Boer History1875 in Suid-Afrika: Barkly, Umhala, Kama, en die Sensus
Umhala van die 10de van April — Kolonie 1875
Sir Henry Barkly het die Kaapkolonie regeer en Haar Majesteit se hoë kommissie gehou toe die jaar oopgegaan het. Hy het die eed op die 31ste van Desember 1870 in Kaapstad afgelê. Die jaar se koloniale werk op die oostelike lokasies was nie ’n verandering van goewerneur nie, en dit was nie ’n nuwe grensoorlog nie. Dit was of Umhala, ’n Ndlambe-hoofman wie se mag van 1864 af weg was, as ’n man van aansien sou sterf, of as ’n naam wat die lokasies nie meer gebruik het nie. [3]
Umhala het ’n Ndlambe-huis aangevoer — een van die Xhosa-lyne wat ná die grensoorloë op die oostelike lokasies gesit het, onder die naam van Ndlambe, mededinger van die Rarabe-huis van Ngqika. Ná die veeslagting wat Umhlakaza in 1856 en 1857 gepreek het, was geen hoofman yweriger om daardie bevele uit te voer nie. Hy het selfs lede van sy eie familie met die dood gedreig wat nie hulle goed wou verkwis nie, en sou die dreigement uitgevoer het as hulle nie gevlug het nie. Daardie ywer is waarom sy naam in 1875 nog saakgemaak het: die dood wat vanjaar opgeteken is, was die einde van ’n huis wat gehelp het om sy eie kraale leeg te maak. [3]
Toe die waan gebreek het, was sy loopbaan misdaad en ellende. Met ’n paar aanhangers het hy probeer om van roof te lewe, van plek tot plek so dikwels en so stil dat sy agtervolgers hom ’n tyd lank verloor het. ’n Swart polisieman het hom uiteindelik gevat. Hy is verhoor en tot gevangenis op Robbeneiland gevonnis, waar hy op die 28ste van Oktober 1858 aangekom het en waar hy 5 jaar aangehou is. Die man wat die seun van Ndlambe tot sy lêplek nagespoor en hom in hegtenis geneem het, was Umjuza, die seun van Makana. Op daardie selfde tyd het Umjuza sy vader se persoonlike eiendom sorgvuldig bewaar, in die vaste oortuiging dat Makana gou sou verskyn om sy mense te lei. Hy het Umhala nietemin gejag, omdat Umkayi sy hoofman was. Daardie inhegtenisneming het saakgemaak omdat dit nie ’n koloniale patrollie was wat Umhala se roofjare gesluit het nie: dit was ’n man van Makana se huis, in diens van ’n Ndlambe-trou, wat hom aan die eiland oorgelewer het. [3]
In 1864 het Umhala na die oostelike lokasies teruggekeer, maar sy mag was weg. Daarna is sy naam selde gehoor. Op die 10de van April 1875 is hy oorlede. Dit was nie asof ’n man van aansien uit die wêreld gegaan het nie. Die mense het hom byna vergeet. Die groot stuk grond wat Sir George Cathcart aan hom toegewys het, is deur Sir George Grey gekonfiskeer. Sommige van die mense wat daarop gelaat is, is oorkant die Kei verwyder, en in Augustus 1858 deur majoor Gawler op die regteroewer van die Bashee geplaas, in wat nou die distrik Idutywa is. Hulle was 1750 in getal, jonk en oud, verdeel onder 8 kraale onder die kapteins Smith, Sigidi, Stokwe, en Zabela. Hulle en die Fingo’s by Butterworth was die enigste Bantoe wat voor 1865 in die gebied tussen die Kei en die Bashee mag woon het. Wat die 10de van April opgeteken het, was nie ’n hoofman wat nog Cathcart se stuk gesit het nie. Dit was ’n dood wat die lokasies deur 11 jaar van stilte voorberei het, op grond wat Grey geneem het en Gawler na die Bashee toe leeggemaak het. [3]
Kama, en William Shaw Kama — Kolonie 1875
Die ander dood op die oostelike lokasies vanjaar was van ’n hoofman wat die teenoorgestelde van Umhala gedoen het. Kama was ’n Gunukwebe-hoofman — kop van ’n Xhosa-huis onder die ou oostelike lokasies — en ’n Christen. Hy het alles gedoen wat hy kon om die veeslagting teen te staan. Terwyl Umhala sy eie familie gedreig het om hulle kuddes te verkwis, het Kama sy mense van die profeet se bevel afgehou. Daardie weiering is waarom sy stam, nie Umhala s’n nie, die huis was wat nog mense om hom gehad het toe hierdie kalender oopgegaan het. [3]
Hy het sy stam van die kleinste tot die grootste van daardie lokasies sien groei, met sy mense wat om hom voorspoedig was, tot hy in 1875 oorlede is. Sy seun William Shaw Kama het toe hoofman geword. Hy is vir die Christelike bediening opgelei, maar het dit nie betree nie, omdat sy vriende voorgestel het dat hy as leek tot groter diens kon wees. Die opvolging was dus nie ’n sendingaanstelling nie. Dit was ’n hoofman se seun, vir die preekstoel opgelei, wat sy vader se plek op die lokasie inneem omdat die vriende van die huis ’n leke-kop wou hê en nie nog ’n bevestigde man nie. Wat van daardie keuse afgehang het, was die grootste van die ou oostelike stamme: of dit onder ’n Christelike leraar sou sit, of onder ’n Christen se seun wat ’n leek gebly het. [3]
Die stam het grootliks heidens gebly. Juis omdat hulle so lank hulle hoofman se wense weerstaan het, was baie gesinne onder hulle harder teen die leerstellinge van die Christendom as byna enige ander in die land. Kama se werk teen die veeslagting het die kuddes gered. Dit het nie van die lokasie ’n Christelike gemeente gemaak nie. William Shaw Kama het ’n volk geneem wat onder ’n Christelike hoofman gegroei het en wat nog, grootliks, die hoofman se geloof nie wou aanneem nie. Daarom was die opvolging van 1875 nie die sluiting van ’n bekering nie. Dit was die oordrag van ’n groot stam wat voorspoedig was deur Umhlakaza te weier, en wat nog die kerk geweier het. [3]
Kama se groei het ’n verwoeste halfbroer agter hom gehad. Pato is in die hongersnood heeltemal verwoes. Dié van sy mense wat nie omgekom het nie, het by Kama aangesluit of in die kolonie versprei. Vir ’n oortreding wat hy begaan het, is hy na Robbeneiland verban, waar hy op die 13de van Maart 1858 aangekom het, en ná sy terugkeer het hy homself vergeet gevind. Sy toelae van die regering het hom onderhou tot hy byna ongemerk heengegaan het. Die Imidushane-hoofman Siwani het sy aangesig standvastig teen dieselfde waansin gestel, sy mense gered, en byna 1000 vlugtelinge ingelyf; hulle het nog op die lokasie gewoon wat Cathcart aan hom toegewys het. Sy halfbroer Siyolo, ter dood veroordeel ná sy oorgawe aan kolonel Maclean in Oktober 1852, deur Cathcart tot lewenslange verbanning na die Kaapse skiereiland omgesit, is in Mei 1869 laat terugkeer, en het homself sonder belang gevind. Wat die Gunukwebe-lokasie vanjaar gehad het, was nie Kama wat nog die grootste stam gesit het nie, en nie Pato herstel nie. Dit was William Shaw Kama in sy vader se plek, op ’n rol wat Pato se oorblyfsel en Siwani se geredde mense help vul het. [3]
Die Kaapse sensus — Kolonie 1875
Die Kolonie het ook getel. Die sensusopgawes van die Kaapkolonie vir 1875 het ’n Bantoe-bevolking van 287639 siele gegee. Van hulle is 5181 teruggegee sonder dat hulle ouderdomme aangegee is. Van die res was 78963 mans bo 15 jaar, 75373 vrouens bo 15, en 128122 kinders van albei geslagte onder 15. Die verhouding van kinders onder 15 tot vrouens bo 15 was 169.98 tot 100. Daardie opgawe was die jaar se koloniale getal: nie ’n skatting van ’n verskuiwing nie, en nie ’n telling van een stam nie, maar ’n sensus van die mense van daardie ras wat toe onder Kaapse regering gelewe het. [3]
Hoe hoog daardie syfers ook was, kon hulle net as die groeikoers onder die ongunstigste omstandighede geneem word. Die sensus het ’n buitensporige deel ingesluit van dié wat die Christendom en Europese gebruike aangeneem het, byna almal wat die hoogste posisies bereik het, die hele agteruitgegane inwoners op die dorpslokasies, en die groot meerderheid van die dronkaards van die ras. ’n Sensus byna oral elders in suidoostelike Afrika sou ’n groter verhouding kinders onder 15 tot vrouens bo daardie ouderdom getoon het. Waar stamme in die inheemse gebiede noukeurig getel is — soos wanneer hulle verskuif en deur die regering gevoed is — was die laagste verhouding 195 kinders tot 100 vrouens bo 15. Die Kaapse opgawe van 169.98 was dus nie die hoogste koers in die land nie. Dit was die koers binne die Kolonie, op ’n rol wat die voorspoediges, die bekeerdes, en die dorpsarmes gemeng het. [3]
Dieselfde bladsye het daardie Kaapse verhouding teen ander tellings van kinders tot vrouens gestel, sodat die 1875-syfer nie sonder ’n skaal sou sit nie. In Engeland en Wallis het die sensus van 1881 kinders onder 15 tot vrouens bo 15 as 110.17 tot 100 gegee. In die Dominium Kanada was die verhouding dieselfde jaar 124.73 tot 100. Onder mense van Europese afkoms in die Verenigde State was dit 130.76 tot 100. Die gemiddelde van die Australiese kolonies was 150.76 tot 100. Die Kaapse Bantoe-opgawe van 169.98 het bó al daardie gestaan. Wat van die vergelyking afgehang het, was nie ’n aanspraak dat die Kolonie elke stam tussen die Limpopo en die see getel het nie. Dit was dat selfs die ongunstigste koloniale rol meer kinders, teen 100 vrouens bo 15, getoon het as Engeland, Kanada, die Verenigde State, of die Australiese gemiddelde. [3]
Daardie getal het op leeggemaakte grond gesit. In die veeslagtingjaar het die mense in die gebied langs die kolonie, met King William’s Town in die middel, van 104721 tot 37229 van albei geslagte en alle ouderdomme geval. Die magistraat kaptein Richard Taylor het daar kos aan 28892 individue verskaf, wat die kolonie in gestuur is sodra hulle krag gehad het om te reis, en aan boere toegeken is wat hulle as growwe bediendes aangevra het. Die laagste berekening van dié wat aan albei kante van die Kei omgekom het, was 25000; gewone berekeninge het dubbel daardie getal gegee. In 1857 alleen is 1413 mense wat in hegtenis geneem is toe hulle wou steel, per see na Kaapstad gestuur. 18 jaar later het die Kaapse sensus 287639 Bantoe-siele op die koloniale rol gesit, met kinders onder 15 al talryker as die mans bo daardie ouderdom, en talryker as die vrouens. Die telling het saakgemaak omdat die oostelike lokasies wat Umhala help leegmaak het, en wat Kama se mense geweier het om leeg te maak, nie meer ’n hongersnood-oorblyfsel was nie. Hulle was ’n getelde bevolking, groter in kinders as in volwassenes, onder dieselfde goewerneur wat nog Kaapstad gesit het. [3] [3]