van die tafel beskryf het. Hy het selde die kasteel verlaat. Op Nuwejaarsdag en op sy verjaardag het die voornaamste burgers met hul vroue tussen tien en elf in die oggend kom komplimente aflê, tot die middagete gebly, en gewoonlik eers om nege-uur die aand vertrek. By die jaarlikse monstering van die Kaapse distriksmilisie—een kompagnie kavallerie en twee van infanterie—is die offisiere in die kasteel onthaal. Hy was vriendelik by hierdie ontvangs en maklik toeganklik, maar hy het nie die samelewing nagejaag in die trant van Simon van der Stel se vroeër jare nie. [3]
’n Latere kasteelportret van dieselfde goewerneur het die werkswyse agter daardie ontvangs ingevul. Hy was gemaklik—inderdaad selde op pad, want hy het meestal in die Kasteel gebly en selde inspeksietogte onderneem—tog was hy nie ’n blote eggo van sy meerderes nie. Hy het ’n Engelse kaptein streng berispe wat by aankoms in Tafelbaai nie die Hollandse vlag geëer het nie, en die man gesê “I shall shoot you from the roadstead for not saluting the castle,” waarna die kaptein teruggejaag het om sy kanonne te vuur en toe met hoflikheid en ’n glas wyn verwelkom is. Hy het ’n besluit van die politieke raad oor die aanstelling van ’n sekere skipper omgekeer en sy sin gekry. Hy het ’n ultimatum aan die Duitse Peter Kolbe gestel, wat al ’n tyd lank niks gedoen het nie, nóg sy sterrekundige waarnemings nagejaag nóg burgerdiens verrig: as hy langer bly, moet hy as burger gereken word en laste en belastings betaal, of na Holland teruggestuur word. Poppespele en vuurwerke het tot dieselfde openbare trant behoort; die burgers het die laissez-faire wat op Wilhem Adriaan gevolg het, in die omstandighede as geen geringe verligting ervaar. [3] [9]
Die jaar 1709 het daardie patroon nie omgekeer met ’n nuwe politieke krisis op die skaal van die Tas-memoriaal of die Kattendyk-terugroep nie. In plaas daarvan het dit die werking van besluite wat al geneem is, aangeteken: Mauritius-gesinne op die Mercurius, Vergelegen op die veilingblok, en straatbome onder ’n galgstraf. Die sekunde Johan Cornelis d’Ableing het nog sy pos beklee; die Kaapse preekstoel het by Johannes Godfried d’Ailly gebly; die vleiskontrakte en vryruil-reëlings van die ná-terugroep-nedersetting het voortgegaan sonder ’n nuwe direkteursomwenteling vir hierdie kalenderjaar. Kommissaris Cornelis Joan Simons se vrystellingswaarborgreël van 19 April 1708—geen slaaf vrygelaat sonder sekerheid dat die vrygestelde nie binne tien jaar ’n las op die armefondse word nie—het die staande wet van die nedersetting gebly. [3]
Stellenbosch-huwelike van die Costeux-weduwee en Abraham de Clercq — 12 Mei 1709
Gewone vryeiendom en gesinsake onder die vlugtelinge het onder dieselfde ná-terugroep-orde voortgegaan. Esaias Costeux, landbouer in die Stellenbosch-distrik, is in 1708 oorlede en het ’n weduwee, Anna van Marseveen (van Marcevene), maar geen nageslag nagelaat nie; sy broer en suster was sy erfgename in 1709. Die weduwee het op die 12de Mei 1709 te Stellenbosch met Abraham Prévot van Calais getrou. Hulle het later twee dogters nagelaat. Sulke skikkings—erfenis, hertrou, en die stille oordrag van ’n klein landbouboedel—het parallel geloop met die skouspelagtige vierplaas-veiling van Vergelegen en met die landing van die Mauritius-vryliede. [8]
Prévot was ’n seun van Charles Prévot van Calais en Marie le Fèvre, wat in 1688 uit Amsterdam in die Schelde met drie kinders, Abraham, Anne en Elizabeth, aangekom het; ’n vierde kind, Charles, is aan boord in Tafelbaai gedoop. Die vader was in Julie 1688 al oorlede. Abraham se huwelik met die Costeux-weduwee het dus ’n Calais-vlugtelinglyn van die eerste 1688-skepe aan ’n Stellenbosch-landbouhuishouding verbind wie se manlike hoof die vorige jaar gesterf het, die broer en suster die bloedserfgename se deel, terwyl die weduwee in die distrikskerk hertrou het. [8]
Dieselfde Stellenbosch-register het op dieselfde 12de Mei 1709 nog ’n vlugtelinghuwelik opgeteken. Abraham de Clercq (later de Klerk) van Straaskerke, anders Serooskerke, op die eiland Walcheren, seun van Pieter de Clercq en Sara Cochet, het in 1688 in die Oosterlandt in diens van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie aangekom. Hy het te Stellenbosch met Magdalena Mouton van Middelburg getrou. Sy suster Jeanne het met André Gaucher getrou. Die dubbele datum—Prévot en De Clercq op een dag in die Stellenbosch-kerk—toon ’n distrik wat een-en-twintig jaar ná die eerste skepe nog die 1688-aankomelinge in plaaslike huishoudings invleg. [8]
Anna van Marseveen self het tot daardie selfde vlegwerk behoort. Sy was ’n dogter van Pieter Jansz van Marseveen en Elizabeth des Pres van Kortrijk; haar suster Cecilia het met Charles du Plessis getrou. Die Costeux-familie het van Marcq naby Calais gekom: Esaias, Jean en Susanne, kinders van Esaias Costeux en Susanne Albert, in die lys van 1690 beskryf as weeskinders wat by Nicolaas Kleef woon. Esaias het landbouer in die Stellenbosch-distrik geword; Jean sou later met Anna Gildenhuys van die Kaap trou. Die erfenis van 1709 en die hertrou van 12 Mei het dus een Calais-Stellenbosch-huishouding gesluit en ’n ander oopgemaak, sonder enige nuwe toekenning van ’n goewerneur se boedel of enige nuwe Kompanjiekontrak—gewone burgersake in die jaar dat Vergelegen onder die hamer gegaan het. [8]
d’Ailly doop agt kinders by Drakenstein — 21–22 September 1709
Die Kaapse predikant d’Ailly se hand verskyn in die Drakenstein-kerkrekord vir die jaar. Op die 21ste en 22ste September 1709 het hy ’n groep kinders in die distrikskerk gedoop. Ná die verskuiwing in 1707 van ds. Hendrik Bek van Drakenstein na Stellenbosch, het die Franse gemeente sonder ’n gevestigde predikant van haar eie gebly; dienste was in die hande van ’n sieketrooster, en die Kaapse predikant se twee dae by Drakenstein het ’n gat gevul wat die distrik nie uit sy eie preekstoel kon vul nie. [3] [8]
Op Sondag die 21ste September het hy Marie, dogter van François du Toit en Susanne Seugnet, gedoop, die getuies Pierre Rousseau en Marie Jeanne Des Pres; en Abraham, seun van Josué Cellier (Selliet) en Elizabeth Couvret, aangebied tot die doop met Abraham de Villiers die seun as getuie en Ester Roux as peetmoeder. Cellier en Couvret het in 1700 met die Reygersdaal saam met Paul Couvret aangekom; die Septemberkind het dus tot ’n ietwat later vlugtelingstroom as die 1688-skepe behoort, nog die Drakenstein-doopvont onder ’n Kaapse predikant. [8]
Op Sondag die 22ste September het dieselfde predikant nog ses gedoop: Susanne, dogter van Louis le Riche en Susanne Fouché, getuies François du Toit en Susanne Seugnet; Jacques, seun van Charles Marais en Anne de Ruel, getuies Charles Marais en Anne Roux; Jean, seun van Jean de Bus en Sara Jacob, getuies Daniel Jacob en Marthe le Fèvre; Pierre, seun van Jacques Theron en Marie Jeanne Des Pres, getuies François du Toit en Cornelia Villion; Willem, seun van Pieter Willem van Heerden en Makel Eskal, getuies Barend Burger en Johanna, vrou van Geert Basson; en Jean, seun van David du Buisson en Claudine Lombard, getuies Jan Elberst en Sophia Hapel. Die register merk op dat al agt kinders deur monsieur d’Ailly, predikant van die Kaap, in die kerk van Drakenstein gedoop is. [8]
Die twee dae sit langs die later Nederlandse-papierbevel as bewys van ’n tweetalige distrik onder ’n Nederlandssprekende regering, nie van ’n Franse kerk wat oornag uitgedoof is nie. Du Toit, Marais, Theron, le Riche, de Bus en du Buisson was name van die oorspronklike vlugtelingnedersetting; Van Heerden se kind in dieselfde lys toon Hollandse bure wat dieselfde vont en dieselfde besoekende Kaapse predikant gebruik. d’Ailly het die eerste keer op die 5de Februarie 1708 aan die Kaap gepreek; sy Septemberreis na Drakenstein was pastorale voorsiening uit Tafelvallei, nie die installering van ’n nuwe Franse predikant nie. Franse dienste het nie opgehou nie; kerknotules van later jare toon nog Franse en Nederlandse ure op Sondagoggende. [3] [8]
Abraham van Riebeeck aanvaar amp as goewerneur-generaal — 30 Oktober 1709
Op die 30ste Oktober 1709 het Abraham van Riebeeck, derde seun van die Kaap se eerste kommandeur Jan van Riebeeck en Maria de la Queillerie, die regering van Nederlands-Indië oorgeneem en in die kasteel te Batavia ingetrek met sy vrou, sy agtienjarige seun Johan van Riebeeck, en sy sestienjarige dogter Elisabeth. Hy was ses-en-vyftig jaar oud. Hy was sedert die 18de September 1702 direkteur-generaal van Nederlands-Indië, en op die 2de Maart 1708 is hy as opvolger van sy skoonseun, Joan van Hoorn, aangewys. Die hoogste Kompanjie-amp in die Ooste het dus, in hierdie kalenderjaar, oorgegaan na ’n man wat binne die fort Goede Hoop gebore is. [2] [3]
Die geboorte self is in die Kaapse joernaal in die nag van die 18de Oktober 1653 opgeteken, die tweede kind van Europese afkoms wat in die fort Goede Hoop gebore is—die eerste was die kind van die sieketrooster Willem Wijlant op die 6de Junie 1652. ’n Later aantekening op daardie joernaalblad teken aan dat hierdie seun, Abraham genoem, in later jare (1709–1713) die hoogste pos in die Kompanjie se diens in Oos-Indië sou bereik, naamlik dié van goewerneur-generaal. Die Kaap van 1709, besig met Mauritius-gesinne, eikesaailinge en ’n goewerneur se opgebreekte boedel, het dus op een verwydering van Batavia se kasteel gestaan: die suigeling van die 1653-fort het die Kompanjie se senior dienaar in Indië geword. [1] [3]
Sy oudste dogter, Johanna Maria van Riebeeck, is op sestien met Gerrit de Heere getroud en het, ná sy dood in 1703, in 1706 die vrou van Joan van Hoorn, goewerneur-generaal van Indië, geword—dieselfde amp wat haar vader nou aanvaar het. Die aanwysing van 2 Maart 1708 was dus ’n opvolging binne een Batavia-huishouding én ’n Kompanjie-aanstelling: die Kaapsgebore direkteur-generaal wat in sy skoonseun se plek tree. Op 30 Oktober 1709 het daardie papieropvolging woning in die kasteel geword, met die agtienjarige Johan en die sestienjarige Elisabeth onder dieselfde dak. [2]
Vir die Kaap was die feit genealogies eerder as administratief. Van Assenburgh het goewerneur in Tafelvallei gebly; d’Ableing het sekunde gebly; geen bevel uit Batavia in hierdie jaar het die ná-terugroep-nedersetting omgegooi nie. Tog is die toeval deel van die jaarrekord: terwyl Vergelegen, die boedel van ’n onteerde Kaapse goewerneur, op 613 morg gemeet en in vier plase verkoop is, het ’n seun van die eerste Kaapse kommandeur die hoogste burgerlike amp oorgeneem wat die Kompanjie besit het. Die suigeling wat in 1653 in die klein garnisoen gedoop is, het nou as goewerneur-generaal geteken; die kolonie wat hom gebaar het, het straateike onder ’n géselplakkaat geplant en nege Mauritius-gesinne in sy vryrolle opgeneem. [2] [3]
Drakenstein se kerkpapier na Nederlands beveel — 10 Desember 1709
In die Franse distrik het die druk na Nederlandse amptelike vorme verder toegeneem. Een berig teken aan dat 1708 die laaste jaar was waarin nominasies van die Drakenstein-konsistorie in die Franse taal ingestuur is, en dat die politieke raad by ontvangs van die gewone dokumente in Frans beveel het dat die nominasies van kerkampte en briewe aan die regering voortaan in Nederlands moes wees. Die raadsbesluit van 10 Desember 1709 (Res. 10.12.1709, p. 495) het daardie opdrag uitdruklik aan die Drakenstein-predikant en kerkampte gemaak: briewe aan die regering en nominasielyste vir ampdraers moes daarna in Nederlands wees en nie, soos tot dusver, in Frans nie. Die twee daterings behoort tot een verandering van papier, nie twee nie: die laaste Franse nominasies van 1708, en die opgetekende besluit van 10 Desember 1709. [3] [8]
Die Desemberbevel het bo-op ’n ouer taalbeleid gesit. Op die 20ste September 1701 het die direkteure die Drakenstein-predikant verbied om in Frans te preek en geskryf dat die Franse taal mettertyd moet uitsterf en van die plek verban word, die skole geen ander onderrig te gee as wat nodig is om die jeug te help om Nederlands te lees en te skryf nie. In 1703 kon twee derdes van die Drakenstein-gemeente nog nie ’n Nederlandse preek volg nie. Petisies om ds. Bek in hul eie tong te laat preek is na die direkteure verwys, wat die saak in die goewerneur se hande gelaat het; die setlaars het verklaar dat hulle dit onmoontlik vind om Nederlands te leer omdat hulle een, twee, drie of meer ure van mekaar woon, en het om dienste in hul eie taal gevra, al is dit net een keer per veertien dae. Die besluit van 1709 het daardie preekstoelvraag nie heropen nie; dit het die taal van die papier gesluit wat die distrik voor die Kasteel moes lê. [8]
Franse dienste het nie opgehou nie. Kerknotules van later jare toon nog ’n Franse diens om halfag op Sondagoggende en ’n Nederlandse diens om tien, en nog later ’n Nederlandse uur om nege gevolg deur Frans selfs al is dit net vir een of twee mense. Wat 1709 verander het, was die taal van nominasies en van briewe aan die regering. Die vlugtelinge het nooit meer as ongeveer een sesde van die burgerbevolking oorskry nie, of een agtste van die hele Europese gemeenskap die Kompanjiedienaars ingesluit; baie het in Holland gewoon voordat hulle geseil het. Amptelike Nederlands op konsistoriepapier was die direkteure se lang ontwerp plaaslik gemaak, nie ’n skielike uitdowing van Frans op die Bergrivierplase nie. [8]
Die besluit van die 10de Desember hoort dus by die wintereike en die Augustusplakkaat as ’n instrument van gewone orde onder Van Assenburgh: Nederlandse papier uit Drakenstein, openbare bome in Stellenbosch-strate, koring teen ’n gepubliseerde magazynprys, en Vergelegen in vier vryeiendomsname. d’Ailly se agt dopen van 21–22 September is nog in Frans in die Drakenstein-register ingeskryf; drie maande later is dieselfde gemeente gesê dat sy briewe en nominasielyste in Nederlands na die Kasteel moet gaan. Die vont en die lêer is nie langer verplig om dieselfde taal te praat nie. [3] [8]