Boer History1799 aan die Kaap die Goeie Hoop: Van Jaarsveld bevry, Vanderleur se optog, en die grensoorlog
Inhegtenisneming en bevryding — Januarie 1799
Kalender 1799 het oopgegaan van die tuine van 1652 met die kolonie reeds ’n Britse besitting. Graaf Macartney het in November 1798 in die Stately gesiel; generaal-majoor Francis Dundas het op die 21ste as waarnemende goewerneur aangetree. Die hoë poste was Engels en besoldig; die burgersenaat het gesit; Stellenbosch was stil onder Van der Riet; Swellendam het Faure gehad; Frans Reinhard Bresler het Graaff-Reinet gehou. Die nag van die 22ste November 1798 het ’n brand in die rietdak-dragondersstalle steenkoolskure, houtwerf, kommissariaatmagasyne en vitualierspakhuise verteer, en twee-en-sewentig dragondersperde; alle vloot- en militêre voorrade in die kolonie behalwe ’n klein hoeveelheid te Simonstad was weg. Gerug het die ramp vergroot, en die grensboere het geglo die leër is byna magteloos. Van die tuine van 1652 het die Kasteel nog Tafelbaai bewaak, maar die waarnemende goewerneur het nou ’n oostelike distrik in die gesig gestaar wat nooit ten volle die eed afgelê het nie. [3] [4]
In Januarie 1799 het ’n Portugese vaartuig, die Joaquim, Tafelbaai aangedoen met 450 slawe, oënskynlik op pad na Rio de Janeiro. Mnr. Hogan, saam met ’n mnr. Tennant, is toegelaat om hulle te koop en te land teen betaling van die gebruiklike reg van twee riksdaalders elk, en om op openbare veiling te verkoop. Dundas het Macartney se verlof vir Hogan hernu om vierhonderd uit Mosambiek in te voer nadat die Weskus-eksperiment slegs veertig opgelewer het; die Joaquim het daardie verlof oorbodig gemaak. Hy het toe die burgersenaat gesê dat geen verdere slawe geland sou word tot die voorneme van die koning se ministers bekend is nie. Die Kasteel van 1652 het die jaar dus met ’n veiling op die reede oopgemaak terwyl die oostelike klowes alreeds in beweging was. [4]
Die inhegtenisneming van die ou kommandant Adriaan van Jaarsveld op ’n aanklag van vervalsing was die onmiddellike oorsaak van die uitbarsting. Hy was die Weeskamer £733 skuldig, waarvoor hy ’n verband op die geboue op sy plaas Vrede gegee het. Rente is slegs tot die 31ste Desember 1791 betaal; toe hy in Maart 1798 geroep is om die hele skuld goed te maak, het hy ’n kwitansie tot die 31ste Desember 1794 voorgehou. Die hooggeregshof het hom vir die 29ste November gedagvaar om te antwoord op die verander van die syfer 1 in 4; hy het nie gehoorsaam nie, en die fiskaal het Bresler opdrag gegee om hom in hegtenis te neem en Kaapstad toe te stuur. In die afgesonderde klowes van Bruintjeshoogte, Boschberg en Camdeboo was die aanhitsers van ontevredenheid aan die werk sedert die “Oude Edleman” gesiel het; ’n onbeduidende voorval in die dorp was op die punt om hulle oop te maak. [3] [4] [7]
Op die 17de Januarie 1799 het Van Jaarsveld, onbewus van die lasbrief, die drosdy van Graaff-Reinet besoek. Bresler het hom geneem. Nadat die aanklag voorgelees is, het die ou kommandant gesê hy is bang dit sal onrus onder die mense veroorsaak. Daardie nag is hy in ’n kamer van die drosdy gehou onder ’n wag van vier dragonders. Die volgende oggend het twee waens saam vertrek: sekretaris Oertel op openbare sake na Kaapstad, en die gevangene onder ’n sersant en twee dragonders, wat hom met alle hoflikheid versoenbaar met die situasie moes behandel, maar hom skiet as sy medeburgers ’n redding probeer. Op die 19de het Bresler gehoor ’n redding is waarskynlik en ’n korporaal en nog vier gestuur; op die 21ste het daardie manne teruggekom met Oertel se brief dat daar geen rede tot vrees is nie. Op die 20ste, ná godsdienstige diens, het Bresler die kerkklokke laat lui en die inhegtenisneming aan die byeengekomde inwoners verduidelik. [3] [4]
Dieselfde 21ste het sowat veertig man van Boschberg onder Marthinus Prinsloo die wa ingehaal en die gevangene geëis. Oertel en die drie dragonders het toegegee. Prinsloo, nader komende, het Van Jaarsveld gesê hy word gesoek omdat daar iets in Swellendam versprei wat slegs enkeles bekend is. Die geselskap het terug gemarsjeer en sowat ’n myl van die drosdy gekamp; boere van die Swartkopsrivier en die grens van die Zuurveld het hulle tot sowat honderd-en-vyftig gebring. Bresler het die heemrade Hermanus Olivier en Andries Smit gestuur om te vra waarom hulle in die wapen staan. Prinsloo en drie ander het na die drosdy gekom: vrees om soos Van Jaarsveld in hegtenis geneem te word was die oorsaak; hulle wou nie glo die aanklag is minagting van die hooggeregshof nie, maar het volgehou die ware rede was die rol wat hy in vroeër jare gespeel het. Die boere van die Sneeuberg en die noordwestelike deel het vir die regering verklaar. Hulle het dertig man gelaat om die drosdy te blokkeer, en die res het uiteengegaan; op die 28ste Januarie het die meeste weer op Prinsloo se plaas byeengekom. [3] [4] [7]
Vanderleur se optog — Februarie–April 1799
Daar het Jan Botha en Coenraad du Buys aangesluit, twee manne wat by die Xhosa gewoon het, van wie geglo is hulle het groot invloed by die jong kaptein Gaika gehad. Du Buys is vogelvry verklaar omdat hy oos van die Vis gebly het in weerwil van Macartney se bevel. Hy was ’n man van groot liggaamskrag, nie sonder verstand nie, volkome sonder sedelikheid soos die Kasteel dit gereken het; onder sy vroulike metgeselle was Gaika se moeder, en dié verbintenis was die vernaamste bron van sy invloed. Omsendbriewe wat die distrik vir die 12de Februarie na die drosdy geroep het, het misluk: Hendrik van Rensburg en Thomas Dreyer het vir die regering verklaar. Veldkornette aan die Gamtoos, Swartkops en Boesmans het die “Stem van die Volk” by Bresler aangemeld. ’n Byeenkoms by Prinsloo s’n sowat drie weke voor die inhegtenisneming het gepraat daarvan om die Xhosa in te roep en Bresler en sy gesin op 10 Februarie Xhosaland in te voer; die beweging is uitgestel. [3] [4]
Op die 17de Februarie het sowat honderd man — een opgawe gee honderd-en-vier, aangevoer deur Buys en Van Jaarsveld — by Barend Burger se plek byeengekom. Ds. mnr. Ballot was daar en het probeer om hulle huis toe te stuur. Hulle het uiteengegaan met die verstandhouding dat hulle weer by Koega sou ontmoet en ’n kamp vorm teen ’n landing by Algoabaai. Op die 13de het Bresler van Burger se vrou gehoor dat vyf-en-twintig gewapende burgers van die Swartkops aangekom het; op die 14de is drie gewapende manne in die rivierbedding naby die drosdy gesien. Op die 20ste het die dertig wat geblokkeer het die dorp binnegegaan en geweld gedreig; Ballot het hulle oorreed om terug te trek. Die dragonders — slegs agt, onder sersant Maxwell Irwin — het vasgestaan, die Engelse vlag gehys, en daaronder opgestel. Die dorp is binnegeval maar geen skoot is gevuur behalwe ’n later feu de joie nie; Bresler is gedwing om ’n onbeskofte brief te teken wat geëis het dat Buys se vogelvryverklaring gekanselleer word, dat Van Jaarsveld vrygelaat word, en dat geen geskenke aan die Xhosa gaan behalwe deur “ons medeburger Conraad du Buys” nie. Hy het middele gevind om ’n ware verslag via Swellendam te stuur. [3] [4]
Oertel het Kaapstad op die 16de Februarie bereik en die redding gerapporteer. Die volgende oggend het brigadier-generaal Thomas Vandeleur met ’n sterk detachement dragonders gelaat om oorland te marsjeer — sowat tweehonderd, deels dragonders, deels gedissiplineerde Khoikhoi. ’n Boodskapper het vooruit gegaan na landdros Faure van Swellendam om kos en voer langs die roete te reël, verkeer met Graaff-Reinet te staak, en Bresler te laat weet hulp is op pad. ’n Proklamasie van die 17de het elke boer op die roete beveel om tuis te bly; ’n sersant en vier dragonders is in die Hexriviervoort geplaas. Twee brikke, die Hope en die Star, is na Algoabaai beveel met twee kompanieë van die 98ste en die Hottentot-korps. Die Star het op die 2de Maart aangekom, die Hope op die 8ste. [3] [4]
Op die Star het majoor MacNab en kaptein Campbell omstreeks eenuur ankers laat val; manne en bagasie is voor aand deur die branding geloods. Twintig grenadiers het ’n kamp sowat vier-en-’n-half myl binneland by Papenkuilsfontein gevind, Thomas Ignatius Ferreira se plaas, met skape en osse. Hans Knoetz, verkenner vir die Koega-geselskap, het die landing dopgehou. Majoor Abercrombie het op die 8ste met die Hope ingekom. Op die 12de het die infanterie by Vandeleur se Khoikhoi en kavallerie agtien myl binneland aangesluit; op die 14de het die optog na Graaff-Reinet begin. Vandeleur het oostelike Swellendam in simpatie met die opstandelinge gevind — ontevredenheid regoor die kus oos van die huidige dorp George — en elke man beveel om op sy eie plaas te bly onder straf om as verraaier behandel te word. Hy het dragonders op die oostelike pad geplaas. By ’n poort het die kolom meer as ’n uur geneem om deur te gaan; MacNab het geskryf hy het nog nooit grond gesien wat gunstiger vir ’n standpunt is nie. Die standpunt is nie gemaak nie. Die mislukking is toegeskryf aan Jan Botha wat nie met hulp uit Xhosaland opgedaag het nie. [3] [4]
Vandeleur het die drosdy op die 20ste Maart bereik — troepe in die nag van die 19de en die oggend van die 20ste. Dieselfde dag het drie-en-vyftig Sneeubergboere by die Engelse magte aangesluit. Graaff-Reinet was ’n dosyn of so klein wattle-en-modderhuise op ’n klein vlakte byna omsingel deur hoë berge. Sowat honderd-en-dertig het by Koega byeengekom en nie standgehou nie. Tyding van die Hottentot-regiment het deur die distrik geloop. Khoikhoi in diens het opgestaan, gewere, ammunisie en klere gegryp, en by die Britte aangesluit — sowat honderd van die jong manne het ingeskryf, en vyf of ses maal soveel manne, vroue en kinders het hulle onder die leër se beskerming gewerp. Dit het Prinsloo se kamp ontmoedig. Op die 24ste Maart het Willem Prinsloo junior en Daniel Liebenberg ’n petisie om vergiffenis gebring. Vandeleur het skriftelik geantwoord dat die wapens eers neer moet voor hy handel, en dat dié wat wil op die 6de April by Willem Prinsloo senior se plek op Boschberg kon ontmoet. [3] [4] [7]
Vier dae later het Vandeleur na Boschberg vertrek met al die troepe behalwe dertig as garnisoen gelaat. Bresler het saamgegaan. Soldate na Bruintjeshoogte gestuur het Van Jaarsveld en sy seun Zacharias sonder ’n geveg geneem. Op die 6de April het honderd-en-dertien onder Prinsloo die wapens neergelê. Daar was geen belofte van vergiffenis in Vandeleur se stuk nie; hulle het gedink vergiffenis is impliseer, en het beswaar gemaak toe hulle onder wag geplaas is. Ná ’n kort ondersoek het hy vergiffenis aangebied aan die drie-en-negentig minste skuldiges teen ’n boete of een of twee perde. Die oorblywende twintig het Algoabaai toe gegaan en aan boord van die Rattlesnake, wat ’n detachement van die 81ste gebring het; hulle het Tafelbaai op die 12de Junie bereik en is in noue aanhouding in die Kasteel geplaas. Binne ’n paar dae het twee-en-twintig ander ingekom en is begenadig. Sewe-en-twintig het nie verskyn nie. Op die 22ste April het Vandeleur hulle na Ferreira se plek aan die Swartkops op 3 Mei geroep. Verskeie het gekom; die ander het gevlug. Op die 24ste Mei het hy £200 aangebied vir elk van Coenraad du Buys, Jan Botha, Christoffel Botha, Frans Kruger, Jan Knoetsen, Coenraad Bezuidenhout en Jan Steenberg, dood of lewend. Almal was toe onder Gaika, aangesluit deur nege Engelse deserteurs; hulle het ’n verre stam probeer, is deur die Tembus teruggedraai, en het etlike jare gebly. Niemand het die beloning verdien nie. Behalwe ’n feu de joie is nie ’n skoot tussen burger en soldaat gevuur nie. [3] [4] [7]
Ndlambe, Cungwa, en die kus — 1799
Terwyl die waens nog van Boschberg af op die pad was, is die kolonie binnegeval. In Februarie 1799 het Ndlambe uit sy neef Gaika se kraal gekom, is deur ’n groot menigte aangesluit, en het die Vis in die Zuurveld oorgesteek. Alle stamme daar behalwe Cungwa se Gunukwebes het met die vlugteling verbonde. ’n Vars twis het ’n naam gehad: Tutula, gehou vir die skoonheid van die land, wat Gaika weggelok het. Die kusstamme het kuisheid binne sekere verwantskapsgrade gehou; hierin het Gaika aanstoot gegee, en etlike duisende het oorgegaan. Voor die inval was ’n groot deel van die Zuurveld nog deur Xhosa-stamme beset wat daar gelaat is toe oop vyandelikhede in November 1793 opgehou het; sommige dele is deur boere bewoon, en die grens noord en wes was in blanke besit. Soos Ndlambe opgeruk het, het almal in of naby die marslyn gevlug, sommige alles verloor, ander beeste gedryf en alles anders agtergelaat. [3] [4]
Vandeleur het geen voorneme gehad om Britse soldate teen die Xhosa te gebruik nie, en het nie verwag dat hulle sonder provocasie op hom sou oopgaan nie. Ná die boere se onderwerping het hy die poste bymekaargemaak en Algoabaai toe gemarsjeer, van plan om Kaapstad toe terug te keer. Aan die Sondagsrivier is die kolom in ’n ruigte getref deur Cungwa se mense, wat gedink het hulle gaan oor die Vis gedryf word. ’n Reën van assegaaie het uit die bome gekom; die Gunukwebes het hulself nie blootgestel of lank aangehou nie. Twintig man van die 81ste onder luitenant Chumney is gestuur om kuswaarts te verken. Vandeleur het na die Boesmansrivier teruggeval om hulle op te tel. ’n Tydelike kamp was skaars gevorm toe Cungwa in massas aangeval het met assegaaiskagte kortgebreek as steekwapens. Musket en druif het die grond met liggame bedek tot die Gunukwebes omgedraai het. Chumney se geselskap is omsingel; ná ’n desperate verdediging is almal gedood behalwe vier wat in ’n wa ontkom het. [3] [4]
Toe die vier die kolom bereik, het Vandeleur sy optog hervat, die groter deel van sy mag Kaapstad toe teruggestuur, en kamp op Ferreira se plaas gevorm. In Mei het hy twee groot burgerkommandos teen die Xhosa opgeroep: een uit Swellendam onder Tjaart van der Walt, die ander uit Graaff-Reinet onder Hendrik van Rensburg. Terwyl hulle byeengekom het, het boere om hulp gevra teen hul voormalige Khoikhoi-dienare. Baie het rondgeswerf; etlike honderde was by die Britse kamp. Vandeleur het dit verstandig geag om van dié onder sy beskerming die gewere te neem wat hulle weggeneem het. Wantroue dat hy hulle sou verraai het die res gedoen. Voor die kommandos aangekom het, het hulle gevlug, en drie bende onder Klaas Stuurman, Hans Trompetter en Boesak gevorm, en by die Xhosa-indringers aangesluit. Aan die begin van Junie het die burgers by die Boesmansrivier byeengekom, vir twee maande voorsien. Vandeleur het bedoel hulle moet die Xhosa oor die Vis dryf en nie volg nie; hy het dié lyn aan Dundas voorgelê. [3] [4]
Die waarnemende goewerneur het goedgekeur, maar het versoenende middele, gesante, geskenke en beloftes aangemoedig om die groot kaptein te oortuig dat die regering vrede wou. Die groot kaptein van die stam was Kawuta; Dundas het Gaika bedoel. Die hoof van die invalsmag was in vete met hom, so die onderhandelinge op dié bevele het misluk. Die kommandos, laat wag, het moed verloor; die Xhosa het begin glo die wit manne is bang om aan te val. Hulle en die opstandige Khoikhoi het toe die hele grens oorrompel. Op die 22ste Julie het ’n horde gekombineerde Xhosa en Khoikhoi die Gamtoos oorgesteek en die Langkloof etlike myle verwoes. Van verskeie huise het die eienaars nie tyd gehad om te ontkom nie: elf wit manne en vier wit vroue is vermoor. Twaalf vroue en kinders is gevange geneem, maar in die nag is hulle toegelaat om weg te loop, en hulle het byna veertien dae rondgedwaal voor hulle gered is. [3] [4] [7]
Op die 29ste Julie het Bresler berig dat byna die hele distrik Graaff-Reinet in besit van die Khoikhoi en Xhosa was. Hy het ’n aanval op die drosdy gevrees, toe slegs beskerm deur ’n kompanie onder luitenant Lynden. Burgergesinne was in laers; elke man wat gemis kon word was in die veld, maar in klein geselskappe, elkeen vir eie rekening. Op die linkeroewer van die Sondagsrivier is ’n kommando van aansienlike sterkte verslaan: vyf man dood, meer as honderd perde — die meeste opgesaal — weggedryf. Teen die einde van Julie was nege-en-twintig blankes dood; skaars ’n huis het oos van die Gamtoos gestaan; byna al die perde, horingsvee en skape was in Xhosa- en Khoikhoi-hande. Groot troppe is oor die Vis gedryf; baie van die boere se osse en koeie was in Gaika se krale. Die stamme, behalwe Ndlambe se onmiddellike retinue, was gewillig om die buit met Gaika te deel, en hy het as “die bos” gesit — voorgegee stil te sit om die roof te beskerm. Die boere is nie mislei nie; die regering het hom te veel eerlikheid toegeskryf om tot so iets in staat te wees. [3] [4]
Maynier se wapenstilstand en Fort Frederick — Oktober 1799
Op die 7de Augustus het Dundas na die grens vertrek om self leiding te neem, en brigadier-generaal Henry Fraser in Kaapstad gelaat om waar te neem. ’n Groot burgerkommando is in Stellenbosch en in Swellendam opgeroep; vyftig dragonders en kompanieë van die 91ste en 81ste is na vore beveel. Die troepe het tot dusver min deel geneem; hulle moes nou die burgers help as vrede nie gemaak kon word nie. Dundas het gehou dat verdrywing van die Xhosa wat ingeval het regverdigbare verdedigingsoorlog was, maar dat vyandelikhede te betreur was as iets wat bitterheid vergroot. Die Khoikhoi-opstandelinge was afstammelinge van die oorspronklike bewoners en het verdien om sag behandel te word. Om ’n minlike skikking te probeer het hy Honoratus Maynier saamgeneem, wat sy vertroue gewen het. Maynier het beweer sy invloed by Ndlambe en by die Khoikhoi van Graaff-Reinet was so groot dat hy hulle tot ’n redelike vrede kon bring. [3] [4]
Op die 10de Augustus, voor Dundas en Maynier Swellendam bereik het, het ’n groot horde naby Ferreira se kamp verskyn en die meeste slag- en trekosse van die kommissariaat gekry; hulle is agternagesit en die vee is herwin. Vandeleur, geërger, het ’n Xhosa-spioen die volgende dag in die kamp betrap laat hang “as voorbeeld vir die wildes.” Aan die begin van September het Dundas die grens bereik, en kort daarna het Maynier begin onderhandel. ’n Aansienlike militêre mag onder Vandeleur, en drie sterk afdelings burgers uit Stellenbosch, Swellendam en Graaff-Reinet onder kommandante Strydom, Van der Walt, en Van Rensburg, was in die veld. Daar was niks oor om binne bereik te plunder nie. Onder dié omstandighede was dit maklik om die Khoikhoi- en Xhosa-kapteins te oorreed om hul woord te gee dat hulle van verdere vyandelikhede sou afsien en nie buite die Zuurveld sou oortree nie. Hulle is beloof hulle sou daar nie lastig geval word nie, en groot geskenke is gemaak. [3] [4]
Aan die toestand só geskep het Maynier die naam vrede gegee, en die regering het graag tot die woord ingestem. Op die 16de Oktober is aangekondig dat vyandelikhede ten einde is. Die harte van die boere het gesink, maar hulle was verplig om by die besluit te bly; en só is ’n soort wapenstilstand gevestig, daarna onverskillig nagekom. Die kommandos is ontbind en die troepe onttrek. Op ’n heuwel oor die landingsplek by Algoabaai is ’n houtblokhuis, in Kaapstad voorberei en in Augustus 1799 om die see gestuur, opgesit, en ’n klipskans tagtig voet vierkant is gebou en Fort Frederick genoem. Driehonderd-en-vyftig soldate onder majoor Lemoine het as garnisoen gebly; in die dorp Graaff-Reinet is ’n paar dragonders en ’n getal — voortdurend wisselend — manne van die Hottentot-regiment gelaat. Die ander troepe het Kaapstad toe teruggekeer. Van die tuine van 1652 het die Kompanjie se verversingstasie nooit ’n klipfort so ver oos gehou nie; die blokhuis op die heuwel was die eerste Britse merk op Algoabaai. [3] [4]
Op die 29ste Oktober het Dundas Maynier as regter in die hooggeregshof en boekhouer van die leenbank aangestel, “as beloning vir sy baie verdienstelike openbare dienste.” Op die 25ste Desember het hy die bykomende aanstelling van residenskommissaris en superintendent van openbare sake binne die distrikte Swellendam en Graaff-Reinet ontvang, met mag om sulke bevele uit te vaardig as nodig mag blyk vir die goeie regering van dié distrikte en die behoorlike regspleging daarin. Die boere moes lewe met ’n wapenstilstand wat Ndlambe in die Zuurveld gelaat het en Maynier oor twee drostdye. Kalender 1799 het die oostelike oorlog dus nie met ’n herstelde grens afgesluit nie, maar met ’n houtblokhuis, ’n klipvierkant, en ’n naam van vrede. [3] [4]
Afrikaner en die Londense sending — 1799
Terwyl die ooste in hierdie verwarring was, is die noordgrens versteur deur die Namakwa-kaptein Afrikaner, dieselfde man wat die koloniste in 1792 teen die San langs die Zakrivier gehelp het. Ná ’n besoek aan Kaapstad in 1793 het hy vyandelikhede teen sy voormalige vyande hervat en in oorlog gedryf met alle bure wat eiendom gehad het wat geplunder kon word. Die eerste wit man deur sy bende vermoor was veldkornet Pienaar, wat hom in die San-oorlog van ammunisie voorsien het. By sy oorspronklike stam het hy swerwers gevoeg wat deur buit gelok is. Sy vesting was ’n eiland in die Oranje; van daar het bendes skielike strooptogte tot tweehonderd-en-vyftig myl ver gemaak. Wie hom verset het — wit man, halfbloed, Khoikhoi of slaaf — het met sy lewe betaal. Cornelis Kok, somtyds op die suidoewer, ander kere op ’n Kamiesberg-reserwe verseker toe Adam Kok hulle bymekaargemaak het, het sy eie gehou tot die lente van 1798, toe swaar verliese gely, en in Desember te Stellenbosch beraadslaag sonder om hulp te kry. [3]
In Mei 1799 was die rowers buitengewoon suksesvol met ’n groot buit vee, maar daarmee het hulle ’n boer genaamd Jacob Engelbrecht, ’n halfbloed, ’n Khoikhoi en twee slawe vermoor. In Junie het Afrikaner Kobus Booy na Stellenbosch gestuur onder voorwendsel om vergiffenis te vra; daar is later sterk verdink dat die boodskapper se ware doel ammunisie was. Dundas het geweier om die kaptein te begenadig, en die landdros opdrag gegee om ’n kommando op te roep en ’n prys op sy kop te sit. Dit is gedoen, sonder gevolg: die toevlug kon nie bereik word nie. Ná daardie datum was Afrikaner se strooptogte hoofsaaklik tot stamme anderkant die koloniale grens beperk, hoewel sy naam ’n skrik vir ’n groot deel van Stellenbosch gebly het. Die noordlyn wat Macartney op die 14de Julie 1798 proklameer het, het op papier nog tot die Koussie of Buffels geloop; die eiland in die Oranje het daarbuite gesit, en die kommando van 1799 kon nie na die vesting oorgaan nie. [3]
Met die San op die noordoostelike grens was daar in hierdie tyd ’n staking van vyandelikhede. In Julie 1798 het Macartney veldkornette Floris Visser en Jacob Gideon Louw beveel om vrede te maak deur teelvee en periodieke geskenke te verskaf. Koeie en skape is deur vrye gawes bymekaargemaak; die wilde mense wat byeengekry kon word het aanvaar, en is gesê hulle sou nie lastig geval word as hulle noord van die geproklameerde grens bly nie. In Desember 1798 het Visser om snuisterye gevra; krale, tondeldose, ringe, sakspieëls en messe is gestuur. In 1799 het die skema, oënskynlik so voortreflik, misluk. Omdat die San sonder regering was, het niemand behalwe dié wat persoonlik vee ontvang het hulself gebonde geag nie; die voorraad deur intekening bymekaargemaak is eindelik uitgeput; daar was groot vermorsing onder die nuwe veetelers; en wildes verder binneland het dié wat nie volgens die tradisies van hul ras geleef het nie aangeval en hulle van alles beroof. [3]
In Maart 1799 het die Londense sendinggenootskap sy arbeid in Suid-Afrika begin. Sy eerste agente was ds. dr. J. T. Vanderkemp, ds. J. J. Kicherer, en mnre. James Edmonds en William Edwards, wat uit Engeland in die Hillsborough gegaan het, ’n straflingskip na Botanybaai. Hulle is warm verwelkom deur baie inwoners in Kaapstad, en ’n Suid-Afrikaanse sendinggenootskap, nog in bestaan toe die eeu gedraai het, is gestig om te help met die bekering van die heidene. Binne ’n paar weke is die twee lekmanne in die kerk te Roodezand bevestig. Vanderkemp en Edmonds het Xhosaland toe gegaan en ’n stasie naby Gaika se kraal probeer; ná ’n kort tyd het Edmonds die poging laat vaar en Indië toe gegaan. Vanderkemp het gebly, hoewel hy die Xhosa ongeneë gevind het om te luister, en die Europese afvalliges by die kraal hom baie lastig geval het. Ná ’n verblyf van meer as ’n jaar het hy Graaff-Reinet toe gegaan om Khoikhoi te onderrig. Kicherer, ’n predikant van die gereformeerde kerk van Holland, en Edwards het noord gegaan om ’n stasie onder die San aan die Zakrivier te probeer. Pioniers is gou uit Engeland en Holland versterk; ’n genootskap te Rotterdam het agente gestuur om saam te werk, en gou was daar etlike stasies anderkant die noordgrens. [3] [4]
By die Paarl, in die ou Drakenstein-gemeente, het die kerkowerheid in 1799 geoordeel dat hul gebou nie goed gevorm was nie, en van slegte stene gebou. Hulle het deskundige mening oor sy toestand ingewin. ’n Nuwe kerk en ’n plan van kaptein Thibault sou op ’n ander kalender wag; wat 1799 vasgelê het, was die uitspraak oor die ou mure. Van die tuine van 1652 het die kolonie sy Hollandse preekstoele en sy Franse name in die Bergriviervallei gehou; die jaar wat Vanderkemp in ’n straflingskip gebring het, het die Paarl ook gesê sy stene sou nie hou nie. [8]
Sceptre vergaan — 5 November 1799
Die middag van die 5de November 1799 het ’n swaar noordwester Tafelbaai ingestoot, ’n ongewone gebeurtenis in dié tyd van die jaar. Onder die vaartuie voor anker was die Engelse vier-en-sestig Sceptre, met vier-en-sestig kanonne en, alles saam, ’n sterkte van 491 siele. Teen twaalfuur het sy die getal kanonne gevuur wat gebruiklik is ter herdenking van die Buskruitverraad, en sommige van haar offisiere en matrose het toe aan wal gegaan. Kort ná donker het sy begin sleep. Ander ankers is laat val; toe dié almal nie hou nie, is twee kanonne aan kabels geheg en laat sak. Sy het stadig ingedryf, en op ’n rif naby Fort Knokke getref, waar sy dadelik stukkend gegaan het. Die volgende oggend was die strand bedek met haar fragmente en met die liggame van haar kaptein, elf offisiere, en byna driehonderd matrose en mariniers wat saam met haar vergaan het. Die Kasteel van 1652 het baie winterwrakke in Tafelbaai dopgehou; hierdie een het in November gekom, op ’n wind wat nie veronderstel was om te waai nie. [3]
Die Oldenburg, ’n Deense linieskip van vier-en-sestig kanonne, het kort ná die Sceptre losgeslaan. In plaas daarvan om ander ankers te laat val het sy haar voorseile gesit en na ’n sandstrand gestuur, waarop sy gewerp is; die skip is verloor, die lewens van almal aan boord is gered. Dieselfde koers is gevolg deur die Engelse walvisvaarder Sierra Leone, die Amerikaanse skepe Hannah en Anubis, en drie klein vaartuie, wat almal vergaan het, maar waarvan die bemannings veilig aan wal gekom het. Die noordwester van die 5de het dus ’n Engelse vier-en-sestig op die Knokke-rif stukkend gemaak en ’n Deense vier-en-sestig en vyf ander rompe op sand gejaag, met ’n ander rekening vir lewens. [3]
Vyf dae ná die wrak, op die 10de November, is ’n Franse brik, La Rose, met agt-en-veertig slawe Tafelbaai ingebring deur sommige van die manne van die Collector. Hogan, nie gekeer ná Dundas se kennisgewing dat geen verdere slawe geland sou word tot ministers se behae bekend is nie, het daardie vaartuig onder kaptein D. Smart toegerus en gewapen, wat op die 13de Maart 1799 uit Kaapstad op ’n kaapvaart gelaat het. Volgens die oorlogswet kon ’n Franse skip met slawe gevat word, en wanneer dit as wettige prys deur die vise-admiralehof toegeken is, kon die slawe, ná twee riksdaalders per kop, tot voordeel van die vangers verkoop word. Daar is gesê La Rose is by die Maine-eilande geneem. Die reede wat die Sceptre op die 5de gebreek het, het dus op die 10de ’n prys in die slaweoorlog ontvang wat Hogan uit die Kasteel se skaduwee gedryf het. [4]
Tafelbaai in November het dus, in een week, die fragmente van ’n vier-en-sestig, ’n Deense romp op die sand, en ’n Franse brik met agt-en-veertig siele vir veiling gehou. Die tuine van 1652 is geplant sodat vloote kon water en weggaan; kalender 1799 het wrak, prys en reg op dieselfde strand getel. [3] [4]
Yonge lê die eed af — 10 Desember 1799
By Macartney se aftrede het die koning se ministers as goewerneur ’n ou baronet gekies, sir George Yonge. Die gronde van die aanstelling was onseker: hy het belangrike betrekkings beklee sonder om vermoë van hoë orde te toon. Van 1754 tot 1794 het hy Honiton in die laerhuis verteenwoordig. Hy was visetesourier van Ierland, ’n lordkommissaris van die admiraliteit, van 1784 tot 1794 een van die sekretarisse by oorlog, en meer onlangs meester van die munt. Hy kon dus ’n aanspraak op ’n winsgewende pos gehad het. Op die 9de Desember 1799 het hy Tafelbaai in die oorlogskip Lancaster bereik, en om elfuur die volgende oggend, in teenwoordigheid van al die amptenare en mense van aansien in die dorp, die ampseed afgelê. Dundas was nog op die grens. Die waarnemende goewerneur van elf maande het dus die siviele swaard oorgehandig terwyl die oostelike wapenstilstand nog net ’n woord was, en Fort Frederick nog nuwe klip. [3] [4]
Weens verskeie oorsake is die gevangenes van Boschberg op die 6de April nie voor Augustus van die volgende jaar tereggestel nie. Byna vyftien maande het hulle in die Kasteel gesit. In daardie dae was die behandeling van gevangenes baie anders as later. Manne wie se vroeë lewe in aktiewe oefening in die oopte deurgebring is, het onder skaars gevangeniskos en die benoudheid van hul kwartiere gely. By hulle is persone aangehou wat van politieke oortredings aangekla is; in een vertrek is ses-en-tagtig gevangenes snags toegesluit. Dit was selde dat enige van hul vriende verlof kon kry om hulle te besoek. Bloedverwante, mense in Kaapstad, en selfs die burgersenaat, het petisies om minder strenge behandeling gestuur; die owerhede het gedink ’n voorbeeld is nodig, en gehou dat, gegewe die aanklag, hulle sag behandel word. Kalender 1799 het dus gesluit met die twintig nog onverhoor agter die Kasteelmure wat sedert 1652 gestaan het. [3] [4] [7]
Op Kersdag is ’n Franse logger, Le Africano, met ses-en-twintig slawe deur die Collector ingestuur. Dié aan boord het gesê sy is geneem terwyl sy by die Seychelle voor anker gelê het. Dieselfde 25ste Desember het Maynier sy kommissie oor Swellendam en Graaff-Reinet ontvang. Die jaar het dus geëindig met ’n prys in Tafelbaai, ’n residenskommissaris vir die twee oostelike drostdye, ’n nuwe goewerneur onder eed, en ’n waarnemende generaal nog aan die Vis. Hogan se vaart, op 13 Maart begin, het teen Kersfees twee Franse slaweskepe in die baai gehad; die Collector self was nog nie tuis nie. [3] [4]
Van die tuine van 1652 tot die klipvierkant by Algoabaai het die kolonie van 1799 ’n Britse pos verder oos gestrek as wat die Kompanjie ooit beman het, en ’n wapenstilstand genoem wat die boere nie vrede sou noem nie. Van Jaarsveld het in die Kasteel gesit; Ndlambe in die Zuurveld; Afrikaner op sy eiland; Vanderkemp by Gaika se kraal; Yonge in die goewerneursstoel. Die jaar het nie die verhoor van die twintig oopgemaak nie, en dit het nie die Xhosa oor die Vis gedryf nie. Wat dit op die grond gelaat het, was Fort Frederick, ’n vergane vier-en-sestig, en ’n eed om elfuur die oggend van die 10de Desember terwyl Dundas nog op die grens was. [3]