Boer History1709 aan die Kaap die Goeie Hoop: Mauritius-setlaars, Vergelegen-veiling en Stellenbosch-eike
Mercurius sit Mauritius-setlaars aan wal — 26 Januarie 1709
Die ontruiming van Mauritius, in Februarie 1707 uit Europa beveel en in September 1708 met die Carthago en Mercurius begin, het in die nuwe jaar sy eerste Kaapse landing opgelewer. Die Carthago het met dié wat Java verkies het na Batavia deurgegaan; die Mercurius het na Tafelbaai teruggekeer en haar passasiers op die 26ste van Januarie 1709 aan wal gesit. Onder hulle was Daniel Zaaiman, Gerrit Romond en Hendrik de Vries, met hulle gesinne. Die name van die ander gesinshoofde wat die Kaap bo Batavia verkies het, is nie in die opsomming opgeneem wat latere historici gebruik het nie; nege sulke gesinshoofde het vir die Kaap gekies toe die onttrekkingsnuus die eiland die eerste keer bereik het. [3]
Vir die nedersetting onder goewerneur Louis van Assenburgh was die Januarie-aankoms meer as ’n skeepsaantekening. Die Kompanjie het Mauritius as verversingstasie skaars bruikbaar geag en onveilig as dit slegs lig beset is ná orkaan-, seerower- en brandverliese; die koloniste daar was teësinnig om hulle huise op te breek, dog noodsaak het die keuse tussen Java en die Kaap afgedwing. Dié wat van die Mercurius geland het, het huishoudelike goedere en ondervinding van eilandboerdery saamgebring na ’n kolonie wat nog die vertrek van die teruggeroepte Van der Stel-kring en die eerste volle jaar van Van Assenburgh se administrasie verwerk het. Die Kompanjie-troepe op die eiland het tot in Januarie 1710 gebly totdat die Beverwaart die onttrekking voltooi het; die jaar 1709 het dus die burgerlike oordrag gehou terwyl die militêre sluiting van die afhanklikheid nog voorlê. [3]
In Tafelvallei het die nuwe aankomelinge ’n gemeenskap binnegegaan wat reeds gewoond was om vrye gesinne uit Europa en van ander Kompanjie-stasies op te neem. Koringuitvoer na Batavia het, op die gemiddelde van 1706–1711, taamlik meer as vierduisend muid per jaar beloop teen ietwat minder as twaalf sjielings per muid by die pakhuise. Rog, gars, bone en ertjies het nog die skeepvaart en die Indiese regering voorsien wanneer die vraag dit toegelaat het, al het die 1708-kennisgewing teen oortollige rog en bone reeds gewys hoe nou die mark kon wees. Teen daardie agtergrond was die Mauritius-huishoudings nog ’n toename van vrye bevolking eerder as ’n afsonderlike plantasieprojek van hulle eie. [3]
Vergelegen verdeel en verkoop — Oktober 1709
Die groot Hottentots-Holland-landgoed van die teruggeroepte goewerneur Wilhem Adriaan van der Stel het in Oktober 1709 sy regsende op die Kaapse mark bereik. Nadat die raad vroeg in 1708 geweier het om hom langer as die pers van daardie jaar se druiwe in besit te laat, is Vergelegen gemeet en is bevind dat dit seshonderd-en-dertien morg bevat. Dit is in vier plase verdeel, wat by openbare veiling verkoop is. Die groot woonhuis is afgebreek, en die materiaal is tot voordeel van Van der Stel verkoop. Die ander geboue is deur die Kompanjie oorgeneem vir £625, al is die materiale waaruit hulle gebou is teen ’n veel hoër som gewaardeer. Die vier plase het £1 095 by die veiling opgelewer. [3]
Die kopers was Barend Gildenhuis, Jacob van der Heiden, Jacob Malan en die weduwee van Gerrit Cloete. Van der Heiden se naam het die veiling verbind met die burger-veldtog wat gehelp het om die teruggeroepte amptenare te val: hy het in April 1708 na Europa geseil as een van die twee agente wat deur negentien vryburgers gemagtig is om klagtes in die Vaderland te dryf, en hy het nou onder dié gestaan wat stukke van die opgebreekte landgoed oorgeneem het. Gildenhuis, Malan en die Cloete-weduwee het ’n oordrag voltooi van ’n enkele amptelike domein na gewone vryeiendomsonderhoude onder die na-terugroep-reël dat Kompanjiedienaars nie meer op die ou skaal vir private wins moes boer nie. [3]
Die Oktober-veiling het ’n draad gesluit wat van die direkteure se terugroep deur die tydelike druifpers-vergunning van 1708 en die agente se vaart met die tuisvloot geloop het. Van der Stel, Samuel Elsevier en Petrus Kalden is ná die Amsterdamse ondersoek reeds absoluut uit die Kompanjie se diens ontslaan; hulle het agente in die kolonie agtergelaat om boedels te verkoop en die opbrengs oor te stuur. Vergelegen se sloping van die hoofhuis, die Kompanjie se koop van die oorblywende geboue en die vierplaas-veiling het daardie verkoop op die grond in Hottentots-Holland konkreet gemaak. Frans van der Stel het saam met sy broer na Europa teruggekeer; sy vrou, Johanna Wessels, dogter van ’n vooraanstaande Kaapse burger, het by haar ouers gebly om eiendom te bestuur en het eers in April 1717 by haar man in Amsterdam aangesluit — ’n huishoudelike nasleep van dieselfde ineenstorting, al buite die veiling self. [3]
Jong eike na Stellenbosch gestuur — winter 1709
Boomplanting onder die Van der Stel-goewerneurs het verslap, maar die owerhede het dit nie heeltemal laat vaar nie. In die winter van 1709 is ’n aantal jong eike na Stellenbosch gestuur om langs die strate geplant te word. Sommige van dié wat vroeër op dieselfde plekke geplant is, is moedswillig of onnadenkend vernietig. Die dorpie wat om die landdros se kantoor en die kerk gegroei het, het dus ’n vars openbare planting ontvang op ’n oomblik toe hout naby die Kaap reeds ’n amptelike kommer was. [3]
Die woude in die bergkloofies naby die Kaap was teen dié tyd uitgeput. ’n Kommissie wat gestuur is om die Land van Waveren te ondersoek, het berig dat daar nog ’n aansienlike hoeveelheid hout geskik vir wa-makerij en huisbou te vinde was. Boere van Stellenbosch en Drakenstein, onder ’n ouer regulasie verplig om ’n eik te plant waar hulle ’n boom op eie grond kap, het die reël meestal verwaarloos. Hulle het as rede aangevoer dat hulle met slegs sestig morg grond nie genoeg ruimte gehad het nie, omdat bome naby wingerde en koringlande voëls aangelok en gehuisves het. Openbare straateike en private vervangingsplanting het dus op verskillende praktiese voet in dieselfde distrikte gestaan. [3]
Plakkaat teen skade aan openbare bome — 8 Augustus 1709
Die vernietiging van die vroeëre straatplantings het ’n formele antwoord opgelewer. Op die 8ste van Augustus 1709 is ’n plakkaat uitgevaardig waarin skade aan bome op openbare eiendom verbied is onder straf van ’n deeglike géseling aan die voet van die galg. ’n Beloning van £2 1s. 8d. is beloof aan enigiemand wat oortreders tot geregtigheid bring. Die verordening het die winterse eikeversending aan ’n strafregtelike sanksie en ’n premie gekoppel, en openbare bome as Kompanjie-eiendom behandel wat deur skouspel en betaling eerder as deur vermaning alleen beskerm moes word. [3]
Die plakkaat het behoort tot dieselfde administratiewe styl wat Van Assenburgh ná die oordrywinge van die vorige dekade moes handhaaf: geskrewe reëls, openbare strawwe, en aandag aan dorpsinfrastruktuur sonder die private landbou-ryk wat Wilhem Adriaan in diskrediet gebring het. Stellenbosch se strate, die landdros se distrik en die uitgeputte kloofies naby die skiereiland het een aaneenlopende probleem van hout, skaduwee en boumateriaal gevorm. Die Augustus-teks het nie nuwe woude geskep nie; dit het probeer om te keer dat wat die winterplanting in die grond sit, weer uitgetrek word. [3]
Koringuitvoer en nedersettingskonteks — 1709
Deur die middeljare van die eerste dekade van die eeu het ’n reeks goeie seisoene dit moontlik gemaak om elke jaar ’n aansienlike hoeveelheid koring na Batavia te stuur. Van 1706 tot 1711, albei jare ingesluit, was die gemiddelde uitvoer taamlik meer as vierduisend muid. Die Kompanjie het ietwat minder as twaalf sjielings Engelse geld per muid by die pakhuise betaal. Rog, gars, bone en ertjies is in hoeveelhede genoeg vir die skeepvaart en vir die Indiese regering verbou wanneer daardie mark dit wou neem. Die 1708-ontmoediging van oortollige rog en bone het die onlangse herinnering gebly dat oormaat sekondêre graan die vraag kon oortref selfs terwyl koring sy plek behou het. [3]
Van Assenburgh self, op die 1ste van Februarie 1708 geïnstalleer, het die direkteure se opdragte in letter en gees uitgevoer en die burgers se agting gewen, selfs terwyl tydgenote sy groeiende voorliefde vir tafelgenot beskryf het. Die jaar 1709 het daardie patroon nie met ’n nuwe politieke krisis op die skaal van die Tas-memoriaal of die Kattendyk-terugroep omgekeer nie. In plaas daarvan het dit die werking van besluite wat reeds geneem is, aangeteken: Mauritius-gesinne op die Mercurius, Vergelegen op die veilingsblok, en straatbome onder ’n galgstraf. Die sekunde Johan Cornelis d’Ableing het nog sy pos gehou; die Kaapse preekstoel het by Johannes Godfried d’Ailly gebly; die vleiskontrakte en vrye-ruilreëlings van die na-terugroep-skikking het voortgegaan sonder ’n vars direkteure-omwenteling wat vir hierdie kalenderjaar aangeteken is. [3]
Sluiting van 1709 aan die Kaap
Teen die einde van 1709 was drie drade van Kompanjie-beleid op die grond sigbaar. Op die 26ste van Januarie het die Mercurius Mauritius-vrye gesinne aan wal gesit — onder meer Zaaiman, Romond en De Vries met hulle huishoudings — terwyl die Carthago se passasiers na Batavia deurgegaan het en die eiland se oorblywende troepe op die Beverwaart gewag het. In Oktober is Vergelegen se seshonderd-en-dertien morg as vier plase vir £1 095 verkoop aan Gildenhuis, Van der Heiden, Malan en die weduwee Cloete, nadat die hoofhuis afgetrek is en die Kompanjie die ander geboue vir £625 oorgeneem het. In die winter het jong eike na Stellenbosch-strate gegaan; op die 8ste van Augustus het ’n plakkaat géseling by die galg gedreig en £2 1s. 8d. beloof vir die skuldigbevinding van dié wat openbare bome beskadig, teen ’n agtergrond van uitgeputte kloofies naby die Kaap en oorblywende wahout in die Land van Waveren. Koring het nog teen die 1706–1711-gemiddelde van bo vierduisend muid per jaar na Batavia gegaan. Die jaar het onder Van Assenburgh gesluit sonder ’n nuwe terugroepkrisis, maar met die Mauritius-oordrag, die Vergelegen-veiling en die eikeplakkaat as die konkrete merke van hoe die na-1707-orde toegepas is. [3]