Boer History1687 aan die Kaap die Goeie Hoop: Centaurus, Drakenstein en Simonstadbaai
Centaurus kom aan — 1 Maart 1687
Die kalenderjaar 1687 het geopen met die lang Natal-wrakverhaal nog onbekend by die kasteel. Vroeg in die jaar het nog ’n skipbreukelinggroep die Baai van Natal bereik: op die 25ste Desember 1686 is die Londense ketch Bona Ventura, van twintig ton, by St. Luciabaai verloor. Een van haar bemanning het verdrink; die oorblywende agt mans en ’n seun het begin loop na die Kaap en tot hul vreugde Europeërs en ’n vaartuig amper seewaardig gevind. Hulle het by die arbeid aangesluit. Voorrade van die plaaslike mense gekoop het etlike duisende pond gierst, ’n duisend pond gesoute en gerookte vleis, gierstmeel, bokke, hoenders en pampoene ingesluit, met sewentien klein watervate en die Engelse ivoor wat reeds binnelands geruil was. [3]
Op die 17de Februarie 1687, ’n jaar en ’n dag ná die wrak van die Stavenisse, was die klein vaartuig gereed en is as die Centaurus te water gelaat. Op die laaste oomblik het drie Engelse van die Good Hope verkies om by Natal te bly, nadat hulle bande met die mense daar gevorm het; ’n Engelsman en ’n Fransman van die Bona Ventura het ook agtergebly. Daar het elf mans van die Stavenisse, sewe van die Bona Ventura, en John Kingston en William Christian van die Good Hope gevaar. Sonder kaart of kompas het hulle die kus in sig gehou en Tafelbaai veilig op die 1ste Maart 1687 bereik. [3]
Toe skipper Willem Knyf en sy geselskap hulself aangemeld het, het hulle groot verbasing uitgespreek dat niks gehoor is van die sewe-en-veertig mans wat die Stavenisse-wrak op 19 Februarie 1686 verlaat het nie. Die raad het verklarings afgeneem en geoordeel dat daar gesoek moes word. Daardie besluit het die tuisgeboude boot van ’n private ontsnappingsvaartuig in ’n Kompanjieskip vir Kaapse diens en later kuswerk verander. [3]
Aankoop en hertoerusting van die Centaurus
Die raad het die Centaurus van haar bouers gekoop. Haar romp het slegs afronding nodig gehad; nadat sy vars getuig is, het sy ’n stewige seeboot en uitstekende seiler geblyk. Kingston en Christian is £33 6s. 8d. kontant vir hul aandeel betaal en daarna as kwartiermeesters in die Kompanjie se diens aangeneem, met die verstandhouding dat hulle in enige ekspedisie na Natal gebruik sou word. Die bemanning van die Bona Ventura het hul oorgange na Batavia in die volgende ooswaartse skip wat aangedoen het, gewerk. [3]
Ná hertoerusting is die Centaurus etlike maande aan die Kaap gebruik. Eers op die 10de November 1687 is sy oos gestuur om na die nog vermiste mans van die Stavenisse te soek. Daardie soektog het kopwinde oos van St. Blaize teëgekom en sy werk nie binne die kalenderjaar voltooi nie; wat 1687 verseker het, was die aankoop, die indiensneming van die Natal-Engelse kwartiermeesters, kusdiens onder die kasteel, en die November-vertrek self. [3]
Inqua-boodskapper — Februarie 1687
In Februarie 1687 het daar by die kasteel ’n man aangekom wat gesê het hy is gestuur deur ’n baie magtige kaptein wat ver in die binneland woon, om te verneem watter soort mense die blankes is en watter goedere hulle vir vee ruil. Hy het beweer hy is self ’n kaptein. Uit die wyse waarop hy van sy mense se dade gespog het, het die kommandeur afgelei dat sy gevolg eerder ’n rowersbende as ’n gevestigde hof was, tog het die verhaal van ’n magtige binnelandse heerser eers die lank gesoekte keiser van Monomotapa opgeroep. Die boodskapper het slegs twee dae gebly, is goed onthaal, en het vertrek met die belofte om gou met die broer van die groot kaptein wat hom gestuur het terug te keer. [3]
Gedurende die volgende twee jaar is geskenke dikwels deur kaptein Klaas aangestuur aan die persoon wat, van ’n veronderstelde magtige keiser, gou as kaptein van die Inqua-Hottentotte bekend geword het. Die voller ekspedisie onder vaandrig Izaak Schryver sou eers in Januarie 1689 vertrek; die Februarie 1687-besoek het die kanaal oopgemaak en ’n binnelandse naam op die raad se kaart tussen die bekende Outeniqua-land en berigte van volke nog verder oos geplaas. [3]
Stellenbosch-kerk — Januarie tot Oktober 1687
Kerklike organisasie by Stellenbosch, besluit by die kermis van 1686, het in 1687 vaste vorm aangeneem. In Januarie, toe ds. Johannes Overney die dorp volgens die ooreengekome kwartaalplan besoek het, is ’n diaken en ’n ouderling wat deur die gemeente gekies en deur die raad goedgekeur is, in amp gestel. Die diaken was Dirk Coetsee, ’n burger wat reeds etlike jare in die kolonie was. ’n Paar weke later, op die 14de Februarie, is die eerste klip van ’n kerk veertig voet by twee-en-twintig gelê. Die kommandeur het vrygewig bygedra en soms die dorp doelbewus besoek om die werk self te toesig. [3] [4]
Die gebou is tydens die kommandeur se volgende verjaarsdagtoer, op die 19de Oktober 1687, in gebruik geneem. By daardie geleentheid het ds. Johannes van Andel ’n preek uit Numeri vi. 23–27 gelewer. Tussen die hoeksteen en die opening het die binnelandse gemeente dus beide ampte en ’n eie erediensplek verkry, terwyl die siekebesoeker Mankadan op gewone Sabbatte soos vantevore preke en gebede bly voorlees het. [3]
Boomplanting het met die bouwerk tred gehou. In die lente van 1687 het die kommandeur tussen vier- en vyfduisend eike gesien wat al begin eikels dra in die Stellenbosch- en Kaapse distrikte, met meer as vyftigduisend meer in die kwekerye amper gereed om uit te plant. Die eik het gedy waar ander Europese en Indiese hout van saad nie wou nie; brandstof vir die kasteel het reeds van aangeplante bosse afgehang, en die binnelandse plase is na dieselfde gewoonte gestuur. [3]
Winterkoors, Overney en Cruse
Teen die begin van die winter van 1687 is die kolonie deur ’n verwoestende siekte getref, ’n soort koors wat baie inwoners weggeneem het. Inheemse mense het swaar gely; een kraal is vermeld waarin die helfte van die mense dood was terwyl die ander almal siek was. Schacher, kaptein van die Goringhaiquas of Kaapmans, is in dié tyd oorlede. Die stam was só deeglik onderworpe aan die Kompanjie dat die aanstelling van sy opvolger deur die kommandeur gemaak is, wat ’n neef van die oorlede kaptein gekies, hom Massanissa genoem en een van die gewone ampstawwe gegee het. [3]
Onder die Europeërs wat weggeneem is, was ds. Johannes Overney en kaptein Hieronymus Cruse. Die predikant is op die 5de Mei oorlede. Die kansel was nie lank leeg nie: op die 4de Junie het ds. Johannes van Andel in ’n skip waarvan hy kapelaan was aangedoen en ingestem om te bly. Die ou verkenner kaptein Cruse, dikwels in vroeër jare van die nedersetting genoem, is op die 20ste Junie oorlede. Hy is in die bevel van die garnisoen opgevolg deur luitenant Dominique de Chavonnes. [3]
Franse vloot — Junie 1687
In Junie 1687 het ’n vloot van ses oorlogskepe, deur die koning van Frankryk met ’n tweede gesantskap na die koning van Siam gestuur, Tafelbaai aangedoen. Die admiraal se versoek om verversings te koop en sy siekes in die hospitaal te huisves is dadelik toegestaan, maar op voorwaarde dat alle gesonde mans voor sonsondergang aan boord moet wees en dat niemand wapens aan wal mag dra nie. Die kasteel se permanente mag was toe baie klein. Om ’n dapper vertoon te maak het die kommandeur mans van die buiteposte ingeroep, die Kaapse milisie wag laat staan en ’n kontingent van veertig gewapende burgers uit Stellenbosch getrek. ’n Stelsel van seine met kanonne en vlae het die kasteel reeds met die drostdy binnelands verbind, sodat milisie op kort kennisgewing opgeroep kon word. [3]
Die besoek het, onder strenger plaaslike beheer, die patroon van Franse vlootbesoeke herhaal wat reeds uit vroeër gesantskappe bekend was. Verversing en hospitaalsorg was Kompanjiepligte by ’n aanloophawe; die vertoon van milisiekrag was die kommandeur se antwoord op ’n vreemde oorlogsvloot in die baai terwyl die permanente soldatemag dun gebly het. [3]
Stigting van Drakenstein — 16 Oktober 1687
In Oktober 1687 is ’n nuwe stuk grond aan setlaars uitgegee. Omtrent vyftig individue van die tuiswaartse vloot wat in September Tafelbaai aangedoen het, bekoor deur die voorkoms van die land, het gevra om boedery te probeer. Die kommandeur sou hulle almal graag aanvaar het as hulle getroude mans was; aangesien slegs ’n paar vrouens gehad het, het hy dit die beste geag om omtrent twee derdes te weier. Teen die sluiting van die Stellenbosch-kermis was drie-en-twintig individue in totaal gereed om plase te neem. Hy het besluit om met hulle ’n nuwe nedersetting te stig in die pragtige vallei wat dertig jaar tevore eers deur Abraham Gabbema besoek is. [3] [4]
Met dagbreek op die oggend van die 16de Oktober het die nuwe burgers Stellenbosch verlaat en is ’n bietjie later deur die kommandeur met gevolg te perd gevolg. By Simonsberg het hulle gerus; daar het sy Edele hulle ingehaal. Toe hy afkyk in die vallei waar hulle hul tuistes sou maak, het hy die land nog sonder naam gevind en dit Drakenstein genoem ter ere van die heer van Mydrecht—Hendrik Adriaan van Rheede tot Drakenstein, wie se besoek as kommissaris twee jaar vroeër die Kaapse administrasie hervorm het. [3]
Daardie middag is die voorkant van die drie-en-twintig plase langs die Bergrivier afgemerk. Elke plaas moes seshonderd roede agteruit strek en was sestig roede breed, dus byna eenhonderd sewe-en-twintig Engelse akkers. Soos ander grondeiendom in die kolonie was die toekennings wettig belas met betaling aan die regering van tiendes van die opbrengs—dikwels geheel of gedeeltelik kwytgeskeld in slegte seisoene. ’n Eksperiment om die tiende by openbare veiling uit te verhuur, met die koper geregtig op elke elfde gerf in die veld, het later klagtes uitgelok en is laat vaar. Die enigste ander gewone las was die koste van opmeting en titelbriewe wanneer die opmeting gemaak is. Plase is in volle eiendom gegee onderworpe aan hierdie voorwaardes, maar kon verbeur word as die grantees nie binne ’n jaar begin bewerk het nie of die grond daarna verlaat het—’n waarborg teen die talle Kompanjiedienaars wat gou van boedery moeg geword het. [3]
Valsbaai-opname en Simonstadbaai
In November van dié jaar is Valsbaai persoonlik deur die kommandeur ondersoek. In Maart 1682 is dit opgemeet, maar nie noukeurig genoeg om die direkteure tevrede te stel nie. Die galiot Noord het die kommandeur met opmeters en ’n tekenaar uit Tafelbaai omgevoer; terwyl sy diepte peilings geneem het, het ’n party langs die strand afstande en hoeke gemeet. Die bocht voorheen bekend as Yselsteinbaai is in staat gevind om goeie beskutting vir ’n klein vloot te bied. Vars water was daar te kry, en vis in groot oorvloed en van uitstekende gehalte. Haar voordele as aanloop- en verversingsplek vir Kompanjieskepe in oorlogstyd—wanneer ’n vyandelike vloot Tafelbaai kon dophou—is opgemerk. Die kommandeur het dit sy eie Christelike naam gegee, en as Simonstadbaai (Simon’s Bay) is dit sedertdien bekend. [3]
Eike, sprinkane en die toestand van die koloniste
Die vrye bevolking was teen dié tyd in ’n redelik voorspoedige toestand. Geen weë na groot rykdom het oopgestaan nie, maar niemand het gebrek aan die noodsaaklikhede van die lewe gely nie, en daar was geen bedelaars in die kolonie nie. Luidrugtige en onbestendige burgers van vroeër dae was uitgesterf of na Kompanjiediens teruggekeer; hul plekke is deur ’n yweriger klas gevul. Een omstandigheid het die kommandeur nog ongerus gemaak: slegs omtrent ’n derde van die koloniste was getroud, en net hulle kon as permanent gevestig beskou word. Alles moontlik is gedoen om vroulike immigrante te verkry, tog het die getal wat aangekom het baie klein gebly. Ondanks wette teen Europese mans wat bande met slawe- en inheemse vroue vorm, kon sulke bande nie heeltemal gestuit word nie, en baie kinders van gemengde bloed is in die nedersetting gebore. [3]
Burgers van die dorp, byna almal ontslane Kompanjiedienaars, was hoofsaaklik van die skeepsverkeer afhanklik vir ’n bestaan. Hulle het voorspoed getoon deur vertoon in kleding, wat die kommandeur verbied het. Hy wou geen skyn-grandees hier hê nie, het hy gesê, maar eerlike, ywerige mense van wie alleen goeie koloniste gemaak kon word. Toe hy die vroue van ambagsmanne verbied om sonskerms te dra as te skandelik om te duld, het hy somptueuse voorbeelde gevolg wat reeds in Europa bekend was en, sedert Oktober 1686, onder Kompanjieregulasies in Indië. [3]
Teen die einde van die jaar het ’n sprinkaanplaag groot skade aan die tuine aangerig, tog was die oeste só goed dat daar nie plek in die pakhuise was vir al die graan, wyn en ander produkte wat ingebring is nie. Eikeplanting, lentegroei en die binnelandse oes het dus die landboujaar langs die nuwe Drakenstein-voorkant en die Valsbaai-opname afgesluit. [3]
Sensus en sluiting van 1687
Op die 31ste Desember 1687, toe die jaarlikse sensus geneem is, het die Kompanjie by Rustenburg in ronde getalle honderdduisend wingerdstokke wat dra gehad, en op die verskeie plase 1 164 horingsvee, 140 perde en 9 218 skape. Opgawes vir die koloniste, hul vee en produkte, was as volg: burgers 254; vrouens van burgers en weduwees 88; kinders van burgers 231; Europese mansbediendes 39; mansslawe 230; vroueslawe 44; slawekinders 36; perde in besit van burgers 155; horingsvee 2 951; skape 30 142; muide koring van die laaste oes 1 857; rog 197; gars 205; wingerdstokke wat dra 402 900. Die jaarlikse lyste was bekend daarvoor dat hulle die getal burgers onderskat weens weggelate name, tog merk die syfers steeds ’n vrye gemeenskap dik genoeg om pakhuise te vul en dun genoeg dat huwelikbare vroue skaars gebly het. [3]
Teen die jaar se einde het die Kaap die Natal-bootbouers in Kompanjiediens opgeneem, Stellenbosch se eerste kerkgebou geopen, Overney en Cruse vervang, ’n Franse oorlogsvloot onder bewaakte gasvryheid onthaal, Drakenstein langs die Berg afgemerk, Simonstadbaai benoem, en ’n oes getel wat die stoorruimte oortref het. Dit was die kalenderfeite van 1687 onder Simon van der Stel se bevel. [3] [4]