Boer History1694 aan die Kaap die Goeie Hoop: Klaas by Muizenburg, die Dageraad, Boesman-invalle en die nuwe hospitaal
Klaas vrygelaat na Muizenburg — Januarie 1694
Die binnelandse skikking wat 1693 afgesluit het met kaptein Klaas aangehou op Robbeneiland ná kaptein Willem Padt se nagtelike besetting van sy kraal, open 1694 met ’n versigtig beperkte vrylating. Voorspraak onder vrye huishoudings ten behoewe van die Chainouqua-kaptein wat eens vee op groot skaal vir die Kompanjie aangekoop het, en wat Europeërs in nood bevriend het, het die Politieke Raad deur die winter van sy aanhouding gedruk. In Januarie 1694 is hy van die eiland vrygelaat en toegelaat om naby Muizenburg met sommige van sy gevolg te woon. Die regering wat in Augustus ’n bevinding van openlike oorlog geweier het, dog hom buiteland “ter beveiliging van die rus” aangehou het, het nou burgerlike simpatie beantwoord sonder om hom dadelik te herstel na die binnelandse weiveld waar Koopman se kuddes en Kompanjievee onder die bondgenootskap beweeg het wat Padt se rit vasgelê het. [3]
Die pad terug na die vasteland het reeds onder mediese noodsaak begin. Klaas was voorheen siek, is vir behandeling aan wal gebring, en is ná herstel weer na die eiland gestuur. Eers ná daardie tweede aanhouding het die regering hom ’n toesighoudende verblyf by Muizenburg toegelaat eerder as onmiddellike herstel van sy ou kraalgesag. Die reëling het hom binne maklike bereik van Tafelvallei gehou terwyl hy steeds van die binnelandse paaie verwyder gebly het waar mededingende Chainouqua-mag nou deur Koopman geloop het. Muizenburg het aan die Valsbaai-kant van die skiereiland gelê, naby genoeg vir kasteeltoesig en ver genoeg van die Kuilen-verdeling van buit wat die vorige jaar se nagrit verseël het. [3]
Toe Klaas toegelaat is om by Muizenburg te woon, is sy vrou—die dogter van Goukou, opperhoof van die Hessequas, deur die koloniste algemeen die oude heer genoem—laat haal. Sy het ongeveer tien jaar by hom gewoon, maar toe hy deur kaptein Padt gearresteer is, het Koopman haar saam met ander buit geneem. Haar vader het nooit die Kaap besoek nie, tog het hy as aanhanger van Klaas by hierdie geleentheid na die kasteel gekom. Toe die goewerneur haar vra of sy by haar man wil woon, het sy geantwoord dat sy verkies om by Koopman te bly. Iets later is Klaas toegelaat om na sy ou kraal terug te keer nadat hy beloof het om stil en vreedsaam te lewe. Die persoonlike en politieke drade van die Chainouqua-twis—vrou, Hessequa-skoonvader, Kompanjie-bondgenoot en vrygelate kaptein—was dus reeds weer verstrengel voordat die jaar baie weke oud was. [3]
Die Januarie-vrylating het nie die mededinging beëindig nie. Klaas en Koopman het dadelik hul twis hervat, al sou die openlike gevegte, Goukou se latere verskynings, Koopman se doodmaak van Goukou se dogter nadat sy van plan verander en probeer het om na Klaas terug te keer, en die sersant se eis om herstelde Kompanjie-osse eers in latere jare van dieselfde vete verskerp—veral die dagvaarding van albei kapteins in Februarie 1697 en Klaas se dood in ’n skermutseling in Junie 1701. Vir 1694 was die vasgestelde feit die verskuiwing van Klaas van Robbeneiland-gevangene na toesighoudende vasteland-inwoner en daarna weer na ’n kraalkaptein gebind deur ’n vredesbelofte, terwyl Koopman steeds die Kompanjie se openbare guns en die buit van 1693 gehou het. Toegang tot die kasteel het ’n wapen in plaaslike politiek gebly; die jaar se vrylating het gewys dat dié wapen ook gebruik kon word om die bord wat deur Padt se rit vasgelê is, te temper sonder om dit om te keer. [3]
Dat binnelandse politiek nog deur benoemde kapteins en amptstafwe met koperkoppe geloop het, was nie toevallig nie. Selfs verarmde Goringhaiqua- en Gorachouqua-gemeenskappe het gewigtige geskille na die Europese owerhede verwys en, by die dood van ’n kaptein, by die goewerneur aansoek gedoen om ’n opvolger te bevestig. ’n Staf met ’n koperkop—Kompanjiewapens aan die een kant, die naam wat die goewerneur aan die nuwe kaptein gegee het aan die ander—het onmisbaar gebly vir die uitoefening van gesag. Klaas se Januarie-terugkeer onder ’n vredesbelofte het binne dieselfde stelsel van bevestiging en guns gesit: die kasteel kon ’n Chainouqua-kaptein aanhoud, vrylaat en bind sonder om die klansmasjinerie uit te blus wat nog Europese sanksie gesoek het. [3]
Wrak van die jag Dageraad — 20 Januarie 1694
Vroeg in die oggend van die 20ste Januarie 1694 het die jag Dageraad, gelaai met vrag—insluitend ’n hoeveelheid spesie—van die vergane Goude Buys, op die westekant van Robbeneiland aan die wal geloop en dadelik opgebreek. Sestien lewens is verloor. Van die spesie is sommige herwin, maar nie alles nie. Die ramp het die bergingsverhaal van die vorige November se weskuswrak afgesluit deur, op die eiland se eie strand, ’n ligter te vernietig wat geredde vrag na veiliger bewaring vervoer het. Dieselfde Januarie wat Klaas uit die eiland se gevangenis vrygelaat het, het dus die eiland ’n toneel van wrak en verdrinking gemaak binne sig van Tafelbaai se gewone skeepvaartroete. [3]
Die Goude Buys het op die 4de Mei 1693 van Enkhuizen uitgevaar met honderd-en-negentig siele en het ongeveer vyftien myl noord van Sint Helenabaai op die 19de Oktober anker gegooi met minder as ’n dosyn mans wat nog kon werk. Sewe mans het haar op die 11de November verlaat om binnelands hulp te soek; vyf is van honger omgekom; een het die Kompanjie se Saldanha-pos bereik met Khoikhoi-hulp langs die Bergrivier; ’n ander is ná sewe weke gered. Toe die berig die Kaap bereik, het ’n jag slegs een lewende persoon aan boord gevind, en hy is gou daarna dood. Die romp het aan die wal gedryf en kon nie losgemaak word nie. Die meeste van haar vrag is gered, en al die klein vaartuie by die Kaap is ’n tyd lank aangewend om dit na Tafelbaai te vervoer. Daardie vrag, eers saamgetrek vir vervoer, het nou deels op die seebodem en strand van Robbeneiland gelê ná ’n enkele nag se stranding van die Dageraad. [3]
Vir die nedersetting was die Dageraad-verlies sowel ’n menslike as ’n fiskale slag. Spesie wat onder Kompanjiebeheer moes beweeg, is slegs deels herwin; sestien seemanne of passasiers is in die opbreek dood; en die kleinvaartuigsterkte wat reeds deur Goude Buys-berging gespanne was, is met nog een romp verminder. Die eiland wat Kompanjiegevangenes en seinvlakke gehou het, het, in dieselfde kalender-veertien dae as Klaas se vrylating, ’n wrakterrein geword. Saam met die latere Desember-aankoms van die Pampus onder swaar skeurbuik, het die Januarie-wrak 1694 as nog ’n jaar vasgelê waarin die Kaap se waarde as verversings- en bergingspos gemeet is aan gebreekte skepe en siek bemannings net soveel as aan vrye graan. [3]
Die wrak het ook binne ’n langer reeks van reed- en kusverliese gesit wat Van der Stel se laaste dekade omraam het. In die nag van die 4de–5de Junie 1692 is die Kompanjie se skepe Goede Hoop en Hoogergeest en die Engelse Orange naby die mond van die Soutrivier aan die wal gedryf; latere jare sou die Waddingsveen en Oosterland by dieselfde mond in Mei 1697 en die Huis te Crayenstein agter die Leeukop in Mei 1698 byvoeg. Die Dageraad was kleiner as dié Indiëvaarders, tog het haar vrag haar direk aan die Goude Buys-ramp verbind en haar grond was die gevangeniseiland self. Berging, spesieherwinning en die rekening van sestien dooies het by binnelandse veepolitiek aangesluit as Januarie-besigheid van dieselfde Politieke Raad. [3]
San-inval op Koopman se krale — April 1694
Binnelandse druk in 1694 het nie slegs uit die Klaas–Koopman-vete gekom nie. Ander Khoikhoi- gemeenskappe het aangehou om mekaar te vernietig, en almal het blootgestel gebly aan roof deur San-groepe. In Maart 1693 is vier Hessequa-krale reeds deur die Attaquas geplunder; dieselfde blootstelling het in die nuwe jaar voortgeduur. In April 1694 het ’n groot party San-rowers ’n inval op Koopman se krale gemaak en ten volle die helfte van sy beeste weggedryf. Die kaptein wat die vorige jaar die Kompanjie se Chainouqua-bondgenoot geword het, het nou by die goewerneur om bystand aansoek gedoen as ’n kliënt wie se kuddes die kasteel ’n belang gehad het om te beskerm—Kompanjievee sowel as sy eie het deur die Kuilen-verdeling ná Padt se nagrit gegaan. [3]
Tien soldate onder ’n sersant is tot sy bystand gestuur. Die San is agtervolg, die meeste van die beeste is herwin, en sestien of sewentien van die rowers is doodgeskiet. Die skaal van die herstelkolom—’n sersant se detachement eerder as Padt se gemengde honderd soldate en honderd burgers van 1693—toon hoe die regering binnelandse mag gegradeer het: ’n volle kommando om ’n mededingende kaptein te gryp, ’n klein militêre party om ’n bondgenoot se gesteel vee te herstel en rowers op die oop veld te straf. Landelike mans tussen sestien en sestig het nog milisieplig en jaarlikse oefendae verskuldig gebly; seinkanonne op die omliggende hoogtes het distrikburgers tot die wapen geroep wanneer nodig. Die April-kolom het garnisoensoldate eerder as dié volle dubbele masjinerie gebruik, tog het dit bevestig dat Koopman Europese mag kon oproep omdat hy as bondgenoot van die Edele Kompanjie gestaan het. [3] [8]
Die April-optrede het die politieke kaart bevestig wat ná Padt se nagrit getrek is. Koopman kon Europese soldate oproep om San-veeweërs te agtervolg; Klaas, pas terug van die eiland en nog onder ’n vredesbelofte, het nie dié kanaal gehou nie. Veerykdom onder die nabygeleë klane het reeds gedaal deur onderlinge twis, San-plundering, en onwettige brandewyn-en-tabak-ruilhandel met die mins agbare vrymanne. Burgers is onder swaar strawwe verbied om met die Khoikhoi te handel, dog in weerwil van die plakkate het sommige van die mins agbares onder hulle ’n uitgebreide ruilhandel voortgesit. Die 1694-inval en -herwinning het dié onsekerheid konkreet gemaak op die kuddes van die regering se gekose vennoot. [3]
Krale het yl verspreid gebly en is nog van plek tot plek verskuif soos in ouer tye, behalwe dat hulle nie op grond wat deur blankes beset was, opgeslaan kon word nie. Khoikhoi was slegs aan Nederlandse reg onderworpe in sake waar Europeërs ook betrokke was. Dié dubbele jurisdiksie het klanvetes en San-invalle as gewone binnelandse risiko’s gelaat tensy ’n kaptein met kasteelguns verlies in ’n sersant se kolom kon omskakel. Die April-herwinning van die meeste van Koopman se beeste, en die doodskiet van sestien of sewentien rowers, was dus sowel ’n pastorale as ’n politieke daad: dit het ’n bondgenoot se rykdom beskerm en geadverteer wat bondgenootskap met die Kompanjie op die veld werd was. [3]
Luiperd, leeus en veeverliese — Mei–Junie 1694
Wilde diere het nog moeilikheid rondom die vrye distrikte gegee. In Mei 1694 is ’n burger by Drakenstein deur ’n luiperd doodgemaak, en ’n ander by Stellenbosch is byna deur ’n leeu stukkend geskeur. Op een dag in die volgende maand is nege koeie deur leeus doodgemaak binne sig van die kasteel. Die premie vir die doodmaak van ’n leeu op die Kaapse skiereiland het op £5 4s. 2d. gestaan. Roof het ’n feit van daaglikse nedersettingslewe gebly selfs soos paaie, tuine en vrye plase op die skiereiland en in die bergvalleie digter geword het. So laat as 1702 sou ’n olifant nog net anderkant die Kaapse vlaktes doodgemaak word—bewys dat grootwild nog nie ver van die groeiende vrye rand af weggedruk is nie. [3]
Die geografie van die verliese het saak gemaak. Drakenstein en Stellenbosch was die binnelandse vryburger-kerne van die 1680’s se uitbreiding; ’n dood deur luiperd en ’n byna dodelike leeu-aanval daar het gewys dat die wyn- en graangrens nog grond met groot roofdiere gedeel het. Botha se eeu-einde-skets van die vlugtelingvalleie het nog leeus en luiperds voorgestel wat hul lêplek in beboste land maak waar Khoikhoi-partye ook ’n plaashuis kon plunder—toestande waaronder slegs eenvoudige wonings eers opgerig is. Nege koeie op een dag binne sig van die kasteel het dieselfde druk in Tafelvallei se onmiddellike pastorale rand ingebring. Kompanjie- en burgerhuishoudings het risiko nie slegs in San-invalle en klanvetes gemeet nie, maar in leeus wat nog vee onder die mure kon doodmaak. [3] [8]
Plantasiewerk het langs hierdie verliese voortgegaan. Pogings om olywe te produseer het nog in elke geval misluk; hopkultuur het onder proef gebly; en die uitplant van jong eike in verskillende dele van die Kaapse skiereiland is ywerig bygewoon. Die Here Sewentien het lank olyfolie as ’n uitvoerhoop aangedring en teleurstelling uitgespreek dat die kultuur nie volhard is nie; Simon van der Stel het geantwoord dat hy geen moeite gespaar het nie, dat slegs enkele seisoene geslaag het, en dat ’n paar Hugenote op die wilde olyf ent terwyl die meeste burgers nie vir so ’n verre wins sou wag nie. Die kontras van 1694—eikesaailinge en mislukte olywe aan die een kant, luiperd- en leeudoodslae aan die ander—merk ’n nedersetting wat nog ’n Europese agrariese landskap bou op grond waar groot roofdiere en oop veeroetes nog nie ver teruggedruk is nie. [3] [3]
Dorps- en distriksverbeterings van dieselfde mid-dekade jare onderstreep hoe naby pastorale risiko langs burgerlike werk gesit het. In Januarie 1693 het die plantkundige Oldenland, superintendent van die Kompanjie se tuin en landmeter, die bykomende aanstelling as stadsingenieur ontvang. ’n Wa-pad oor die nek anderkant Wynberg na Houtbaai is in Februarie 1693 voltooi. Die Keizersgracht (later Darlingstraat) sou in Oktober 1695 uitgelê word; gelykmaking van die groot parade sou in Oktober 1697 begin; en van April 1696 sou die strate snags deur ’n burgerwag begin patrolleer word. Konstabels is nog nie in die dorp aangestel nie, al het by Stellenbosch en Drakenstein twee veldwagters reeds toesien dat die plakkate nagekom word, betaal teen £1 2s. 8d. per maand. Leeus onder die kasteelmure en ’n luiperd-dood by Drakenstein het dus ’n landskap getref wat al half gemeet is deur ingenieurs, wa-paaie en distrikse veldwagters. [3] [8]
Grevenbroek bedank; Blesius onafhanklike fiskaal — Junie–November 1694
Verskeie veranderinge het gedurende die jaar in die amptelike personeel plaasgevind. Op die 22ste Junie 1694 het mnr. J. W. Grevenbroek (Johannes Willem de Grevenbroek) sy amp as sekretaris van die Politieke Raad neergelê en ’n burger by Stellenbosch geword. Hy het die sekretarisskap beklee toe die raad, ná Simon van der Stel se bevordering tot goewerneur op 1 Junie 1691, bestaan het uit die goewerneur, die sekunde Andries de Man, die fiskaal Cornelis Joan Simons, die kaptein Willem Padt, die tesourier Ludowyk van der Stel, die garnisoenboekhouer Jan Hendrik Blum, en Grevenbroek self. Die verskuiwing van ’n senior raadssekretaris na die vrye gemeenskap by die binnelandse dorp was self ’n klein indeks van hoe Stellenbosch as plek geryp het waar ’n Kompanjie-offisier vrye lewe bo die kasteel-lessenaar kon kies. [3] [3]
Botha se institusionele skets van dieselfde eeu-einde-jare bevestig die raad wat Grevenbroek verlaat het. Ná hoëkommissaris Hendrik Adriaan van Reede se uitbreiding van 1685 het die Politieke Raad bestaan uit die goewerneur, die vise-goewerneur (sekunde), die twee militêre offisiere hoogste in rang, die fiskaal, die tesourier, die hoofverkoper, en die garnisoenboekhouer. Dit het wette gemaak, belastings gehef, dienaars in siviele ampte aangestel, en grond in eiendom of op huur toegestaan, onderworpe aan die veto van Holland en Batavia. Burgers het nooit as lede van dié raad gesit nie—’n grief wat hulle ’n eeu later sou aandring—maar hulle het wel in die Raad van Justisie en in mindere rade gesit. Grevenbroek se bedanking het een benoemde Europeër van die dun ruggraat verwyder wat nog uitvoerende en wetgewende werk vir die hele kolonie gedra het. [8] [3]
In November 1694 het die onafhanklike fiskaal Cornelis Joan Simons sy pligte aan Johan Blesius oorgedra en na Batavia vertrek om ’n pos van groter belang te vul. Die amp van onafhanklike fiskaal, in Maart 1688 deur die Here Sewentien geskep en grootliks verskillend van die ouer regsbewakers, het alleen aan die opperdirektoraat verantwoordelik gebly en vry van alle plaaslike beheer. Voor 1690 was Kaapse fiskale slegs junior koopliede, soos gewone klerke onderworpe aan die regeringshoof, met as hoofplig die hantering van strafregtelike vervolgings. Die onafhanklike fiskale het justisie gereguleer, in die Politieke Raad net na die sekunde gesit, toegang tot rekords en staatspapiere van elke aard gehad, en rekeninge beheer wat met skeepsrag, garnisoenvoedsel en ander uitgawes verband gehou het. Simons, in 1689 aangestel as die eerste onafhanklike fiskaal by die Kaap, het slegs £100 per jaar van die Kompanjie getrek, met verlof om fooie te hef en een derde van boetes in klein strafsake te behou. Blesius het nou dié sitplek oorgeneem. [3]
Hierdie personeelverskuiwings het binne ’n breër laat-eeuse administratiewe en fiskale raam gesit. Inkomste het nog hoofsaaklik uit voorregte om wyn en spiritus te verkoop gekom, ongeveer £2 200 jaarliks, met mindere opbrengste van ongeveer £800 uit ander bronne en gemiddelde winste op goedere van ongeveer £2 000, terwyl uitgawe in die Kompanjie se rekeninge teen ongeveer £12 000 jaarliks aangeslaan is, insluitend sowat £4 000 skeepsvoorrade wat nie billik teen die Kaap alleen gehef kon word nie—wat ’n plaaslike inkomste naby £5 000 teen uitgawe naby £8 000 gelaat het. Botha se parallelle skets noem dieselfde pilare: geveilde kleinhandelvoorregte ingevoer in 1673, tiendes van opbrengs, en oordragreg ingevoer in 1686 teen tien persent binne drie jaar van ’n toekenning, vyf persent binne tien jaar, en twee en ’n half persent daarna. Vir 1694 was die konkrete personeelfeite Grevenbroek se Junie-bedanking tot Stellenbosch-burgerstatus en Blesius se November-opvolging tot die onafhanklike fiskaalskap soos Simons na Batavia vertrek het. [3] [8]
Dieselfde maande het die stadige verkoeling van verhoudings tussen Simon van der Stel en die vryburgers voortgesit wat Theal van omstreeks 1692 dateer. Voor dié skarnier het die goewerneur die agting van byna elke Europeër in Suid-Afrika behalwe die Franse immigrante geniet; daarna het koloniste opgemerk dat Constantia en private landgoedbelange meer van sy aandag geëis het, en die entoesiastiese taal van vroeëre rekords het plek gemaak vir kouer amptelike uitdrukkings. Daar was in 1694 nog geen openlike klagtes nie, en vir vreemdelinge het alles glad gelyk. Tog het die jaar wat ’n raadssekretaris Stellenbosch-vrygrond laat kies het, en ’n onafhanklike fiskaal sy sitplek aan ’n opvolger oorgedra het wat na Batavia bestem was, ook die goewerneur se persoonlike warmte teenoor vrye huishoudings onder stil spanning gesien—’n ironie sigbaar slegs wanneer personeelveranderinge en koloniale gevoel saam gelees word. [3] [8]
Hercules van Loon voorlopige predikant — 22 September 1694
Kerklike bemanning by die Kaap het dun gebly en afhanklik van skeepspredikante wanneer geen gevestigde predikant in amp was nie. Ds. Leonardus Terwold, wat Johannes van Andel in Januarie 1689 opgevolg het, sou later in Augustus 1698 na Batavia oorgeplaas word; tot ’n vaste opvolger in Tafelvallei gesit het, is dienste slegs by geleentheid gehou deur skeepspredikante en deur ds. Pierre Simond van die Franse gemeente by Drakenstein. Op die 22ste September 1694 is ds. Hercules van Loon, predikant van die Nederland, by die Kaap aangehou en voorlopig as predikant van die nedersetting aangestel. Dienste wat onderbroke was, het dus ’n inwonende, al nog voorlopige, herder vir Tafelvallei gekry. [3] [3]
Die Here Sewentien het egter reeds ’n ander aanstelling beoog. Hulle het ds. Petrus Kalden uitgestuur, wat op die 4de Desember 1695 bevestig sou word, waarna Van Loon verplig was om na Europa terug te keer. Hy het onwillig en met die goeie wense van die gemeente vertrek. Die September 1694- aanhouding het dus ’n kort pastorale interval geopen eerder as ’n permanente Kaapse amp: ’n skeepspredikant het die preekstoel gehou tot die Sewentien se genomineerde die volgende jaar geïnstalleer kon word. Stellenbosch het nog ’n eie inwonende predikant ontbreek, al was dit as konsistorie georganiseer; die sieketrooster het daar dienste bly lees behalwe wanneer Simond in Frans of ’n Kaapse predikant in Nederlands gepreek het. [3] [3]
Vir vrye en Kompanjie-huishoudings gelyk het die voorlopige bediening saak gemaak omdat openbare erediens en doopdissipline nog nedersettingslewe gestruktureer het. Plakkate is nog van die kasteel se balkon gepubliseer en, ná 1688, in sowel Nederlands as Frans, met afskrifte geplak waar mense saamgekom het en soms van die preekstoel of kerktrappe gelees—die gewone middele waardeur ’n vrye bevolking die plaaslike wet leer ken het. Dat die raad ’n skeepspredikant sou aanhou eerder as om die gemeente sonder ’n inwonende predikant te laat, toon hoe ver kerkvoorsiening onder die gewone behoeftes van die buitepos gereken is—langs hospitaalplanne, fiskaalopvolging en binnelandse veebeskerming—in dieselfde kalenderjaar. [3] [8]
Binnelandse Franse kerklike lewe het onder Simond en die voorleser Paul Roux voortgegaan terwyl Tafelvallei op Van Loon en Kalden gewag het. Die Drakenstein-doopregister wat Roux in Frans gehou het, open inskrywings daardie jaar: op die 29ste Augustus 1694 is Philippe Rodolf, seun van Jacques de Savoye en Madame Leclair, gedoop met Rodolf Passemant en sy vrou as getuies; op die 11de Desember Jan, seun van Jan Haance en Marguerite Bachet; op die 25ste Desember Anne Roux, dogter van Paul Roux en Claudine Seugnet, met François du Toit en Anna Retif as getuies. Dié inskrywings maak van 1694 nie ’n tweede groot vlugtelingvlootjaar nie; hulle toon die eerste Hugenote-golf reeds gewortel in gemeente-dissipline terwyl die kasteel ’n Nederlandse skeepspredikant vir die Kaapse preekstoel aangehou het. [8]
Fondament van die nuwe hospitaal begin — Desember 1694
Die hospitaal wat kommandeur Van Riebeeck digby die strand voor die erde fort Goede Hoop gebou het, was teen dié tyd in ’n vervalle toestand en blootgestel aan die volle krag van storms. Op die goewerneur se voorstellings het die Here Sewentien ’n groter hospitaal op ’n geskikter plek gemagtig. Hy het grond tussen die Heerengracht en Bergstraat—later Adderley- en St. Georgesstraat—gekies vir ’n gebou ontwerp om vyfhonderd pasiënte sonder opeenhoping te huisves, of sewehonderd-en-vyftig in ’n noodgeval. Die terrein het binne die groeiende dorpsrooster gelê eerder as op die oop strand voor die ou erde werke, op grond later beset deur die Cape of Good Hope Bank. [3]
In Desember 1694 is die fondament begin, al was dit eers in Julie 1697 dat die gebou behoorlik ter hand geneem is. Die Desember-begin het nietemin die jaar se materiële program in Tafelvallei vasgelê: ’n hospitaal bemagtig vir die Kompanjie se vloote teen die einde van die sewentiende eeu, toe oorgange van omtrent negentig dae algemeen was dog skeurbuik nog bemannings verwoes het. ’n Huis vir vyfhonderd—of sewehonderd-en-vyftig in krisis—is as nie te groot nie beoordeel vir dié landings. Skeepsbou het sedert die mid-eeu verander; Indiëvaarders het meer seile, elk kleiner, gedra en minder hande as vroeër nodig gehad. Die gemiddelde Nederlandse Indiëvaarder teen die einde van die eeu het omtrent honderd-en-sewentig mans beman; Engelse skepe wat Tafelbaai aangedoen het, was as reël veel kleiner en het gemiddeld nie meer as honderd gedra nie. Dié gemiddeldes maak die hospitaal se ontwerp duideliker: selfs verbeterde rompe het nog tientalle siek mans aan wal gesit wanneer ’n oorgang skeefgeloop het. [3]
Die fondament het dus dieselfde seedruk beantwoord wat reeds sigbaar was in die Bantam-, Goude Buys- en Schoondyk-rampe van 1693 en in die Januarie Dageraad-wrak en Desember Pampus-aankoms van 1694. Op die 8ste Februarie 1693 het ’n boot van die Bantam Saldanhabaai bereik ná tweehonderd-een-en-twintig doodsgevalle aan skeurbuik; op die 23ste November 1693 het die Schoondyk honderd-en-twintig siekes aan wal gesit ná honderd-vier-en-dertig doodsgevalle. Strandhospitaalmure oop vir storms kon nie vloote dien wat nog honderde siek mans aan wal sit nie; die binnelandse straatblok tussen Heerengracht en Bergstraat is gekies om sorg op fermer grond binne die groeiende dorp te plaas. [3]
Dorpsbestaan het nog swaar op openbare huise, herberg en verkope aan verbygaande vreemdelinge berus. ’n Siek vloot het dié verkeer in skielike inkwartiering van oorlewendes, vraag na groente en vars vleis, en die grimmige rekening van mans wat nie aan wal kon loop nie, saamgetrek. Die klein dorp in Tafelvallei het nog grofweg tot Burgstraat aan die een kant en Pleinstraat aan die ander gestrek; die Kompanjie se tuine het tot naby Longmarketstraat afgekom; kanale het die Heerengracht en Keizersgracht afgeloop; huise van klip en baksteen onder riet was meestal enkelverdieping met hoë kamers en ’n geteëlde voorhuis. Ratelwagte, eers in 1686 aangestel, het nog gepatrolleer en die ure ná tien snags uitgeroep; ’n Raad van Brandmeesters is in 1691 uit die burgers aangestel. Teen dié dun burgerlike apparaat was die hospitaalfondament langtermynversekering: dieselfde baai wat herberg aan gesonde bemannings verkoop het, het ’n huis binnelands van die storms nodig gehad wanneer ’n uitgaande oorgang misluk het. [8] [3]
Die Pampus en skeurbuik — 23 Desember 1694
Op die 23ste Desember 1694 het die Pampus van Rotterdam aangekom met slegs sestien gesonde mans aan boord. Sestig is op die uitreis dood, en drie-en-tagtig was siek aan skeurbuik. Die landing het die jaar afgesluit met nog ’n bewys dat verbeterde skeepsbou en korter gemiddelde oorgange nie die Kaap se rol as hospitaalwal vir Indiëvaarders wie se bemannings die skip nouliks die baai in kon werk, beëindig het nie. Langs die Januarie Dageraad-wrak het die Desember Pampus-aankoms 1694 se seegesig omraam: spesie en vrag verloor op Robbeneiland by die jaar se opening, en ’n Rotterdamse Indiëvaarder met sestien gesonde mans en drie-en-tagtig skeurbuiksake by sy sluiting. [3]
Latere landings in die middel-1690’s sou die patroon herhaal en verdiep. Op die 11de November 1695 sou ’n vloot van elf skepe uit Nederland aankom met seshonderd-agt-en-sewentig mans wat nie kon loop nie, sommige so ver heen dat hulle gesterf het terwyl hulle na die hospitaal vervoer is, ná tweehonderd-agt-en-twintig doodsgevalle op die oorgang. Op die 17de Oktober 1696 sou die Vosmaar van Vlissingen aankom met slegs vier gesonde mans, honderd-nege-en-dertig siekes, en drie-en-negentig dooies—onder hulle vyf van tien Hugenote-passasiers vir die Kaap. Die Pampus-syfers van sestig dooies en drie-en-tagtig siekes was dus nie buitengewoon van aard vir die dekade nie, slegs skerp in ’n enkele romp teen die einde van 1694. Die hospitaalfondament wat dieselfde maand begin is, was die regering se lang antwoord op verkeer wat sukses nog deels gemeet het aan hoeveel mans aan wal kon loop. [3]
Gedurende die agt jaar 1692–1699 het vierhonderd-vyf-en-dertig skepe Tafelbaai aangedoen, of gemiddeld vier-en-vyftig jaarliks—tweehonderd-drie-en-negentig Kompanjie, honderd-en-dertien Engels, negentien Deens, en tien Frans. Engelse verkeer het Oos-Indiese reise, private handelaars of interloper, skepe van die nuwe Engelse Oos-Indiese Kompanjie, bygeleentheid oorlogskepe op konvooiplig, en vaartuie in die Madagaskar-slawehandel wat die Kaap as waterplek gebruik het, ingesluit; die ou Engelse Oos-Indiese Kompanjie se skepe het dikwels nog Sint Helena verkies. Teen dié volume was ’n enkele Desember-aankoms met sestig dooies en drie-en-tagtig siekes gewone Kaapse werk tot krisis verhef. Tussen die pole van Januarie-wrak en Desember-skeurbuik het die nedersetting gewone werk voortgesit—personeelveranderinge, voorlopige bediening, hospitaalfondamente, binnelandse veebeskerming—terwyl dit nog die dooies en siekes van die Europa–Kaap-roete opgeneem het. [3]
Skeurbuik en wrak was nie die enigste gevare van die see nie. Teen die einde van die sewentiende eeu het die Indiese Oseaan begin om deur seerowers besoek te word, gereed om wanneer geleenthede hom voordoen kuste te plunder sowel as weerlose skepe te gryp; onder hulle was die beroemde kaptein Kidd. Die konkrete Kaapse saak van die vorige jaar was die beslaglegging op George Dew se brik Amy in Saldanhabaai op die 2de Mei 1693—dubbele papiere, gevegskade, versteekte mans, veroordeling as ’n pakket, en ’n skade-eis wat die Here Sewentien in Europa gehinder het. In 1694 self was die opgetekende seeramps die Dageraad en die Pampus, dog die seerowergevaar het deel gebly van dieselfde kussekuriteitsprobleem wat gewapende vaartuie en prysjurisdiksie op die kasteel se lessenaar langs hospitaalplanne gehou het. [3]
Vrye- en leengrond-nedersettingswerk het nie vir wrak of skeurbuik stilgestaan nie. Baie veeplase is nog op jaarlikse leenlisensie gehou, sonder dominium in die grond maar met ’n reg om die opstal te vervreem; Hugenote-plase langs die Bergrivier het vrygrond gebly, met mag om te verkoop of aan erfgename oor te dra. Die Here Sewentien sou in 1695 opdragte uitreik dat boerdery en veehandel so gou moontlik deur die Kaapse regering prysgegee moes word, met tenders vir bees- en skaapvleis in die vooruitsig en koloniste toegelaat om vee by die Khoikhoi te koop en vir kontrakteurs vet te maak—dog geen stappe om dié opdragte uit te voer is geneem tot etlike jare later nie. Vir 1694 was die praktiese jaareinde-prent eenvoudiger: Klaas terug onder ’n vredesbelofte, Koopman se kuddes deels verseker deur ’n sersant se kolom, Grevenbroek ’n Stellenbosch-burger, Blesius onafhanklike fiskaal, Van Loon in die voorlopige preekstoel, hospitaalfondamente in die Heerengracht–Bergstraat-blok, en die Pampus wat sestien gesonde mans land ná sestig doodsgevalle en drie-en-tagtig skeurbuiksake—die Kaap nog besig met die werk waarvoor dit gestig is, teen ’n menslike koste wat die nuwe hospitaal mettertyd moes verminder. [8] [3]