Boer History1753 aan die Kaap die Goeie Hoop: Elizabeth Tulbagh se dood, ivoorregulasie, Appeldoorn op Stellenbosch, en midde-eeuse wet
Elizabeth se dood en Vader Tulbagh se derde jaar — 1753
Kalender 1753 het oopgegaan in die derde jaar van Ryk Tulbagh in die eerste stoel. Hy was nog nie heeltemal twee-en-vyftig nie toe hy op die 27ste van Februarie 1751 goewerneur geword het; die openbare voorstelling aan die burgers en die belofte van getrouheid van die amptelike borde het op die 15de van April gevolg. Die induksie is deur alle dele van die bevolking met meer entoesiasme gevier as wat die nedersetting ’n jaar later aan sy eerste eeufees bestee het. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dag van danksegging vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. Die man in die stoel het dieselfde gebly: ’n vriendelike, huislike, vaderlike amptenaar wat nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek het nie, en wat nog Vader Tulbagh genoem is nadat hy sy eie naam eerste, saam met sy vrou Elizabeth Swellengrebel, op die vyftigste-penning-lys gesit het. Onafhanklike fiskaal Pieter van Reede van Oudtshoorn het nog sy amp beklee. Landdros Jan Andries Horak het nog Swellendam gesit. Adriaan van Schoor het nog Stellenbosch en Drakenstein gesit. Vyf Gereformeerde gemeentes het nog gestaan ná die grensraad van 30 Augustus 1745. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was ’n derde jaar se gewoonte. [3] [7] [9]
As goewerneur was hy sonder die minste moeite toeganklik vir almal wat hom wou sien. Die nederigste individu kon griewe in die ore van die vader van die land uitstort en seker wees van ’n geduldige gehoor. As die klagtes gegrond was, het hy spoedige regstelling gekry; in elk geval was hy seker van goeie raad. Daardie hoedanigheid meer as enige ander het hom by die mense bemind gemaak. Hulle het geweet dat hy hul belange bestudeer, dat hoewel hy hul goewerneur was hy nog hul adviseur en vriend was. Sy eerlikheid was bo verdenking in ’n tyd toe eerlikheid skaars van manne in sulke poste verwag is. Kompanjiesalarisse was klein, en dit is amper as vanselfsprekend aanvaar dat amptenare hul inkomste op enige wyse sou aanvul wat nie strafbaar was nie. Tulbagh het sy gesig ferm teen daardie gewoonte gekeer. Hy het nie self handel gedryf nie, en hy sou ook nie toelaat dat enige ander regeringsamptenaar dit doen nie. Die fooie wat hulle in sekere transaksies mag ontvang het, was vasgestel, en hulle is beperk om nie meer te neem nie. Hy het sy eie uitgawes so gereël dat hy goed binne sy inkomste en toelaes geleef het, en wat hy oor gehad het, gebruik om ander se nood te verlig. Onder sy administrasie was elke man seker om sy toekomste te kry. Die kleinlike plunderstelsel waaronder boere gedwing is om Kompanjie-amptenare om te koop voordat produkte ontvang sou word, en dan weer om te koop voordat behoorlike rekeninge verkry kon word, is nie geduld nie. Geen man is aan onnodige versuim onderwerp nie; geen omkopery is ontvang nie; geen valse rekeninge is gelewer nie. [3] [9]
Die eerste uitdaging aan daardie gewildheid het in 1751 gekom, toe die State-Generaal van die byna bankrotte Nederlandse Republiek ’n spesiale belasting op eiendom opgelê het—die vyftigste penning—en die goewerneur-generaal van Indië dit tot alle Europeërs in Kompanjiesgebiede uitgebrei het. Sonder huiwering het Ryk Tulbagh en sy vrou Elizabeth eerste betaal. Kompanjie-amptenare het gevolg. Burgers het by die Kasteel met hul munte in die ry gestaan en hom nog Vader Tulbagh genoem. In 1753 het ’n uitdaging van ’n heel ander aard gevolg, veel ernstiger as die belasting, omdat dit ’n uitdaging aan sy eie persoonlike geluk was. Elizabeth is dood. Sy was die metgesel wat sy bed en tafel vir sewentien gelukkige jare gedeel het. Sy het ’n ernstige verkoue opgedoen wat sy nie oorleef het nie, en het hom as kinderlose weduwenaar gelaat. Hulle is in 1736 getroud, ná ’n lang versuim wat sy sin vir verantwoordelikheid opgelê het: hy sou nie ’n huishouding oprig voordat hy self ’n vrou behoorlik kon onderhou nie, sonder om op haar bruidskat te trek. Die nie-meer-so-jong paar het in ’n beskeie huis in Strandstraat gaan woon. Nadat hy sekunde geword het, het hulle na ’n groter huis van twee verdiepings en agt kamers aan die Keizersgracht verhuis, met ’n klein tuin. Die derde jaar van die stoel het dus oopgegaan, of gou gedraai, op ’n Kasteel sonder ’n goewerneursvrou aan tafel. [3] [9]
Sy droefheid het hom nie morsig of selfbejammerend gemaak nie, ten spyte van sy eensaamheid. Hy het dit oorkom deur ’n nog groter belangstelling in die welsyn van sy mense te toon, wat hom toegankliker as ooit gevind het. Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Hy wou reg wees met die ego wat hy as van God gegee gehou het, en sy voorskrifte het dikwels met die begeertes van die mense gebots. Ewewig, kalmte en ’n gebrek aan swaaiende durf het nie ’n onewevolle stoel beteken nie. Geen direkte aanval deur ’n vyandelike mag het in sy termyn op die nedersetting geval nie, maar die geleenthede was talryk waarop slegs ’n ferm, vasberade en vreeslose leier blywende verliese kon voorkom. Kalender 1753 was nie ’n jaar van vlote in die baai of van pokke in die strate nie. Dit was die jaar waarin die goewerneur die vrou begrawe het wie se naam langs syne op die eerste vyftigste-penning-lys gestaan het, en toe voortgegaan het om die nederigste grief soos tevore te hoor—toegankliker, nie minder nie. [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die punt van die derde jaar net soveel as nuutheid van titel. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly. Europeërs en Khoikhoi het op vriendelike voet in die ou distrikte saamgeleef, maar soms is die vrede versteur deur San-roewers. Grond is voortgegaan om aan koloniste toegeken te word sonder om Khoikhoi-stamme te raadpleeg. Baie grond het nog oor gelyk te wees. Veelopies in die uitwaartse distrikte was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akkers nie, waarvoor, wanneer dit ingevorder kon word, ’n jaarlikse huur betaal is—£2 10s. tot 1732 en £5 daarna. Die oostelike hamlet van Swellendam het ’n hamlet gebly. Die Franse sterrekundige abbé Nicolas Louis de la Caille, wat op die 19de van April 1751 met ’n brief van die Prins van Oranje aangekom het, was nog besig om te meet. Van Tulbagh, wat ’n warme belangstelling in sy arbeid getoon het, het hy al die bystand ontvang wat moontlik was om te gee. Die toon van die regering—oop toegang, ’n vaderlike stoel, geen private handel deur amptenare—was nog ’n derde jaar se gewone Kasteelbesigheid. Wat die jaar sou byvoeg, was ’n graf sonder kinders, ’n slagtandprys by die versperring, ’n Drakenstein-preekstoel uit die Kaap gevul, ’n Stellenbosch-preekstoel uit Europa gevul, en ’n Wynberg-volmag na Leiden gestuur. [3] [4] [7] [9]
Van der Spuy na Drakenstein — Januarie 1753
Toe Tulbagh goewerneur geword het, was Petrus van der Spuy alleen aan die Kaap. Stellenbosch was vakant. Salomon van Echten was by Drakenstein. Arnoldus Maurits Meyring was by Waveren. Christiaan Benjamin Voltelen was by Zwartland. Predikante uit Holland uitgestuur is geheel en al deur die regering betaal, dit is, deur die Kompanjie. Hulle het staatsamptenare geword: in ’n beperkte mate verantwoordelik aan die classis van Amsterdam, maar werklik beheer deur die voorskrifte van die bevelvoerder van die Kaap vir die tyd. ’n Politieke kommissaris deur die goewerneur aangestel het kerkrade bygewoon om te sien dat niks tot nadeel van die regering of die publiek gedoen word nie. Die leer en tug het dié van die Nederlandse Gereformeerde Kerk in Holland gebly, nog die gevestigde vorm van aanbidding. Die vyf preekstoele van die eeufeesjaar was nog Kompanjie-preekstoele in die derde jaar. [3] [4]
In Oktober 1752 het ds. Hendrik Kroonenburg uit Europa aangekom en by die Kaap gestasioneer geword. Daardie tweede dorpspreekstoel het die som verander. In Januarie 1753 is mnr. Van der Spuy na Drakenstein oorgeplaas, op sy eie versoek, toe mnr. Van Echten na Holland teruggekeer het. Die Kaapse kerk was toe weer onder die sorg van ’n enkele predikant—Kroonenburg—terwyl Drakenstein die man ontvang het wat Tafelvallei sedert September 1746 gehou het. Stellenbosch het vakant gebly. Waveren het nog Meyring gehad. Zwartland het nog Voltelen gehad. Die Januarie-skuif was nie ’n nuwe gemeente nie. Dit was ’n ruil binne vyf bestaande: ’n Kaapse veteraan wat om die Frans-gestigte vallei vra, ’n Drakenstein-incumbent wat huis toe gaan, en ’n dorpspreekstoel wat aan die man van die vorige Oktober gelaat is. [3]
Die indeks van daardie opvolging is duidelik. Van der Spuy het in September 1746 diens as predikant van die Kaapse gemeente aanvaar. Hy is in Januarie 1753 na Drakenstein oorgeplaas. Van Echten het Drakenstein van Junie 1736 gehou. Die Franse taal in daardie vallei was al aan die sterwe. Die sterrekundige wat nog in Tafelvallei gewerk het, het in 1752 geskryf dat die ou Franse wyke Frans bewaar en dit aan hul kinders geleer het, maar dat die kinders verplig was om Nederlands te praat om sake met Hollanders en Duitsers te doen, en omdat hulle ingetrou het en nie Frans aan hul eie kinders geleer het nie. Slegs die kinders van die oorspronklike vlugtelinge, almal bejaard, en niemand onder veertig tensy hy uit Frankryk gekom het nie, het dit nog gepraat. Hy is meegedeel dat daar binne twintig jaar niemand in Drakenstein sou wees wat dit sou kan praat nie. Ná die eerste kwart van die agtiende eeu het die taal begin uitsterf; later het die kleinkinders van die oorspronklike aankomelinge slegs Nederlands geken. Januarie se oordrag het dus ’n Hollandse Kaapse predikant in ’n vallei gesit wie se Franse koster lankal geweier is, en wie se Franse dienste ná die eerste kwart van die eeu opgehou het. [3] [8]
So het Januarie 1753 preekstoele herrangskik sonder om ’n sesde kerk by te voeg. Die gekombineerde kerklike raad wat in 1743 ingestel is, het nog vergader; dit sou eers later in die dekade gestaak word. Politieke kommissarisse het nog in die kerkraad gesit. Betaling het nog uit die Kompanjiekis gekom. Die vakante Stellenbosch, leeg sedert voordat Tulbagh die stoel geneem het, is nie in Januarie gevul nie. Daardie vakature het gewag op ’n skip uit Europa in September. Die jaar se kerkverhaal het dus twee gedateerde slae: Van der Spuy se versoek in Januarie toegestaan, en ’n nuwe man vir Stellenbosch in die lente van die suidelike kalender. Tussen daardie datums het die vyf gemeentes gestaan soos hulle by die eeufees gestaan het, met een incumbent binneland toe geskuif en een huis toe gegaan. [3] [4]
Ivoorverkoopregulasie — 1753
In 1753 is ’n regulasie oor die verkoop van ivoor gemaak. Dit het die prys van prima slagtande op een sjieling en vier pennies per pond vasgestel, en van minderwaardige slagtande in verhouding. Enigeen wat betrap is dat hy ivoor van die hand sit behalwe aan die Kompanjie, is onderhewig gemaak aan ’n swaar boete en verbanning uit Suid-Afrika. Die koper moes op dieselfde wyse gestraf word. Enige onderoffisier of soldaat van die patrollie wat deur gebrek aan behoorlike ywer ’n slagtand dag of nag by die versperring laat deurgaan het, behalwe na die Kompanjie se store, is onderhewig gemaak om streng gegésel, gebrandmerk, en tien jaar in kettings te dien. Die reël het elke slagtand as Kompanjie-eiendom behandel sodra dit die koloniale kring van jagters, waens en hekke binnegegaan het. Private verkoop was nie ’n grys mark nie. Dit was ’n misdaad wie se papier-maksimum ballingskap vir koper en verkoper was, en kettings vir die wag wat geknipoog het. [3]
Ivoor het al onder die kolonie se geringer uitvoere gesit, saam met velle van wilde diere, volstruisvere en gedroogde vrugte, langs die groot stapelgoedere van koring en wyn. Gewone wyn het by die honderde leggers na Batavia gegaan; al die Constantia wat verkry kon word, is uitgevoer, en tien maal die hoeveelheid sou ’n gereedmark gevind het. ’n Klein hoeveelheid ivoor was ook onder die goedere wat oor Tulbagh se een-en-twintig jaar na Indië gestuur is. Die plakaat van 1753 het daardie uitvoer nie uitgevind nie. Dit het probeer verseker dat die slagtande wat die versperring verlaat, deur die Kompanjie se store verlaat, teen die Kompanjie se prys, en nie deur ’n burger se private koop aan die oorkant van ’n slaperige pos nie. [3]
Olifantjag het lankal manne oos en noord getrek. Beutler se trein van 1752 het deur land beweeg wat al deur olifantjagters genoem is—Cannaland, Galgenbosch, en die spore anderkant Mosselbaai. Van die oostekant af kon die piek wat daardie jagters as die begin van Xhosa-land behandel het, op net so ’n groot afstand gesien word as wanneer ’n mens van die teenoorgestelde rigting nader—die Intaba-ka-Ndoda van later kaarte. Die ivoorwet van 1753 het probeer om die produk van daardie jagte terug in die magazynboek te trek voordat private verkoop dit kon dreineer. Jagters kon nog uittrek. Hulle kon nie wettig ’n slagtand aan iemand behalwe die Kompanjie verkoop nie. Die versperring, nie die jagveld nie, was die punt van die plakaat. [3]
Die patrollieklousule was die tande. ’n Onderoffisier of soldaat wat ’n slagtand dag of nag by die versperring laat deurgaan het, behalwe na die Kompanjie se store, het ’n strawwe géseling, ’n brandmerk, en tien jaar in kettings in die gesig gestaar. Dit was nie ’n gewone boete vir ’n slaperige wag nie. Dit was die swaarste straf wat die papier kon noem, neergelê sodat administrateurs en regters dit byderhand sou hê. Gebrek aan behoorlike ywer was genoeg. Die slagtand hoef nie bewys verkoop te wees nie. Dit hoef net deurgegaan het. Dag en nag is ingeskryf sodat duisternis nie ’n verweer sou wees nie. Die Kompanjie se store was die enigste wettige mond van die versperring. Alles anders was ’n misdaad teen die magazyn. [3]
So was die jaar se duidelikste gedateerde ekonomiese slag ’n prys en ’n skrik. Een sjieling en vier pennies per pond vir prima ivoor; minderwaardig in verhouding; die Kompanjie as enigste wettige koper; verbanning vir die private koop; kettings vir die wag. Die regulasie het tot dieselfde familie as die ouer prysplakate behoort. Dit het nie ’n nuwe grens oopgemaak nie. Dit het ’n lek op ’n ou een toegemaak. Ná Beutler se kaart van 1752 het die Kasteel nie in 1753 nog ’n trein op daardie skaal gestuur nie. Dit het ’n reël agter die slagtande aangestuur. [3]
Aard van midde-eeuse wetgewing — 1753
Die wette van die kolonie was in hierdie tyd op papier veel strawwer as later kodes. Hulle is egter selde in al hul strengheid afgedwing. Die doel van wetgewing was om die swaarste straf neer te lê wat vir oortredings opgelê kon word, eerder as die gewone strawwe. Veel groter mag het dus in die hande van administrateurs en regters gelê as in later praktyk. ’n Slagtand by die versperring, ’n smid se rekening in die dorp, en ’n slaaf se oortreding in die stad kon almal ’n papiermaksimum ver bo gewone praktyk tref—of, op ’n harde dag, dit ten volle tref. Die ivoorreël van 1753 is die jaar se monster van daardie styl: voorbeeldige maksima, Kompanjiemonopolie, en ’n patrollieklousule geskryf om te vreesaanjaag. [3]
Dit is as een van die pligte van die regering gehou om baie sake te reël wat later tye aan vraag en aanbod oorgelaat het. So is in 1744 ’n proklamasie van goewerneur Swellengrebel en die raad uitgevaardig waarin die prys wat waamakers en smede vir elke deel van hul werk mag vra, tot in die fynste besonderhede vasgestel is. Die ivoorreël van 1753 het tot dieselfde familie behoort: stapelbeheer deur plakaat, patrollie en voorbeeldige maksima. Tulbagh se vroeë jare het daardie styl nie uitgevind nie. Hulle het dit voortgesit met ’n goewerneur bekend vir streng persoonlike eerlikheid, wat self nie sou handel dryf nie en sy amptenare nie sou laat handel dryf nie. Eerlikheid by die Kasteel en strawwe papier in die plakaat was nie teenoorgesteldes nie. Hulle was twee gesigte van dieselfde orde: die Kompanjie sou die prys noem, die koper noem, en die ergste noem wat aan enigiemand gedoen kon word wat die magazyn bedrieg. [3]
Veel groter mag het dus by dié gesit wat besluit het wanneer om die letter toe te pas en wanneer om dit te versag. Die nederigste individu kon nog die goewerneur se oor bereik. Daardie toeganklikheid het die maksima nie herroep nie. Dit het hulle in ’n stoel geplaas wat griewe gehoor het en ook plakate uitgevaardig het. ’n Boer wat in vroeër administrasies gedwing is om pakhuisamptenare om te koop, het nou vaste fooie en verbode versuim gevind. ’n Jagter wat ’n slagtand privaat verkoop het, het nou verbanning op die papier gevind. ’n Sentry wat by die versperring geknipoog het, het nou tien jaar in kettings op dieselfde papier gevind. Die derde jaar van Vader Tulbagh was nie ’n versagting van Kompanjiewet nie. Dit was Kompanjiewet toegepas deur ’n man wat die mense nog vader genoem het, nadat hy die vyftigste penning eerste betaal het en nadat hy sy vrou begrawe het. [3] [9]
Wild en velle was al ’n goewerneur se probleem in die vorige stoel. Premies op die doodmaak van wilde diere is gesny; lukrake slagting van zebras, leeus en olifante het ’n bietjie afgeneem maar nog aangehou. Swellengrebel het verder as velle en velle gesien; ’n joernaalinskrywing van 1742 het die zebra se teenwoordigheid teen die hang ’n aantreklike kenmerk genoem, en ’n beloning is aangebied vir drie zebra-vulletjies wat by die Kasteel afgelewer moes word. Die ivoorplakaat van 1753 was nie daardie bewaringsinstink nie. Dit was ’n magazyninstink. Olifante het ’n bron van slagtande gebly. Slagtande het ’n Kompanjiestapel gebly. Die versperring het die plek gebly waar die stapel of vir die store gevang is of aan ’n private beurs verloor is. Midde-eeuse wet het die swaarste gevolg genoem en die stoel gelaat om te besluit hoe dikwels om dit te gebruik. [3] [9]
Slawe-meerderheid en Madagaskar-handel — 1753
Daar was toe meer slawe as Europeërs in Suid-Afrika, ondanks die vrylating van dié wat as vryheid werd beskou is en van dié wat daarop kragtens die wet aanspraak kon maak. Sommige is van Batavia gestuur, tot tydperke van diensbaarheid van wisselende lengte veroordeel. Skipsoffisiere en private individue het slawe as die winsgewendste artikel beskou waarin hulle ’n klein handel kon dryf, en het so baie uit Indië gebring dat die regering bevrees geraak het dat hierdie klas van die bevolking te sterk sou oorheers, want wanneer hulle opgewonde was, was hulle geneig tot afgryslike misdade. Die raad van Indië is daarom ernstig versoek om die uitvoer van Asiese slawe na hierdie kolonie te verbied, maar hulle het in aansienlike getalle aangehou om aan te kom. Die versoek is nog nie nagekom nie. ’n Paar is van die ooskus van Afrika gebring. Met Madagaskar was daar ’n gereelde handel in slawe, klein vaartuie wat dikwels van die Kaap gestuur is om hulle te bekom. [3]
Hulle het daar minder as drie pond sterling elk gekos, hoewel die mededinging van die Engelse, Franse en Portugese as klagte ingedien is dat dit die prys verhoog en dit moeilik maak om vragte te kry. Dit was niks besonders nie wanneer ’n kwart tot ’n derde van die getal aan boord geneem tydens die oortocht gesterf het. En dikwels het van ’n derde tot die helfte van dié wat geland is, binne drie maande gesterf, van neerslagtigheid en verandering van klimaat en voedsel. Ná die aankoms van ’n slawe-skip was dit nie ongewoon om in die joernaal hele bladsye name te vind van dié wat in die voorafgaande maand gesterf het nie, met ’n enkele opmerking oor die verlies vir die Kompanjie, maar nooit ’n woord van medelye vir die mense wat genoem is nie. En dit tydens die regering van ’n man wat volgens die opvattings van sy tyd as deeglik goed onthou is. Meer medelye sou in ’n later tyd vir ’n vrag perde uitgespreek word. Kalender 1753 het daardie handel nie toegemaak nie. Dit het daarin gesit. [3]
Soms het gevangenes aan boord pogings aangewend om hul vryheid terug te kry, maar in die algemeen is sulke voorsorgsmaatreëls getref dat hulle volkome hulpeloos was. In die Kaapse argiewe van die vroeë jare van die agtiende eeu is daar ’n verklaring wat die opvattings van daardie tye oor negerslawe baie duidelik toon. Dit is gemaak deur die meester van ’n Engelse slawe-skip op pad na die Wes-Indië, wat vir voorsiening in Tafelbaai ingeloop het, en wat gevra het om buitengewoon begunstig te word op grond daarvan dat sy reis rampspoedig was. Op die oortocht van Madagaskar het hy tekens van ontevredenheid onder die negers opgemerk, het hy gesê, en om te voorkom dat hulle opstaan en sy bemanning vermoor, het hy dit nodig geag om die stewigste van hulle oorboord te gooi. Die gebeurtenis is met nie meer gevoel vir die swartes opgeteken asof hulle bale kaliko was nie. Dit was die morele weer waarin die Madagaskar-reise van Tulbagh se vroeë jare nog geseil het. [3]
Daardie handelskonteks het elke midde-eeuse regulasie omring, insluitend ivoor. Die jaar 1753 staan tussen Beutler se kaart en die slawekode wat die raad later in een ordonnansie sou versamel. Verkenning het vir die seisoen toegemaak. Monopolie het by die versperring verskerp. Die menslike vragstelsel het nog op Madagaskar-reise en Asiese dekke geloop. Plaaslike nywerhede het Kaapse slawerny daarvan weerhou om ’n Amerikaanse plantasie-regime in skaal te ewenaar, maar die getalle het al gepraat: meer slawe as Europeërs, selfs ná vrylatings en wettige aansprake op vryheid. Asiese invoer het die Kasteel nog genoeg bekommer om na Indië te skryf. Madagaskar het nog mense teen minder as drie pond per kop gelewer voordat Engelse, Franse en Portugese bieërs die prys opgedryf het. Die joernaal het nog die dooies as ’n verlies vir die Kompanjie gelys. [3]
Die goewerneur wat nie in produkte sou handel dryf nie, wat amptenare se fooie vasgestel het, en wat die nederigste grief gehoor het, het oor daardie vragstelsel gepresideer sonder dat ’n woord van medelye die maandelikse lyste binnegegaan het. Die teenstrydigheid is dié van die tydperk, nie ’n later preek nie. Streng persoonlike eerlikheid by die pakhuis en stilte oor name in die slawejoernaal het tot dieselfde stoel behoort. Vader Tulbagh in die derde jaar was toegankliker ná Elizabeth se dood. Toeganklikheid het die Madagaskar-som nie verander nie. Klein vaartuie het nog van die Kaap vertrek om mense te bekom. ’n Kwart tot ’n derde het nog op die water gesterf. ’n Derde tot die helfte van dié wat geland is, het nog binne drie maande gesterf. Die ivoorplakaat het ’n prys per pond genoem. Die slawehandel het ’n prys per persoon genoem, en dan niemand genoem wanneer die persoon gesterf het nie. [3] [9]
Appeldoorn op Stellenbosch — September–Oktober 1753
In September 1753 het ds. Johannes Appeldoorn uit Europa aangekom, en in die volgende maand is hy by Stellenbosch gestasioneer. Die dorpspreekstoel wat vakant was toe Tulbagh goewerneur geword het, en vakant deur die eeufeesdanksegging van 8 April 1752, het in Oktober ’n man uit die Nederlande ontvang. Hy was in 1771 nog daar, soos Van der Spuy by Drakenstein. Die vyf gemeentes van die midde-eeuse kaart het dus teen Oktober weer ’n genoemde incumbent by Stellenbosch gehad. Die vakature wat langs Van der Spuy se Kaapse jare en Kroonenburg se aankoms gestaan het, is in dieselfde kalenderjaar as die ivoorplakaat toegemaak. [3]
Stellenbosch was nie ’n nuwe stigting nie. Die kerk daar is in 1698 vergroot; in Desember 1710 is die kerk, die openbare kantore en verskeie woonhuise deur brand verwoes; in 1717 is ’n ander kerk op ’n ander terrein begin. Die dorp is in die midde-eeuse jare vergroot en in voorkoms verbeter. Sy opvolging van predikante het van Hercules van Loon in April 1700 deur Hendrik Bek, Salomon van Echten, Willem van Gendt en Eduard Arendsen geloop, wie se dood in Julie 1749 die preekstoel leeg gelaat het tot in Tulbagh se stoel. Appeldoorn se Oktober-induksie het dus ’n gaping van sowat vier jaar gevul, nie ’n nuwe distrik nie. Die politieke kommissaris het nog in die kerkraad gesit. Betaling het nog van die Kompanjie gekom. Leer en tug het dié van die Nederlandse Gereformeerde Kerk in Holland gebly. [3] [4]
Die Kaapse kerk, ná Van der Spuy se Januarie-oordrag, het die res van 1753 onder Kroonenburg alleen gebly. Waveren het nog Meyring gehad, wat Roodezand sedert September 1743 gehou het. Zwartland het nog Voltelen gehad, daar sedert Augustus 1750. Drakenstein het nou Van der Spuy gehad. Stellenbosch het nou Appeldoorn gehad. Die jaar se twee kerkdatums het dus die ivoorjaar geboekstaaf: ’n Kaapse veteraan wat in Januarie om Drakenstein vra, ’n Europese aankoms wat in Oktober om die vakante Stellenbosch vra. Geen derde dorpspredikant is bygevoeg nie. Geen nuwe landelike kerk is gestig nie. Die gekombineerde kerkrade het nog vergader. Die classis van Amsterdam het nog sy beperkte aanspraak gehad. Die bevelvoerder van die Kaap het nog die werklike beheer gehad. [3] [4]
Kerk en Kasteel was een betaalrol. Appeldoorn het nie as ’n onafhanklike herder aangekom wat deur ’n vrye gemeente beroep is nie. Hy het as ’n staatsamptenaar van die VOC aangekom, om gestasioneer te word waar die politieke raad hom plaas. Stellenbosch in Oktober was daardie plek. Dieselfde raad wat ’n slagtandprys en ’n patrolliestraf genoem het, het ’n preekstoel genoem. Dieselfde goewerneur wat griewe sonder ’n fooi gehoor het, het, in die kerkraad deur sy politieke kommissaris, gehoor dat niks tot nadeel van die regering beweeg word nie. Midde-eeuse wet en midde-eeuse kerk was nie aparte sfere nie. Hulle was twee borde onder een stoel, in die jaar dat daardie stoel ’n weduwenaar s’n geword het. [3] [4] [9]
Nedersetting ná Beutler, Serrurier van Alphen, en die jaar se raam — 1753
Beutler se terugkeer op die 6de van November 1752 het die Kaap met vars oostelike geografie en VOC-bakens anderkant die ou plase gelaat. Die jaar 1753 het nie nog ’n trein op daardie skaal van stapel gestuur nie. Europese okkupasie langs die kus het nog net ’n paar myl verder oos as Mosselbaai gestaan. Sommige veeboere het grond op die walle van die Gamtoos in besit geneem, maar in Januarie 1745 het die landdros van Stellenbosch, handelende onder bevele van die goewerneur, hulle verplig om na die weste van die Groot-Brakrivier terug te keer. Die omstandighede waaronder die veeboere geleef het, was so gunstig vir uitbreiding dat hulle nie lank binne die toegewese perke gehou kon word nie. In 1753 is daardie perke nog nie op Beutler se verste spore hergetrek nie. Die regering het ’n kaart tot by die Kei gehad. Dit het nog nie plase daar gehad nie. [3] [4]
Veelopies in die uitwaartse distrikte het enorm gebly. Hulle was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akkers nie, en daarna sekerlik meer, waarvoor, wanneer dit ingevorder kon word, ’n jaarlikse huur van £2 10s. tot 1732 en £5 daarna betaal is. Gevolglik van die toenemende omvang van land waaroor die blanke bevolking versprei geraak het, en die toenemende moeilikheid van beheer deur die owerhede aan die Kaap, is van tyd tot tyd pogings aangewend om verdere verspreiding te voorkom deur die uitvaardiging van plakate wat enige verdere oostelike skuif verbied en grense voorskryf. Sodra anderkant Swellendam en in die uitgestrekte streke verder uit, het burgers gevoel hulle kan sulke bevele met veragting behandel, wetende dat strawwe nie meer afgedwing kon word nie. Die ivoorversperring van 1753 was afdwingbaar waar ’n patrollie nog gestaan het. Die oostelike weidingslyn was ’n papierlyn waar die patrollie nie was nie. [3] [4]
In die ou distrikte was die Franse name al burghername. In 1753 het Jan Serrurier van Hanau, seun van Louis Serrurier en Ester de Vis van Hanau, ’n volmag ten gunste van sy broer, ds. Daniel Serrurier, predikant te Leiden, en Hendrik van Alphen gepasseer. Jan is aan die Kaap, op die 5de van November 1747, met Catharina Krygsman getroud. Hy het burgerradslid van Kaapstad geword en was die eienaar van Alphen by Wynberg. Die instrument van 1753 was nie ’n nuwe vlugtelingvloot nie. Dit was ’n Kaapse burger van Hugenote-stam wat wettige mag terug na Leiden gestuur het en sy Wynberg-plaas se naam aan ’n bloedverwant verbind het. Nog ’n Serrurier van Hanau, Johannes Petrus, sou later as Kaapse predikant kom; daardie aankoms hoort by ’n later jaar. In 1753 was die naam op die notariële papier die raadslid van Alphen. [8]
De la Caille was nog aan die werk. Hy het op die 19de van April 1751 as lid van die Koninklike Akademie van Wetenskappe te Parys aangekom, met die doel om ’n sterkaart van die suidelike hemele te maak en ’n boog van die meridiaan te meet. Tulbagh het ’n warme belangstelling getoon en al moontlike bystand gegee. Die sterrekundige se aantekeninge oor sterwende Frans in Drakenstein het by die vorige jaar behoort. In 1753 was dieselfde man nog in die kolonie, nog besig om te meet, nog onopgeleide assistente in die veld gebruikend nadat die ingenieur Muller op die basislyn oos van Saldanhabaai gehelp het. Die derde jaar van die stoel het dus ’n Franse waarnemer in Tafelvallei gehou terwyl dit ’n Hollandse predikant in Drakenstein en ’n nuwe man in Stellenbosch gesit het. Taal, preekstoel en sterkaart het op dieselfde oewer geloop. [3] [8]
So het 1753 toegemaak sonder ’n nuwe distriksnaam en sonder nog ’n oostelike trein. Dit het Elizabeth Tulbagh dood gelaat ná ’n ernstige verkoue, sewentien jaar van huwelik, en geen kinders nie, en ’n goewerneur toegankliker as ooit in sy eensaamheid. Dit het ’n ivoorplakaat gelaat: een sjieling en vier pennies per pond vir prima slagtande, die Kompanjie as enigste koper, verbanning vir private verkoop, géseling, brandmerk, en tien jaar in kettings vir ’n nalatige patrollie. Dit het Van der Spuy van Januarie af by Drakenstein gelaat, Van Echten huis toe, Kroonenburg alleen in die dorp, en Johannes Appeldoorn van Oktober af in die Stellenbosch-preekstoel. Dit het Jan Serrurier van Alphen gelaat met ’n volmag na Leiden gestuur. Dit het slawe nog talryker as Europeërs gelaat, Madagaskar nog goedkoper as drie pond per kop, en joernaalbladsye wat nog die dooies as ’n verlies vir die Kompanjie lys. Dit het De la Caille nog meetend gelaat, Horak nog by Swellendam, Van Schoor nog by Stellenbosch en Drakenstein, Van Oudtshoorn nog fiskaal, en vyf Kompanjie-preekstoele nog uit dieselfde kis betaal. Die stoel was dieselfde vaderlike stoel. Die jaar het daardie stoel ’n graf, ’n slagtandprys, twee preekstoele geskuif of gevul, en ’n Wynberg-papier gegee—en toe kort gestaan van die slawekode wat die raad in die volgende kalenderjaar sou versamel. [3] [4] [4] [7] [8] [9]