Boer History1694 aan die Kaap die Goeie Hoop: Klaas by Muizenburg, die Dageraad, Boesman-invalle en die nuwe hospitaal
Klaas vrygelaat na Muizenburg — Januarie 1694
Die binnelandse skikking wat 1693 afgesluit het met kaptein Klaas aangehou op Robbeneiland ná kaptein Willem Padt se nagtelike besetting van sy kraal, open 1694 met ’n versigtig beperkte vrylating. Voorspraak onder vrye huishoudings ten behoewe van die Chainouqua-kaptein wat eens vee op groot skaal vir die Kompanjie aangekoop het, en wat Europeërs in nood bygestaan het, druk die Politieke Raad deur die winter van sy aanhouding. In Januarie 1694 word hy van die eiland vrygelaat en toegelaat om naby Muizenburg met sommige van sy gevolg te woon. [3]
Die pad terug na die vasteland het reeds onder mediese noodsaak begin. Klaas was voorheen siek, is vir behandeling aan wal gebring, en is ná herstel weer na die eiland gestuur. Eers ná daardie tweede aanhouding laat die regering hom ’n toesighoudende verblyf by Muizenburg toe eerder as onmiddellike herstel van sy ou kraalgesag. Die reëling hou hom binne maklike bereik van Tafelvallei terwyl hy steeds van die binnelandse paaie verwyder bly waar Koopman se troppe en Kompanjievee nou onder die bondgenootskap beweeg wat Padt se rit vasgelê het. [3]
Toe Klaas toegelaat is om by Muizenburg te woon, is sy vrou—die dogter van Goukou, opperhoof van die Hessequas, deur die kolonis te algemeen die oude heer genoem—laat haal. Sy het ongeveer tien jaar by hom gewoon, maar toe hy deur kaptein Padt gearresteer is, het Koopman haar saam met ander buit geneem. Haar vader het nooit die Kaap besoek nie, tog kom hy as aanhanger van Klaas by hierdie geleentheid na die kasteel. Toe die goewerneur haar vra of sy by haar man wil woon, antwoord sy dat sy verkies om by Koopman te bly. Iets later word Klaas toegelaat om na sy ou kraal terug te keer nadat hy beloof het om stil en vreedsaam te lewe. Die persoonlike en politieke drade van die Chainouqua-twis—vrou, Hessequa-skoonvader, Kompanjie-bondgenoot en vrygelate kaptein—is dus reeds weer verstrengel voordat die jaar baie weke oud is. [3]
Die Januarie-vrylating beëindig nie die mededinging nie. Klaas en Koopman hervat dadelik hul twis, al sou die openlike gevegte, Goukou se latere verskynings, Koopman se doodmaak van Goukou se dogter, en die sersant se eis om herstelde Kompanjie-osse eers in latere jare van dieselfde vete verskerp. Vir 1694 is die vasgestelde feit die verskuiwing van Klaas van Robbeneiland-gevangene na toesighoudende vasteland-inwoner en daarna weer na ’n kraalkaptein gebind deur ’n vredesbelofte, terwyl Koopman steeds die Kompanjie se openbare guns en die buit van 1693 hou. [3]
Wrak van die jag Dageraad — 20 Januarie 1694
Vroeg in die oggend van die 20ste Januarie 1694 loop die jag Dageraad, gelaai met vrag—insluitend ’n hoeveelheid spesie—van die vergane Goude Buys, op die westekant van Robbeneiland aan die wal en breek dadelik op. Sestien lewens gaan verlore. Van die spesie word sommige herwin, maar nie alles nie. Die ramp sluit die bergingsverhaal van die vorige November se weskuswrak af deur, op die eiland se eie strand, ’n ligter te vernietig wat geredde vrag na veiliger bewaring vervoer het. [3]
Die Goude Buys het in laat 1693 noord van Sint Helenabaai aan die wal gedryf nadat skeurbuik byna geen werkbare hande aan boord gelaat het nie; klein vaartuie van die Kaap het weke lank gelig wat gered kon word. Daardie vrag, eers saamgetrek vir vervoer, lê nou deels op die seebodem en strand van Robbeneiland ná ’n enkele nag se stranding. Die eiland wat Kompanjiegevangenes en seinvlakke gehou het, word dus, in dieselfde Januarie wat Klaas vrylaat, ’n toneel van wrak en verdrinking binne sig van Tafelbaai se gewone skeepvaartroete. [3]
Vir die nedersetting is die Dageraad-verlies sowel ’n menslike as ’n fiskale slag. Spesie wat onder Kompanjiebeheer moes beweeg, word slegs deels herwin; sestien seemanne of passasiers sterf in die opbreek; en die kleinvaartuigsterkte wat reeds deur Goude Buys-berging gespanne was, word met nog een romp verminder. Saam met die latere Desember-aankoms van die Pampus onder swaar skeurbuik, vestig die Januarie-wrak 1694 as nog ’n jaar waarin die Kaap se waarde as verversings- en bergingstasie gemeet word in gebreekte skepe en siek bemannings soveel as in vryeiendomsgraan. [3]
San-inval op Koopman se krale — April 1694
Binnelandse druk in 1694 kom nie net van die Klaas–Koopman-vete nie. Ander Khoikhoi-gemeenskappe vernietig mekaar steeds, en almal bly blootgestel aan plunder deur San-groepe. In April 1694 maak ’n groot party van hierdie rowers ’n inval op Koopman se krale en dryf ten volle die helfte van sy vee weg. Die kaptein wat die vorige jaar die Kompanjie se Chainouqua-bondgenoot geword het, vra nou hulp by die goewerneur as ’n kliënt wie se troppe die kasteel ’n belang het om te beskerm. [3]
Tien soldate onder ’n sersant word tot sy bystand gestuur. Die San word agtervolg, die meeste van die vee word herwin, en sestien of sewentien van die rowers word doodgeskiet. Die skaal van die herstelkolom—’n sersant se detachement eerder as Padt se gemengde honderd soldate en honderd burgers van 1693—toon hoe die regering binnelandse mag gradeer: ’n volle kommando om ’n mededingende kaptein te gryp, ’n klein militêre party om ’n bondgenoot se gesteelde vee te herstel en rowers op die oop veld te straf. [3]
Die April-optrede bevestig die politieke kaart wat ná Padt se nagrit getrek is. Koopman kan Europese soldate oproep om San-veerowers te jaag omdat hy as bondgenoot van die Edele Kompanjie staan; Klaas, pas terug van die eiland en steeds onder ’n vredesbelofte, hou nie daardie kanaal nie. Veerykdom onder die nabygeleë stamme het reeds gedaal deur interstamtwiste, San-plundering, en onwettige brandewyn-en-tabakruil met die minste fatsoenlike vrye mans. Die 1694-inval en -herstel maak daardie onsekerheid konkreet op die troppe van die regering se gekose vennoot. [3]
Luiperd, leeus en veeverliese — Mei–Junie 1694
Wilde diere gee steeds moeilikheid rondom die vrye distrikte. In Mei 1694 word ’n burger by Drakenstein deur ’n luiperd doodgemaak, en ’n ander by Stellenbosch word byna deur ’n leeu stukkend geskeur. Op een dag in die volgende maand word nege koeie deur leeus doodgemaak binne sig van die kasteel. Die premie vir die doodmaak van ’n leeu op die Kaapse skiereiland staan op £5 4s. 2d. Roof bly ’n feit van daaglikse nedersettingslewe selfs terwyl paaie, tuine en vryeiendomsplase op die skiereiland en in die bergvalleie digter word. [3]
Die geografie van die verliese is belangrik. Drakenstein en Stellenbosch is die binnelandse vryburgerkerne van die 1680’s-uitbreiding; ’n dood deur luiperd en ’n byna dodelike leeu-aanval daar toon dat die wyn- en graanfront nog grond met groot roofdiere deel. Nege koeie op een dag binne sig van die kasteel bring dieselfde druk na Tafelvallei se onmiddellike pastorale rand. Kompanjie- en burgerhuishoudings meet risiko nie net in San-invalle en stamtwiste nie, maar in leeus wat steeds vee onder die mure kan doodmaak. [3]
Plantasiewerk gaan voort naas hierdie verliese. Pogings om olywe te produseer misluk steeds in elke geval; hopverbouing bly op proef; en die uitplant van jong eike in verskillende dele van die Kaapse skiereiland word ywerig behartig. Die kontras van 1694—eikesaailinge en mislukte olywe aan die een kant, luiperd- en leeu-doodmaaksels aan die ander—merk ’n nedersetting wat nog ’n Europese agrariese landskap bou op grond waar groot roofdiere en oop veeroetes nog nie ver teruggedruk is nie. [3]
Grevenbroek bedank; Blesius onafhanklike fiskaal — Junie–November 1694
Verskeie veranderinge vind gedurende die jaar in die amptelike personeel plaas. Op die 22ste Junie 1694 bedank mnr. J. W. Grevenbroek sy pos as sekretaris van die Politieke Raad en word ’n burger te Stellenbosch. Die skuif van ’n senior raadssekretaris na die vrye gemeenskap by die binnelandse dorp is self ’n klein aanduiding van hoe Stellenbosch geryp het as ’n plek waar ’n Kompanjie-amptenaar vryeiendomslewe bo die kasteel-lessenaar kan kies. [3]
In November 1694 dra die onafhanklike fiskaal Cornelis Joan Simons sy pligte oor aan Johan Blesius en vertrek na Batavia om ’n pos van groter belang te vul. Die amp van onafhanklike fiskaal, in die laat 1680’s geskep as ’n teenslag teen korrupte goewerneurs en ondergeskikte beamptes, bly uitsluitlik aan die opperdirektoraat verantwoordelik en vry van alle plaaslike beheer. Simons was die eerste bekleër van daardie versterkte Kaapse fiskalaat; Blesius neem nou die sitplek langs die sekunde in die Politieke Raad in met toegang tot rekords en beheer oor rekeninge verbonde aan skeepsrag, garnisoenvoorrade en ander uitgawes. [3]
Hierdie personeelskuiwe sit binne ’n breër laat-eeuse administratiewe raam. Inkomste kom nog hoofsaaklik uit voorregte om wyn en spiritus te verkoop, met kleiner opbrengste uit ander bronne en wins op goedere, terwyl uitgawe—insluitend skeepsvoorrade wat nie billik teen die Kaap alleen verreken kan word nie—in die Kompanjie se boeke hoër as plaaslike inkomste loop. Vir 1694 is die konkrete personeelfeite Grevenbroek se Junie-bedanking na Stellenbosch-burgerstatus en Blesius se November-opvolging in die onafhanklike fiskalaat toe Simons na Batavia vertrek. [3]
Hercules van Loon voorlopige predikant — 22 September 1694
Kerkbemanning aan die Kaap bly yl en afhanklik van skeepspredikante wanneer geen vaste leraar in plek is nie. Op die 22ste September 1694 word ds. Hercules van Loon, kapelaan van die Nederland, aan die Kaap aangehou en voorlopig as predikant van die nedersetting aangestel. Diens wat slegs by geleentheid deur besoekende kapelane en deur ds. Simond gehou is, kry dus ’n residensiële, al is dit nog voorlopige, herder vir Tafelvallei. [3]
Die direkteure bedoel egter reeds ’n ander aanstelling. Hulle stuur ds. Petrus Kalden uit, wat op die 4de Desember 1695 bevestig sou word, waarna Van Loon verplig is om na Europa terug te keer. Hy vertrek onwillig en met die goeie wense van die gemeente. Die September 1694-aanhouding open dus ’n kort pastorale tussentyd eerder as ’n permanente Kaapse amp: ’n skeepspredikant hou die preekstoel totdat die Sewentien se genomineerde die volgende jaar geïnstalleer kan word. [3]
Vir vrye en Kompanjie-huishoudings gelyk is die voorlopige bediening belangrik omdat openbare erediens en doopdissipline nog nedersettingslewe struktureer. Dat die raad ’n heen- of uitgaande kapelaan sou aanhou eerder as om die gemeente sonder ’n residensiële leraar te laat, toon hoe ver kerkvoorsiening onder die gewone behoeftes van die buitepos gereken is—naas hospitaalplanne, fiskaalopvolging en binnelandse veebeskerming—in dieselfde kalenderjaar. [3]
Fondament van die nuwe hospitaal begin — Desember 1694
Die hospitaal wat kommandeur Van Riebeeck digby die strand voor die aardwerke-fort Goede Hoop gebou het, is teen hierdie tyd in ’n vervalle toestand en blootgestel aan die volle krag van storms. Op die goewerneur se voorstellings magtig die direkteure ’n groter hospitaal op ’n geskikter plek. Hy kies grond tussen die Heerengracht en Bergstraat—later Adderley- en St. George-strate—vir ’n gebou ontwerp om vyfhonderd pasiënte sonder opeenhoping te huisves, of sewehonderd-en-vyftig in ’n noodgeval. [3]
In Desember 1694 word die fondament begin, al is dit eers in Julie 1697 dat die gebou behoorlik ter hand geneem word. Die Desember-begin vestig nietemin die jaar se materiële program in Tafelvallei: ’n hospitaal bemagtig vir die Kompanjie se vloote teen die einde van die sewentiende eeu, toe passasies van omtrent negentig dae algemeen was en skeurbuik nog bemannings verwoes het. ’n Huis vir vyfhonderd—of sewehonderd-en-vyftig in krisis—is as geensins te groot vir daardie landings geoordeel. [3]
Die fondament antwoord dus dieselfde seedruk wat reeds sigbaar was in die Bantam-, Goude Buys- en Schoondyk-rampe van 1693 en in die Januarie-Dageraad-wrak en Desember-Pampus-aankoms van 1694. Strandhospitaalmure oop vir storms kon nie vloote dien wat nog honderde siek mans aan wal sit nie; die binnelandse straatblok tussen Heerengracht en Bergstraat is gekies om sorg op vaster grond binne die groeiende dorp te plaas. [3]
Die Pampus en skeurbuik — 23 Desember 1694
Op die 23ste Desember 1694 kom die Pampus van Rotterdam aan met slegs sestien gesonde mans aan boord. Sestig is op die heenreis dood, en drie-en-tagtig lê siek met skeurbuik. Die landing sluit die jaar af met nog ’n bewys dat verbeterde skeepsbou en korter gemiddelde passasies nie die Kaap se rol as hospitaalstrand vir Oos-Indiëvaarders wie se bemannings skaars die skip die baai in kon werk, beëindig het nie. [3]
Naas die Januarie-Dageraad-wrak raam die Desember-Pampus-aankoms 1694 se seegesig: spesie en vrag verloor op Robbeneiland by die jaaropening, en ’n Rotterdamse Oos-Indiëvaarder met sestien gesonde mans en drie-en-tagtig skeurbuikgevalle by die sluiting. Tussen daardie pole gaan die nedersetting voort met gewone werk—personeelveranderinge, voorlopige bediening, hospitaalfondamente—terwyl dit steeds die dooies en siekes van die Europa–Kaap-vaart absorbeer. [3]
Gedurende die agt jaar 1692–1699 loop vierhonderd vyf-en-dertig skepe Tafelbaai binne, of gemiddeld vier-en-vyftig per jaar—tweehonderd drie-en-negentig Kompanjie, honderd-en-dertien Engels, negentien Deens en tien Frans. Teen daardie volume is ’n enkele Desember-aankoms met sestig dooies en drie-en-tagtig siekes nie uitsonderlik van aard nie, slegs skerp in getalle. Die hospitaalfondament wat dieselfde maand begin is, is die regering se lang antwoord op ’n verkeer wat sukses deels nog meet aan hoeveel mans aan wal kan loop. [3]
Sluiting van 1694 aan die Kaap
Teen die einde van 1694 het die Kaap Klaas van Robbeneiland-aanhouding na Muizenburg-verblyf en daarna, onder ’n vredesbelofte, terug na sy ou kraal beweeg, terwyl Goukou die kasteel besoek en Klaas se vrou verkies om by Koopman te bly. In April dryf San-rowers die helfte van Koopman se vee weg totdat ’n sersant en tien soldate die meeste van die trop herwin en sestien of sewentien van die rowers doodskiet. In Mei en Junie sterf ’n Drakenstein-burger deur ’n luiperd, word ’n Stellenbosch-man byna deur ’n leeu doodgemaak, en word nege koeie deur leeus binne sig van die kasteel geneem. Op see breek die jag Dageraad op Robbeneiland op die 20ste Januarie met Goude Buys-vrag en spesie en sestien dooies; op die 23ste Desember land die Pampus van Rotterdam met sestien gesonde mans, sestig dooies op die reis, en drie-en-tagtig siek van skeurbuik. Aan wal bedank Grevenbroek die raadssekretarisskap vir Stellenbosch-burgerlewe in Junie; Blesius volg Simons as onafhanklike fiskaal in November; Hercules van Loon word op die 22ste September as voorlopige predikant aangehou; en in Desember word die fondament van die nuwe hospitaal tussen Heerengracht en Bergstraat begin. Dit was die kalenderfeite van ’n jaar wat een kaptein se aanhouding verlig sonder om die Chainouqua-vete te beëindig, die Kompanjie se bondgenoot teen San-veerowery verdedig, en dorps- en kerkvermoë bly bou onder dieselfde skeurbuik- en wrakdruk wat die vroeë 1690’s gekenmerk het. [3]