Boer History1765 aan die Kaap die Goeie Hoop: Clive vaar, voortgesette droogte, die Meermin-slaaftog en Simonstad-hospitaal
Vyftiende jaar: Kasteelkontinuïteit — 1765
Kalender 1765 het oopgegaan in die vyftiende jaar van Ryk Tulbagh in die eerste stoel. Hy was nog nie heeltemal twee-en-vyftig nie toe hy op die 27ste van Februarie 1751 goewerneur geword het; die openbare voorstelling aan die burgers en die belofte van getrouheid van die amptelike borde het op die 15de van April gevolg. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dag van danksegging vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. In 1753 is sy vrou Elizabeth Swellengrebel ná sewentien jaar van huwelik dood en het hom as kinderlose weduwenaar gelaat. Maart 1755 het hom tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef, ’n rang hoër as goewerneur sonder om by sy pligte te voeg. Die veertiende jaar het met die stoele gevul gesluit, en die vyftiende het met dieselfde manne daarin oopgegaan: Pieter van Reede van Oudtshoorn, op die 12de van Desember 1760 as waarnemende sekunde benoem ná Sergius Swellengrebel se dood en deur die direkteure bevestig, het die tweede stoel gesit; Jan Willem Cloppenburg het in September 1762 aangekom en nog die onafhanklike fiskaal se pen gehou wat Van Oudtshoorn sedert September 1741 gehou het. Jacobus Johannes le Sueur het Stellenbosch gesit, nadat hy in Augustus 1763 Adriaan van Schoor opgevolg het. Jan Andries Horak het nog Swellendam gesit. Jan Frederik Kirsten het die winterhawe met die titel van resident gesit. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was ’n vyftiende jaar se gewoonte. Die somptuositeitswette wat op die 25ste van Maart 1755 aangepas is, het nog gestaan: geen vergulde koets behalwe die goewerneur s’n nie, geen livrei behalwe ’n raadslid se koetsier nie, geen groot sambreel behalwe ’n opperkoopman of ’n borddame s’n nie. [3] [7] [9]
As goewerneur was hy sonder die minste moeite toeganklik vir almal wat hom wou sien. Die nederigste individu kon griewe in die ore van die vader van die land uitstort en seker wees van ’n geduldige gehoor. As die klagtes gegrond was, het hy spoedige regstelling gekry; in elk geval was hy seker van goeie raad. Daardie hoedanigheid meer as enige ander het hom by die mense bemind gemaak. Sy eerlikheid was bo verdenking in ’n tyd toe eerlikheid skaars van manne in sulke poste verwag is. Kompanjiesalarisse was klein, en dit is amper as vanselfsprekend aanvaar dat amptenare hul inkomste op enige wyse sou aanvul wat nie strafbaar was nie. Tulbagh het sy gesig ferm teen daardie gewoonte gekeer. Hy het nie self handel gedryf nie, en hy sou ook nie toelaat dat enige ander regeringsamptenaar dit doen nie. Die fooie wat hulle in sekere transaksies mag ontvang het, was vasgestel, en hulle is beperk om nie meer te neem nie. Hy het sy eie uitgawes so gereël dat hy goed binne sy inkomste en toelaes geleef het, en wat hy oor gehad het, gebruik om ander se nood te verlig. Onder sy administrasie was elke man seker om sy toekomste te kry. Geen man is aan onnodige versuim onderwerp nie; geen omkopery is ontvang nie; geen valse rekeninge is gelewer nie. Ewewig en ’n gebrek aan swaaiende durf het nie ’n onewevolle stoel beteken nie. Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Sagmoedig en verdraagsaam het hy gebly; sterk wanneer die goewerneur se gesag getrotseer is. Die vyftiende jaar het daardie sterkte getoets op ’n reede wat ná die Indië-oorlog nog betaal het, op graandistrikte wat ná die verwoeste oes van 1763 as ’n derde droë jaar getel is, op ’n Madagaskar-pakket wat vir Kompanjieslawe gestuur is, en op ’n Engelse veroweraar van Indië wat sy eerste Kaapse nag op Robbeneiland deurgebring het en nog in die tuinhuis gesit het toe Januarie oopgegaan het. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die punt van die vyftiende jaar net soveel as nuutheid van vaart. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendelike voet saamgeleef, maar af en toe is die vrede deur San -rowers versteur. Grond is nog aan koloniste toegeken sonder om Khoikhoi-stamgroepe te raadpleeg. Daar het nog volop grond gelyk oor te wees. Veewye in die buitedistrikte was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akker nie, waarvoor, wanneer dit verhaal kon word, ’n jaarlikse huur betaal is—£2 10s. tot 1732 en £5 daarna. Die oostelike gehuggie Swellendam het ’n gehuggie gebly; die pont wat in 1757 op die Breede, naby die samevloeiing van die Sonderend, geplaas is, was nog die openbare boot op daardie pad. Ds. Hendrik Kroonenburg, ds. Johannes Frederik Bode en ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau het nog die Kaapse preekstoel drie diep gesit, soos Amsterdam in 1761 beveel het. Ds. Gerhardus Croeser het nog Zwartland gesit. Ds. Johannes Appeldoorn, sedert Oktober 1753 te Stellenbosch gestasioneer, het nog daardie dorp gesit. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Roodezand se kerk te Waveren was nog onder Remmerus Harders. Gekombineerde kerkrade het al in 1759 opgehou; hul reiskoste sou nie in die vyftiende jaar op die gemeentes sit nie. [3] [4] [8]
In die sensusopgawes van 1754 is die getal koloniste van albei geslagte en alle ouderdomme as 5 510 aangegee, en die getal slawe wat hulle besit het as 6 279. In dié van 1756 word die getal koloniste as 5 128 aangegee, en van hul slawe as 5 787. Geen later telling het in 1765 op die Kasteeltafel gesit nie. In gewone jare het die getal sterftes tot dope grofweg as 100 tot 261 gestaan, en daar was ’n bestendige toevloei tot die koloniale bevolking deur dienaars van die Kompanjie wat hul ontslag geneem het. Die syfers, hoewel hulle nie as volkome akkuraat vertrou kan word nie, gee nog die idee van die swaar lewensverlies deur die pokke. Tafelvallei het tussen die 1ste van Mei en die 31ste van Oktober 1755 963 Europeërs en 1 109 swartes begrawe. By die Khoikhoi het die siekte groot verwoesting aangerig, verder binneland toe as in 1713—in Groot-Namakwaland minstens tot die ses-en-twintigste parallel gevoel, en in die ooste tot die Groot-Vis. Voor midsummer het dit heeltemal uitgesterf. Die vyftiende jaar het dus nog binne daardie skadu geleef: minder vrye huishoudings, minder slawe, en ’n kolonie wat graan en wyn in ’n betalende baai verkoop het terwyl die hoofstad se arbeidskrag dun gebly het. Kompanjieboeke het al die kwartaallikse 600 gulden gesluit wat sedert 1747 aan Tulbagh se weduwee-moeder Catharina Cattepoel gestuur is; sy is in 1757 oorlede. ’n Kinderlose weduwenaar het die eerste stoel sonder daardie Hollandse huishoudelike eis gesit. ’n Bevestigde sekunde het die tweede gesit. ’n Fiskaal-onafhanklik van drie Kaapse somers het die hooggeregshof gesit. ’n Landdros van twee Kaapse winters het Stellenbosch gesit. [3] [9]
Uitwaarts het die grondregiem nie verander nie. Veewye van vyf of ses duisend akker het nog gelyk grond genoeg te laat. Jaarlikse huur, wanneer dit verhaal kon word, het £5 gebly ná die vyftienjarige erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in kompakte liggame bymekaar gehou het, het hul eie bestuur behou, met kapteins wat in die praktyk deur die Hollandse owerhede aangestel is. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere geleef, of rondgeswerf en diens geneem soos hulle lus was. Die howe was oop vir hul beskerming. Dirk Marx se verslag, ná die Doddington-wrak ontvang, dat hy Xhosa tot so ver wes as die Groot-Vis ontmoet het, het die grensnota gebly. Kalender 1765 het geen tweede Beutler-skaal-tog en geen tweede Hop-karavaan bygevoeg nie. Wat dit bygevoeg het, was ’n derde droë graanjaar ná die verwoeste oes van 1763, ’n Madagaskar-pakket vir Kompanjieslawe, ’n hospitaalvierkant van 130 voet by die winterhawe voltooi, en, in die eerste veertien dae, ’n Engelse gas wat uit die tuinhuis ingeskeep het. Gemiddelde uitvoere oor Tulbagh se een-en-twintig jaar sou later as 11 791 muid koring, 202 rog, 68 gars, 202 ertjies, 174 bone, en 346 legger gewone wyn getel word, met botter na Indië sedert 1754 gemiddeld 22 322 pond ’n jaar. Die vyftiende jaar het binne daardie gemiddelde gesit ná ’n dertiende wat die Indië-koring tot ’n kwart gesny het en ’n veertiende wat onder die droogtejare getel is. Wat dit bygevoeg het, was byna geen oes hoegenaamd nie, rys gekoop om te vergoed, en lord Clive wat op die 16de van Januarie gevaar het. [3] [4] [7]
Clive vaar — Januarie 1765
Onder persone van aansien wat in die regering van mnr. Tulbagh aan die Kaap aangedoen het, was lord Clive, wat hier aangedoen het op sy laaste reis na Indië, op die 17de van Desember 1764. Kort nadat die anker van sy skip—die Kent—geval het, het ’n stywe suidooster opgesit, maar Clive het besluit om te probeer aan wal kom. Hy het die skip in ’n groot, goed bemande boot gelaat, maar kon nie die steiger bereik nie, en ná ’n lang stryd teen die storm was hy verplig om na Robbeneiland te loop en die nag daar deur te bring. Die veertiende jaar se beroemdste gas het dus sy eerste Kaapse nag op die gevangeniseiland deurgebring, nie in die tuinhuis nie. Januarie het hom nog aan wal gevind. Die suidooster het nie op ’n veroweraar se rang gewag nie. Dit het die boot van die steiger afgehaal en na die eiland gestuur. Die Kasteel het hom die oggend ingeneem. [3] [9]
By landing aan die Kaap die oggend ná daardie eilandnag is lord Clive met alle moontlike eer ontvang, en tydens sy verblyf het hy in die goewermentswoning in die tuin as gas van die Kompanjie gewoon. Hy is van ’n militêre wag voorsien, nie net vir homself nie, maar vir die kolonels wat hom vergesel het. Die tuinhuis was die Kompanjie se eer, nie ’n gehuurde logies nie. Die wag was die Kasteel se eer, nie ’n private eskort nie. Desember se suidooster het al gewys dat Tafelbaai ’n steiger kon weier. Die oggendontvangs het gewys dat die Kasteel nie ’n gas sou weier nie. Neutrale verversing het albei kante gesny. Die eer van die vlag was ’n nee op indrukking toe kommodoor Lynn in Januarie 1762 Engelse matrose van Hollandse dekke geëis het. Die eer van ’n vooraanstaande besoeker was ’n ja op die tuinhuis en ’n wag by die deur. Januarie 1765 het nog daardie ja gesit. [3] [9]
Kaptein Collins, wat ’n Engelse oorlogskip in die baai beveel het, het aanstoot geneem aan die kolonels se wag. Hy het aan wal gelogeer, en toe hy laat een aand vasstel dat Clive se kolonels ’n wag soldate gehad het, het hy laat vra dat die goewermentssekretaris onmiddellik moet kom. Toe daardie heer aankom, het kaptein Collins geëis dat hy op gesag van die goewerneur ingelig word waarom hy, wat die koning se kommissie gehou het, met minder hoflikheid behandel is as offisiere wat hul rang van lord Clive gehou het. Dit was met moeite dat die beledigde kaptein oorreed kon word om die saak vir daardie nag te laat rus, want die goewerneur het al gaan rus, en die sekretaris wou hom nie steur nie. In die oggend is die saak voor goewerneur Tulbagh gelê, wat die kaptein verseker het dat geen geringheid hoegenaamd bedoel was nie; en ’n wag is tot sy beskikking gestel, soos hy dit begeer het. Die veertiende jaar het dus ’n nag van Engelse rang op die sekretaris se drumpel deurgebring, en ’n oggend van Engelse rang in die goewerneur se versekering. Die vyftiende het oopgegaan met daardie skikking al gemaak. Die vergulde koets het die goewerneur s’n gebly. Die sentineel het by Tulbagh se deur gebly. Die trompet het nog geklink wanneer hy aansit tot ete. ’n Koningskaptein het sy wag gehad. Clive se kolonels het die hulle gehou. Die gas het nog in die tuin gesit tot die 12de. [3] [9]
Lord Clive het tot die 12de van Januarie 1765 aan wal gebly, toe hy ingeskeep het, en op die 16de gevaar. Ses-en-twintig nagte van Kompanjiesgastevryheid, gereken van die oggend ná Robbeneiland, het gesluit met ’n boot terug na die Kent en vier dae meer voor anker voordat die skip uitgegaan het. Die tuinhuis het weer die goewerneur se huis geword. Die militêre wag het teruggegaan na Kasteeldiens. Die Kent het aan na Indië gegaan. Clive het in al sy glorie as die Groot Veroweraar van Indië aangekom; Tulbagh het watter onbeskaamdheid in daardie glorie gesit het, met stille hoflikheid, ’n vergulde koets en ’n sentineel ontmoet. Januarie se vaart het Desember se eilandnag nie gekanselleer nie. Dit het dit gesluit. Die suidooster het hom eers gehuisves. Die Kasteel het hom daarna gehuisves. Die baai het hom op die 16de laat gaan. [3] [9]
Die naam van Rijk Tulbagh as gasheer van ’n goed bestuurde taverne van die seë het al internasionale luister verwerf. Onder die vooraanstaande gaste van sy jare was die abbé Nicolas Louis de la Caille, wat op die 19de van April 1751 aangekom het en tot die 8ste van Maart 1758 gebly het. Clive se Desember-tot-Januarie-besoek het in daardie geselskap gesit as die Engelse veroweraar van Indië op sy laaste heenvaart, in die tuinhuis ontvang ná ’n nag op Robbeneiland, en middel-Januarie verder gestuur. Besoekers het die dorp al as Kaapstad geken. Koloniste het dit nog die Kaap genoem. Die huis by die kanaal, beskadu met kastanjebome, van die ander onderskei net deur die sentineel en die trompet, het nog gepas by die paar mense wat sake by hom te soek gehad het. Die inwoners het nie by sy deur verbygegaan sonder om een of ander teken van eerbied te toon nie. Die beste beleid was nog om regverdig en eerlik met elke man te handel. Januarie 1765 het daardie beleid tot ’n Engelse sluiting gebring: ’n gas van die Kompanjie uit die tuin, ’n koningskaptein al van sy wag voorsien, en ’n suidooster wat al veroweraar en bootsbemanning gelyk behandel het. Liberale behandeling van Engelse besoekers is in 1761 herstel ná die direkteure se vroeëre instruksie, in die Chinsurah-skrik, dat die Kaap Engelse skeepvaart niks moes voorsien wat moontlik geweier kon word nie. Die twis was teen die tyd dat kommodoor Lynn in Januarie 1762 aangekom het, besleg; die nuwe bande van vriendskap was nog delikaat, en Tulbagh se eenwoord-nee op indrukking het gewys dat hoflikheid nie saggeaardheid was nie. Januarie 1765 het die herstelde hoflikheid in ’n vaart gesit, nie in ’n weiering nie. [3] [9]
Betalende reede op kort graan — 1765
Van die aankoms van die Franse oorlogskepe en transporte in Desember 1758 en Januarie 1759 was die boere in ’n voorspoedige toestand. Die oorlog in Indië tussen die Engelse en die Franse het die baai gevul; Franse oorlogskepe het tot 1761 kom ververs; ná daardie datum het skepe van albei nasies vir vee, meel en wyn gekom. Offisiere van Franse pakkette van Mauritius en van Engelse pakkette van St. Helena het teen mekaar gebie. Die leë reede van die oorvloedjare het ’n dubbele veiling geword. Kalender 1765 het binne daardie bloei gesit ná die Indië-gevegte geëindig het: albei vlae het nog die reedes volgemaak terwyl die raad nog Kompanjie-ruime moes vul—en terwyl die graandistrikte ’n derde dun jaar gesit het. In die een-en-twintig jaar 1751–1771 sou 988 skepe van die Hollandse Oos-Indiese Kompanjie, 168 Engelse, 147 Franse, 31 Deense, 13 Sweedse, 4 Pruisiese, 1 Portugese en 1 Spaanse in Tafelbaai inloop; in Simonbaai, 129 Hollandse, 14 Engelse, 11 Franse, 13 Deense en 2 Sweedse—die hele getal by die twee hawens 1 472, ’n gemiddelde van sewentig ’n jaar. Die vyftiende jaar het binne daardie verkeer gesit. Clive se Kent was een Engelse romp daarin. Collins se oorlogskip was ’n ander. Franse pakkette het nog gebie om wat koring die droogte gelaat het. [3] [9]
By meer as een geleentheid in hierdie tydperk kon die regering nie soveel voorraad bekom as wat vir die Kompanjie se eie skepe nodig was nie, omdat die burgers teen hoë pryse aan vreemdelinge wou verkoop. Daar was ’n middel. In Augustus 1762 het ’n plakkaat die verkoop van wyn aan vreemdelinge verbied onder straf van verbeurdverklaring van alles wat aangebied is en ’n boete van £66 13s. 4d. Dit het die gewenste uitwerking gehad: die Kompanjie het soveel gekry as wat nodig was, en vier weke van die uitreikingsdatum is die plakkaat teruggetrek. In Januarie 1763 is dieselfde middel gebruik om ’n voorraad botter te bekom. Die vyftiende jaar het daardie twee kort sluitings geërf. Dit het nie in die eerste maande ’n derde opgeplak nie. Die oorlogstydse verversing het nog Tafelbaai gevul. Ná 1761 het skepe van Engeland en Frankryk albei vir vee, meel en wyn gekom, en burgers het dikwels vreemdelinge se pryse bo die Kompanjie s’n verkies. Die Kasteel se antwoord het dieselfde gebly wanneer dit een nodig gehad het: eers ’n plakkaat, pakketkassiers ná die magazyn gehad het wat dit nodig gehad het. In ’n jaar van byna geen oes het die magazyn meer nodig gehad, nie minder nie. [3]
Die regering, sowel as individue, het by die vreemdelinge gebaat. Die inkomste is vermeerder, ’n hoeveelheid surpluskoring in die magazyn is van die hand gesit, en sommige versendings Bourbon-koffie is teen die lae prys van vyf-en-twintig sjielings per honderd pond vir deursending na Europa gekoop. Hierdie seisoen van voorspoed het deur die vyftiende jaar geduur: vredesnuus tussen Frankryk en Engeland het nog nie aangekom om die baai leeg te maak nie. In 1756 is ’n uitvoerreg van £1 per legger op alle wyn en brandewyn wat in grootmaat aan vreemdelinge verkoop is, gelê, bo en behalwe die gelde wat vroeër gehef is. Die reg is by veiling verpag, en in die eerste jaar is dit vir nie meer as £38 6s. 8d. verkoop nie. Vier jaar later—kalender 1760—het dit tot £400 gestyg. Daardie pag het in 1765 nog betaal, omdat die baai gekoop het. Vir wynboere het die swaai skerp gebly. Indië het Kaapse wyninname gesny—uitvoer na Batavia, wat vir die vyf jaar 1751–5 gemiddeld 558 legger was, het tot 262 gemiddeld oor die volgende tien geval—en insolvensies het ontstellend dikwels geword; die fiskaal se fooi op vreemde wynverkope is selfs vir ’n graanfooi omgeruil om die druk te verlig. Teen 1765 het die reede-rekenkunde omgekeer: vreemdelinge het kontant betaal, magazyn het leeggemaak wanneer hulle kon, en die risiko was nie meer oorvloed nie maar die Kompanjie se onvermoë om sy eie voorrade te verseker wanneer burgers vir pakketpryse uitgehoud het—en wanneer die graandistrikte nog ’n droë jaar bo-op ’n verwoeste oes gesit het. [3] [9]
Na Europa is jaarliks eerder oor 100 legger gewone wyn gestuur en soveel Constantia-wyn as wat bekom kon word, wat gewoonlik nie meer as 14 of 15 legger was nie. Van 1736 tot 1761 was die prys wat die Kompanjie vir rooi Constantia-wyn betaal het £20 16s. 8d. en vir wit Constantia-wyn £10 8s. 4d. die legger, die eienaars verplig onder ’n ou kontrak om teen daardie prys te verkoop. In 1761 is ’n ooreenkoms met Jacobus van der Spuy, destyds eienaar van Hoog-Constantia, aangegaan dat hy twee derdes van alle rooiwyn wat hy maak teen £31 5s. sou lewer, en twee derdes van alle witwyn teen £15 12s. 6d. die legger, hy vry om die oorblywende derde aan wie hy wou teen die beste prys te verkoop. ’n Soortgelyke ooreenkoms is later met Lambert Myburgh, eienaar van Groot-Constantia, aangegaan. Die vyftiende jaar het dus op daardie billiker Constantia-kontrak gesit terwyl die graandistrikte nog ’n droogte gesit het. Eers Kompanjie-ruime; pakketkassiers ná die Kasteel gehad het wat dit nodig gehad het. Wyn kon nog ’n legger vul. Koring kon nie ’n muid vul nie. [3]
In 1761 is die eerste aalwyne uit Suid-Afrika uitgevoer: twee honderd-en-agtien pond, voortgebring deur die ou burgerraadslid Petrus Johannes de Wit. Die direkteure het instruksies uitgereik om die middel by die pakhuise te koop teen ’n prys van nie meer as twee sjielings en drie pennies ’n halfpennig die pond nie. Van daardie datum is dit ’n uitvoerartikel na Europa, maar die hoeveelheid in aanvraag is onbeduidend, en dit was nie tot veel voordeel van die kolonie nie. Botter, eers in 1754 na Indië gestuur, was ’n ander lyn: in die volgende agtien jaar het die hoeveelheid wat jaarliks uitgevoer is, gemiddeld 22 322 pond beloop, gewoonlik by die Kompanjie se pakhuise teen ses- tot agtpennig die pond gekoop, hoewel in tye van skaarste soveel as ’n sjieling die pond betaal is. Die Januarie 1763-plakkaat het al gewys dat botter skaars genoeg was om te reserveer. Die vyftiende jaar het daardie lyne nie uitgevind nie. Dit het hulle in ’n baai verkoop wat nog betaal het, uit Hugenote-valleie wat nog wyn gestort het—Drakenstein, die Paarl, Fransche Hoek en Val du Charron, later Wellington—behalwe wanneer die Kasteel eerste geneem het. ’n Onderkoopman op pad na Indië, Abraham Josias Sluysken, het op die heenvaart in 1765 siek geword en ’n paar maande aan die Kaap gebly om te herstel. Tafelvallei het toe kleiner gelyk as wat dit later vir hom sou lyk; hy het Vader Tulbagh as ’n goeie man onthou. Die vyftiende jaar se reede het die siekes sowel as die grotes gehuisves. Clive het gevaar. Sluysken het aan wal gesit tot hy kon aangaan. [3] [7] [9]
Droogte en ingevoerde rys — 1765
In die tydperk van die 1ste van Januarie 1751 tot die sluiting van Tulbagh se een-en-twintig jaar was daar vyf jare van droogte, min of meer erg, in die graanverbouende distrikte. Die lys wat later getel sou word, het 1755, 1756, 1763, 1764 en 1771 onder die harde jare genoem; 1763 was nie net erg nie, maar suidoosters het vroeg en met soveel krag opgesit dat hulle deels vernietig het wat koring gegroei het, en ’n plaag ruspes het gevolg, sodat min of niks geoes is nie. Daar was volop graan in reserve, maar dit is as verstandig beskou om net ’n kwart van die gewone hoeveelheid na Indië te stuur. In 1764 is die droogte weer getel. In 1765 het die droogte voortgeduur, en daar was byna geen oes nie. Van die graan wat in voorraad oorgebly het, is ’n klein hoeveelheid na Indië gestuur, maar rys is ingevoer om daarvoor te vergoed. Die vyftiende jaar was dus nie ’n eerste droë jaar nie. Dit was ’n derde. Magazyn wat al vir Indië op ’n kwart-rantsoen afgetrek is, het nou ’n jaar van verder aftrek en rys koop gesit. [3]
Oor daardie een-en-twintig jaar was die gemiddelde hoeveelheid plaasprodukte na Indië uitgevoer 11 791 muid koring, 202 muid rog, 68 muid gars, 202 muid ertjies, 174 muid bone, en 346 legger gewone wyn. ’n Klein hoeveelheid droë vrugte en ’n bietjie ivoor het dieselfde pad gegaan. Kalender 1765 het ver onder daardie koringgemiddelde gesit. ’n Muid wat nie gegroei is nie, kon nie gelaai word nie. ’n Legger wyn kon nog gelaai word, omdat die wingerde van Drakenstein en die Paarl nie met dieselfde slag as die graandistrikte misluk het nie. Die Kasteel se versigtigheid in 1763—’n kwart na Indië—was ’n keuse teen die magazyn leegmaak. Die Kasteel se versigtigheid in 1765 was ’n kleiner keuse: nog ’n bietjie graan, en rys gekoop om meel in die bakke te sit wat koring nie kon vul nie. Rys was nie ’n Kaapse oes nie. Dit was ’n Indiese en Java-antwoord op ’n Kaapse mislukking. [3] [7]
Die Hugenote-valleie wat ná 1688 wingerde geplant het, het nou koring sowel as wyn dopgehou. Drakenstein, die Paarl, Fransche Hoek en Val du Charron was landbousesettings wie se vrugte en graan volop geword het terwyl beeste skaars gebly het. Onder die tweede van der Stel is die nedersetting oor die eerste bergreeks uitgestrek om koloniste vir veeboerdery en veewei te plaas. Die Tulbagh-kloof het die poort na daardie binnelandse kom gebly. Piketberg, vanwaar Jacobus Coetsee in 1760 noord gegaan het, en die Breede met sy pont, het nog dieselfde geografie gesit. ’n Droë jaar in die graandistrikte het nie die kloof leeggemaak nie. Dit het die magazyn leeggemaak. Boere wat sedert 1759 duur aan Franse en Engelse pakkette verkoop het, het nou minder meel om te verkoop gehad, en die Kompanjie het minder om oos te stuur gehad. Die vyftiende jaar se betalende baai het dus sekerder vir wyn en vee as vir koring betaal. Rys het die gat gevul wat die koringlande gelaat het. [3] [4] [7]
Perdesiekte was ses jaar vroeër buitengewoon erg: die burgers het binne ’n paar maande oor 2 500 verloor, maar die verlies is deur teling goedgemaak. Die vyftiende jaar het nie nog so ’n slag onder die perde getel nie. Dit het die koring getel. Beeste het nog die vyf- en sesduisend-akker-wye geloop. Skape het nog die Zakrivier-land gesit waar ’n Europese dienaar die Junie tevore vermoor is. Koring het nie die lande gesit wat winterreën nodig gehad het nie. Die regering sowel as individue het by vreemdelinge gebaat terwyl surpluskoring geduur het. Toe die surplus dun geword het, wou dieselfde vreemdelinge nog meel hê, en die magazyn moes kies tussen Indië en die reede—en dan tussen albei en ’n ingevoerde graan. Rys was daardie keuse. ’n Klein hoeveelheid oorblywende koring het nog oos gegaan. Die res van die bakke is van elders gevul. [3] [4]
Die vyftiende jaar se droogte was dus ’n Kasteel-rekenkunde net soveel as ’n boer s’n. ’n Kwart na Indië ná 1763; ’n droogtejaar in 1764 getel; byna geen oes in 1765 nie; nog ’n bietjie graan gestuur; rys ingevoer om te vergoed. Gemiddelde koring oor die een-en-twintig jaar sou nog byna twaalf duisend muid lees, omdat ander jare die kolom gevul het. Hierdie jaar het nie. Die vader van die land wat griewe in die tuinhuis gehoor het, het hulle uit graandistrikte gehoor wat al twee keer misluk het. Hy kon ’n fooi regstel. Hy kon nie ’n reën regstel nie. Wat hy kon doen, was Indië op ’n kort rantsoen hou, rys koop, die magazyn teen pakketpryse hou, en ’n hospitaal by die winterhawe voltooi terwyl Tafelvallei se eie hospitaal nog op nuwe mure gewag het. [3] [7]
Meermin na Madagaskar — 1765
Daar was toe meer slawe as Europeërs in Suid-Afrika, ondanks die vrylating van sulkes as verdienend van vryheid geag is en van dié wat daarop aanspraak kon maak onder die wet. Sommige is van Batavia hierheen gestuur, tot tydperke van diensbaarheid van wisselende lengte veroordeel. Skipsoffisiere en private individue het hulle as die winsgewendste artikel beskou waarin hulle ’n klein handel kon dryf, en soveel uit Indië gebring dat die regering bevrees geraak het dat hierdie klas van die bevolking te sterk sou oorheers, want wanneer hulle opgewonde was, was hulle geneig tot afgryslike misdade. Die raad van Indië is dus ernstig versoek om die uitvoer van Asiatiese slawe na hierdie kolonie te verbied, maar hulle het in aansienlike getalle deur die vyftiende jaar aangehou aankom. ’n Paar is van die ooskus van Afrika gebring. Met Madagaskar was daar ’n gereelde slawehandel, klein vaartuie wat dikwels van die Kaap gestuur is om hulle te bekom. Hulle het daar minder as drie pond sterling elk gekos, hoewel die mededinging van die Engelse, Franse en Portugese as prysverhogend en as bemoeilikend van vragte gekla is. [3]
Dit was niks ongewoon wanneer ’n kwart tot ’n derde van die getal aan boord geneem, op die vaart gesterf het nie. En dikwels het van ’n derde tot die helfte van dié wat geland is, binne drie maande gesterf, van neerslagtigheid en verandering van klimaat en kos. Ná die aankoms van ’n slaweskip is dit nie ongewoon om in die joernaal hele bladsye name te vind van dié wat in die voorafgaande maand gesterf het nie, met ’n enkele opmerking oor die verlies vir die Kompanjie, maar nooit ’n woord van deernis vir die ellendige negers nie. En dit onder die regering van so ’n deeglik goeie man, volgens die opvattings van sy tyd, as Ryk Tulbagh. Meer deernis sou vandag vir ’n versending perde uitgespreek word. Af en toe het gevangenes aan boord probeer om hul vryheid te herwin, maar in die algemeen is sulke voorsorg getref dat hulle volkome hulpeloos was. Die slawewetboek wat op die 3de van September 1754 in die kasteel opgestel en twee dae later afgekondig is, het nog in die vyftiende jaar op die kennisgewingbord gesit: ’n manlike of vroulike slaaf wat ’n hand teen meester of meesteres opgelig het, selfs sonder wapens, is sonder genade tot die dood veroordeel; slawe wat by ’n kerkdeur gehang het wanneer die gemeente uitgaan, of in ’n kerkhof by ’n begrafnis gevind is, moes streng geslaan word; nie meer as twintig slawe mag ’n metgesel se lyk volg nie, die getal gereguleer volgens die eienaar se rang. [3]
In 1765 is die Kaapse pakket Meermin na Madagaskar gestuur om slawe vir die Kompanjie te bekom. Haar supernumerêr het verskeie hawens op die eiland aangedoen, en daarin geslaag om honderd-en-veertig van albei geslagte te koop. Hulle het daar minder as drie pond sterling elk gekos, hoewel Engelse, Franse en Portugese mededinging die prys al laat styg het. Die Meermin was nie ’n private onderneming nie. Sy was ’n Kaapse pakket op Kompanjiebesigheid. Die vrag was vir die Kasteel se eie rekening, nie vir ’n skipper se syhandel nie. Honderd-en-veertig mense by verskeie Madagaskar-hawens gekoop, het daardie rekening gesit. Sterfte op die vaart van ’n kwart tot ’n derde, en verdere sterftes ná landing, was algemeen in dié handel. Die vyftiende jaar het die pakket in daardie rekenkunde ingestuur. Dit het die handel nie uitgevind nie. Dit het dit gebruik. [3]
Die aard van die nywerhede in die kolonie het verhinder dat slawerny hier word wat dit op ’n Amerikaanse katoen- of suikerplantage was, en min gevalle van uiterste wreedheid is op rekord; maar onder die wet was dienspligtiges in ’n baie verworpe posisie. Asiatiese slawe het nog uit Indië aangekom in getalle wat die Kaapse raad bekommer het. Die Madagaskar-vaart van 1765 was ’n ander vrag: Afrikaans, vir die Kompanjie self gekoop, in ’n Kaapse pakket gelaai eerder as in ’n private ruim. Die raad wat Indië gevra het om Asiatiese uitvoer te staak, het nog sy eie vaartuig wes van daardie see gestuur. Die vyftiende jaar se arbeidsvraag was nie ’n nuwe wetboek nie. Dit was nog ’n romp. Die 1754-ordonnansie het nog die strawwe genoem. Die magazyn het nog hande nodig gehad. Die graandistrikte, wat ’n derde droë jaar gesit het, het hulle meer nodig gehad, nie minder nie. ’n Hospitaal wat by Simonstad klaarmaak, sou hulle ook nodig hê. [3]
Die Hugenote-vanne wat nog die valleie gesit het, het nie hierdie pakket gesit nie. Serrurier van Hanau het nog in Nederlands in Tafelvallei gepreek. Le Sueur het nog Stellenbosch gesit. Die Meermin het Madagaskar gesit. Kompanjie-arbeid en vrye-erfpag-arbeid was nie dieselfde kolom nie. Vryburgers het wyn en, wanneer reën dit toegelaat het, koring in ’n betalende baai verkoop. Kompanjieslawe is teen minder as drie pond ’n kop gekoop om magazyn, hospitaal, tuin en vloot te werk. Die vyftiende jaar het albei kolomme oopgehou. Dit het Clive in Januarie uitgestuur en ’n slawe-pakket oor dieselfde jaar uitgestuur. Die tuine van 1652 is deur dienaars van die Kompanjie aangelê. Honderd-en-dertien jaar later het die Kompanjie nog ’n pakket vir meer hande gestuur. [3] [8]
Simonstad-hospitaal voltooi — 1765
By Simonstad is duur werke onder Tulbagh uitgevoer. Die hospitaal—’n vierkantige gebou van 130 voet front—is in 1760 begin en in 1765 voltooi. Stewige pakhuise is daarna opgerig. ’n Slaghuis, ’n bakkery, werkswinkels vir smede en skrynwerkers, en ’n woonhuis vir die beampte in beheer van die stasie, het gevolg soos die stasie gegroei het. Die gebou wat in die tyd van goewerneur Swellengrebel opgerig is—wat 450 voet lank was en vroeër vir alle doeleindes gedien het—is nou slegs as kwartiere vir die garnisoen en werksmense gebruik. Voltooiing van die hospitaal het Valsbaai se winterstasie ’n geboude tweede gesig van Kompanjiemag langs Tafelbaai gemaak. Skepe wat nie in die somerbaai in ’n noordwester kon lê nie, kon hier lê. Siek manne wat nie in Tafelvallei se vallende hospitaal geland kon word nie, kon in ’n vierkant van 130 voet geland word wat nuut was. [3] [9]
Die resident was nog Jan Frederik Kirsten, aangestel ná die dood van Adriaan de Nys in Mei 1761. In Maart 1751 is De Nys as poshouer aangestel in opvolging van Justinus Blas. Kirsten se titel van resident het die stasie se opkoms van ’n pos tot ’n winterhawe met ’n beampte in beheer gemerk. Die vyftiende jaar het daardie titel nie verander nie. Dit het die titel ’n hospitaal gegee om by te pas. Vyf jaar van bou, van die eerste klip in 1760 tot die laaste in 1765, het onder twee goewerneurs se name slegs in dié sin gesit dat Tulbagh die werk beveel het en Kirsten dit sien rys het. Die duur werke was Kompanjiewerke. Die vierkantige front was ’n Kompanjiefront. Valsbaai in die winter was nie meer net ’n reede en ’n lang skuur nie. [3]
In die een-en-twintig jaar het 129 Hollandse skepe, 14 Engelse, 11 Franse, 13 Deense en 2 Sweedse in Simonbaai ingeloop. Die winterhawe was nie Tafelbaai se gelyke in getalle nie. Dit was Tafelbaai se gelyke in nood wanneer die noordwesstorms gekom het. Die hospitaal in ’n droogtejaar en ’n jaar van ’n Madagaskar-slawevaart voltooi, was nie ’n teenstrydigheid nie. Siek matrose moes iewers land. Tafelvallei se hospitaal het tot puin verval. Die direkteure het besluit om daar ’n nuwe een te bou, maar die werk was nog nie begin nie, hoewel die materiale versamel is. Renault Berthault de St. Jean, hoofchirurg van daardie huis sedert die 1720’s, is op die 11de van Maart 1763 oorlede. Die vyftiende jaar het ’n Tafelvallei-hospitaal sonder daardie Franse Protestantse chirurg gesit, nog wag op die nuwe mure—en ’n Valsbaai-hospitaal wat nie meer gewag het nie. Die winterstasie het eerste klaargemaak. [3] [8]
Vreemdelinge het begin om die dorp in Tafelvallei by die naam Kaapstad te ken, hoewel die koloniste dit nog die Kaap genoem het. Verskeie nuwe strate is aangelê. Die paradeterrein is weer gelyk gemaak, en ’n eikeheining is daarom geplant. Die kunsmatige fonteine waaruit die inwoners water gekry het, is hernu. Die stadhuis—dieselfde wat nog in gebruik is—is deur die burgerraad gebou. Die vestings is herstel, en ’n nuwe battery is naby die mond van die Soutrivier opgerig. Die Wapenplein het nie meer net met milisie-oefening geklink nie. Die Caabse Vlek was besig om na ’n naam te verander wat vreemdelinge al gebruik het. ’n Hospitaal by Simonstad voltooi was dieselfde burgerlike energie na die winterbaai gerig. Nie net in die dorp nie, maar in die plattelandse distrikte, is die impak van Tulbagh se energie gevoel. Simonstad is vergroot. Stellenbosch is al ná die drosdybrand van Oktober 1762 uitgebrei. Die vyftiende jaar het die vierkant by Valsbaai voltooi terwyl die hoofstad nog klip vir sy eie siekes versamel het. [3] [9]
’n Hospitaal van 130 voet front was ’n stelling in klip dat die winterhawe ’n tweede Kaap geword het. Die lang Swellengrebel-skuur van 450 voet, vroeër vir alle doeleindes gebruik, het slegs kwartiere geword omdat daar nou ’n hospitaal was, en daar sou pakhuise wees, om die ander doeleindes daarvan af te neem. Kirsten het daardie verandering met die titel van resident gesit. Die vyftiende jaar se duur werke het nie op ’n goeie oes gewag nie. Hulle het in ’n jaar van rys klaargemaak. Siek manne van sewentig skepe ’n jaar, gemiddeld oor die een-en-twintig, het ’n saal meer as ’n muid nodig gehad. Die Kasteel het aan albei bestee: nog ’n bietjie graan na Indië, rys om te vergoed, en ’n vierkantige gebou by Simonstad voltooi. [3] [9]
Kerk, drosdyes en burgerlike werke — 1765
Die verskillende kerke in die kolonie was in die administrasie van mnr. Tulbagh goed van predikante voorsien. Aan die Kaap was Kroonenburg, Bode en Serrurier van Hanau almal in aktiewe diens, soos die direkteure in April 1761 beveel het ná Bode se skorsing en herstel met agterstallige salaris. Appeldoorn het nog Stellenbosch gesit, waar hy sedert Oktober 1753 gestasioneer was. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit, nadat hy in Januarie 1758 op eie versoek daarheen gegaan het. Croeser het nog Zwartland gesit, nadat hy in November 1755 met Voltelen omgeruil het. Harders het nog Waveren gesit, in 1761 daar permanent gemaak deur die direkteure nadat kommissaris Looten hom in Januarie 1758 van ’n skip gehaal het. Gekombineerde kerkrade het in 1759 opgehou omdat die raad geoordeel het dat die vergaderings geen nuttige doel dien nie en dat die reiskoste van predikante en ouderlinge laste te swaar vir die gemeentes was. Die vyftiende jaar het daardie besparing geërf. Dit het nie die gekombineerde vergaderings herstel nie. Drie preekstoele in Tafelvallei, een te Stellenbosch, een te Drakenstein, een te Zwartland, en een te Roodezand, was genoeg. [3] [8]
Die dorp Stellenbosch is in hierdie tydperk aansienlik vergroot en in voorkoms verbeter. Op die 31ste van Oktober 1762 is die drosdygeboue deur vuur vernietig, maar hulle is kort daarna in ’n sierliker styl herbou. Le Sueur het daardie sierliker drosdy deur die vyftiende jaar gesit, soos hy dit sedert Augustus 1763 gesit het. Swellendam het ’n blote gehuggie gebly. Om toegang daarheen van die Kaap te vergemaklik, is in 1757 ’n pont op die Breede geplaas, naby die samevloeiing van die Sonderend. Horak het nog daardie gehuggie gesit, soos hy dit sedert April 1749 gesit het. Die twee buitenste stoele het dus in 1765 nie verander nie. Die binne-stoele ook nie. Van Oudtshoorn, Cloppenburg, Le Sueur, Horak, Kirsten: dieselfde vyf name onder Tulbagh wat 1764 gesluit het. Kontinuïteit van persone was die burgerlike feit net soveel as ’n nuwe hospitaalmuur. [3] [9]
Hugenote-vanne het nog die valleie gesit wat in dieselfde baai verkoop het. Serrurier van Hanau het nog in Nederlands in Tafelvallei gepreek, sedert November 1760 met Margaretha Elisabeth Timmendorf getroud. Jan Serrurier van Hanau, eienaar van Alphen te Wynberg, het al as burgerraadslid gesit. ’n Joubert het noord met Hop se waens gegaan; Joubert-plase het nog Waveren gesit. De St. Jean se lyn het deur die vroulike kant van van der Riet voortgeloop. Die vyftiende jaar het daardie Franse name nie uitgevind nie. Dit het Serrurier in die preekstoel gehou, Le Sueur in die Stellenbosch-stoel, en nog wyn en botter van Drakenstein en die Paarl teen pakketpryse gekoop—behalwe wanneer ’n plakkaat gesê het die magazyn kom eerste, en behalwe wanneer droogte gesê het daar is geen koring om te koop nie. Martin Melck se wynskuur in Strandstraat is al stilweg na ’n Lutherse kerk omskep. Tulbagh se aandeel in daardie omskepping was om niks te doen nie: om die oog naaste daaraan te sluit. Die Gereformeerde monopolie het nog gewaak. Die goewerneur se verdraagsaamheid het nog gesit. [7] [8] [9]
In die administrasie van mnr. Tulbagh het die inboorlinge baie min moeilikheid vir die koloniste gegee. Khoikhoi-stamgroepe wat nog in kompakte liggame binne die grense van die Europese nedersetting bymekaar gehou het, het hul eie bestuur behou, hoewel hul kapteins in die praktyk deur die Hollandse owerhede aangestel is. Slegs wanneer Europeërs of slawe ook betrokke was, is hulle aan koloniale wet onderwerp. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor. Baie het as afhanklikes van boere geleef, of rondgeswerf en diens geneem soos hulle lus was. Daar was gevalle van harde en onregverdige behandeling, veral op die afgeleë grens; maar die howe was oop vir hul beskerming, en swaar vonnisse teen Europese misdadigers in sulke sake bewys dat die wet nie ’n dooie letter was nie. Grond is aan koloniste toegeken sonder om hulle te raadpleeg. Daar was nog volop grond vir hulle en hul vee oor. Die regering was begerig om te verhoed dat Khoikhoi gewere en perde in die hande kry. Met San was daar af en toe botsings. Junie 1764 het al een aan die Zakrivier geskryf: Jacob van Reenen se Europese dienaar vermoor, driehonderd skape weggevoer, Gerrit van Wyk se kommando vyf-en-twintig geskiet en tien kinders as dienaars geneem, net drie-en-sestig skape herwin. Die vyftiende jaar het daardie nagevolg gesit. Die kinders was al verdeel. Die skape was al weg. Geen tweede Zakrivier-rooftog het die 1765-joernaal as ’n nuwe slag gesit nie. Die grens het ’n plek gebly waar ’n veldkorporaal nog ’n kommando kon opwerp, en waar tien kinders nog as dienaars geneem kon word op die grond dat dit onregverdig sou wees om hulle te skiet, onregverdig om hulle te laat omkom, en gevaarlik om hulle te laat rowers word. [3] [4]
Noord en suid het die jaar die kolonie se nood uitgerek en toe ’n muur voltooi: droogte het in die graandistrikte voortgeduur ná die verwoeste oes van 1763 en die droë telling van 1764, byna geen oes nie, ’n bietjie graan nog na Indië gestuur, rys ingevoer om te vergoed; in Januarie het lord Clive tot die 12de aan wal gebly en op die 16de gevaar uit die tuinhuis wat hom ná ’n nag op Robbeneiland ontvang het; in dieselfde jaar is die Kaapse pakket Meermin na Madagaskar gestuur en het honderd-en-veertig mense van albei geslagte vir die Kompanjie teen minder as drie pond ’n kop gekoop; by Simonstad is die hospitaal van 130 voet front, in 1760 begin, voltooi, Kirsten nog as resident gestileer, die lang Swellengrebel-gebou nou slegs kwartiere. Onder Tulbagh was 1765 nie ’n jaar van verowering nie maar van nog ’n droë graanlys, ’n slawe-pakket, ’n voltooide winterhospitaal, en ’n Engelse gas verder gestuur—terwyl boere nog duur aan die vlotte van twee ryke by ’n neutrale taverne van die seë verkoop het, behalwe wanneer die Kasteel eerste geneem het en Indië op ’n kort koringrantsoen gehou het en rys vir die res gekoop het. Die vyftiende jaar het gesluit met kontant in die baai, magazyn op ’n kort Indië-uitvoer en ’n ingevoerde graan, Van Oudtshoorn in die tweede stoel, Cloppenburg onafhanklik, Le Sueur in ’n sierliker drosdy, Horak nog by die gehuggie, Kirsten nog as resident by ’n winterhawe wat nou ’n hospitaal gehad het, en Clive al weg. Die tuine van 1652 was honderd-en-dertien jaar agter. Die bloei het nog betaal. Die reën het nog die muide besluit. [3] [4] [7] [8] [9]