Boer History1770 aan die Kaap die Goeie Hoop: Bruintjes Hoogte-grens, Cloppenburg se dood, Croeser en ’n Spaanse oorlogskip
Twintigste jaar: Kasteelkontinuïteit — 1770
Kalender 1770 het oopgegaan in die twintigste jaar van Ryk Tulbagh in die eerste stoel. Hy was nog nie heeltemal twee-en-vyftig nie toe hy op die 27ste van Februarie 1751 goewerneur geword het; die openbare voorstelling aan die burgers en die belofte van getrouheid van die amptelike borde het op die 15de van April gevolg. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dag van danksegging vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. In 1753 is sy vrou Elizabeth Swellengrebel ná sewentien jaar van huwelik dood en het hom as kinderlose weduwenaar gelaat. Maart 1755 het hom tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef; Maart 1767 het hom tot gewone raadslid verhef, met slegs die goewerneur-generaal en die direkteur-generaal bo hom buite Europa. Die negentiende jaar het gesluit met ’n Januarie-kommando wat ’n San-groep in die Bokkeveld omsingel het, ’n April-einde aan die Deense oorblyfsel, ’n Junie-landdros te Stellenbosch, ’n Desemberlyn langs die Zwartberg, en ’n Kersfeesverskeping van perde na Madras. Die twintigste het oopgegaan met dieselfde binneste stoele, en met een buitenste stoel al nuut: Jan Willem Cloppenburg het nog die tweede stoel as sekunde gesit; Joachim van Plettenberg het nog die fiskaal se pen gesit, ’n Frieslandse baron met Cornelia Charlotte Feith; Lucas Sigismundus Faber het Stellenbosch gesit, nadat hy dit in Junie 1769 van Le Sueur oorgeneem het; Joachim Frederik Mentz het die gehuggie gesit wat Horak gelaat het; Jan Frederik Kirsten het die winterhawe met die titel van resident gesit, met ’n klippier. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was ’n twintigste jaar se gewoonte. Die somptuositeitswette wat op die 25ste van Maart 1755 aangepas is, het nog gestaan: geen vergulde koets behalwe die goewerneur s’n nie, geen livrei behalwe ’n raadslid se koetsier nie, geen groot sambreel behalwe ’n opperkoopman of ’n borddame s’n nie. [3] [7] [9]
As goewerneur was hy sonder die minste moeite toeganklik vir almal wat hom wou sien. Die nederigste individu kon griewe in die ore van die vader van die land uitstort en seker wees van ’n geduldige gehoor. As die klagtes gegrond was, het hy spoedige regstelling gekry; in elk geval was hy seker van goeie raad. Daardie hoedanigheid meer as enige ander het hom by die mense bemind gemaak. Sy eerlikheid was bo verdenking in ’n tyd toe eerlikheid skaars van manne in sulke poste verwag is. Kompanjiesalarisse was klein, en dit is amper as vanselfsprekend aanvaar dat amptenare hul inkomste op enige wyse sou aanvul wat nie strafbaar was nie. Tulbagh het sy gesig ferm teen daardie gewoonte gekeer. Hy het nie self handel gedryf nie, en hy sou ook nie toelaat dat enige ander regeringsamptenaar dit doen nie. Die fooie wat hulle in sekere transaksies mag ontvang het, was vasgestel, en hulle is beperk om nie meer te neem nie. Hy het sy eie uitgawes so gereël dat hy goed binne sy inkomste en toelaes geleef het, en wat hy oor gehad het, gebruik om ander se nood te verlig. Onder sy administrasie was elke man seker om sy toekomste te kry. Geen man is aan onnodige versuim onderwerp nie; geen omkopery is ontvang nie; geen valse rekeninge is gelewer nie. Sy huis is van die ander onderskei slegs deur die sentries by die deur en deur die trompet wanneer hy aan tafel gaan sit het. Dit het langs ’n gracht gestaan, oorskadu met kastaiingbome. Ewewig en ’n gebrek aan swaaiende durf het nie ’n onewevolle stoel beteken nie. Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Sagmoedig en verdraagsaam het hy gebly; sterk wanneer die goewerneur se gesag getrotseer is. Die twintigste jaar het daardie sterkte getoets op ’n 18 Februarie-grens wat Bruintjes Hoogte en die Gamtoos genoem het, op ’n Mei-kommando nadat Casper Scholtz vier-en-dertig beeste verloor het, op die 30ste van Mei toe die tweede stoel leeggeloop het, op ’n Mei-preekstoel te Zwartland wat saam daarmee leeggeloop het, op ’n Spaanse oorlogskip wat alles behalwe water en brandstof geweier is, en op ’n riksdaalder wat die opperowerhede van twee en ’n half gulde tot 2⅖ gesny het—terwyl ’n goewerneur al agt-en-sestig, dikwels aan sy bed gebind, nog die eerste stoel as gewone raadslid gesit het, sonder sy vorige krag. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die punt van die twintigste jaar se opening net soveel as nuutheid van ’n genoemde heuwel, ’n genoemde rivier, en ’n leeggemaakte tweede stoel. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly—Cloppenburg nog bevestig toe Januarie oopgegaan het, Plettenberg in sy derde Kaapse kalender, Faber in sy eerste volle jaar te Stellenbosch. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendelike voet saamgeleef, maar af en toe is die vrede versteur deur San-rowers. Grond is nog aan koloniste toegeken sonder om Khoikhoi-stamme te raadpleeg. Genoeg grond het nog gelyk of dit oorbly. Veeplase in die buitenste distrikte was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akker nie, waarvoor, wanneer dit ingevorder kon word, ’n jaarlikse huur betaal is—£2 10s. tot 1732 en £5 daarna. Die oostelike gehuggie van Swellendam het ’n gehuggie gebly; die pont wat in 1757 op die Breede geplaas is, naby die samevloeiing van die Zonder End, was nog die openbare boot op daardie pad. Ds. Hendrik Kroonenburg, ds. Johannes Frederik Bode, en ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau het nog die Kaapse preekstoel drie diep gesit, soos Amsterdam in 1761 beveel het. Ds. Gerhardus Croeser het nog Zwartland gesit toe die jaar oopgegaan het. Ds. Johannes Appeldoorn, sedert Oktober 1753 te Stellenbosch gestasioneer, het nog daardie dorp gesit. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Roodezand se kerk te Waveren was nog onder Remmerus Harders. Gekombineerde kerkrade het al in 1759 opgehou; hul reiskoste sou nie in die twintigste jaar op die gemeentes sit nie. [3] [4] [8]
In die sensusopgawes van 1754 is die getal koloniste van beide geslagte en alle ouderdomme as 5,510 aangegee, en die getal slawe wat hulle besit het as 6,279. In dié van 1756 word die getal koloniste as 5,128 aangegee, en van hul slawe as 5,787. Geen later telling het in 1770 op die Kasteeltafel gesit nie. In gewone jare het die getal sterftes tot dope grofweg as 100 tot 261 gestaan, en daar was ’n bestendige aanwas tot die koloniale bevolking deur dienaars van die Kompanjie wat hul ontslag geneem het. Die syfers, hoewel hulle nie as volstrek akkuraat vertrou kan word nie, gee nog die idee van die swaar lewensverlies deur die pokke. Tafelvallei het 963 Europeërs en 1,109 swartes tussen die 1ste van Mei en die 31ste van Oktober 1755 begrawe. By die Khoikhoi het die siekte groot verwoesting geskep, verder binneland toe as in 1713—gevoel in Groot-Namakwaland minstens tot die ses-en-twintigste parallel, en in die ooste tot die Groot-Vis. Die twintigste jaar het dus nog binne twee skaduwees geleef: die 1755-grafte, en die Deense besmetting van 1767 wat tussen agtien en negentienhonderd persone aangeval en 179 Europeërs, 145 vryswartes en 251 slawe doodgemaak het. Af en toe gevalle het deur die somer van 1767–8 geloop. Eers in April 1769 het die siekte heeltemal verdwyn. Openbare sowel as private onderneming het verslap. Kompanjiesboeke het al die kwartaallikse 600 gulde gesluit wat sedert 1747 aan Tulbagh se weduwee-moeder Catharina Cattepoel gestuur is; sy is in 1757 oorlede. ’n Kinderlose weduwenaar het die eerste stoel sonder daardie Hollandse huishoudelike eis gesit, dikwels aan sy bed gebind. ’n Bevestigde sekunde het die tweede gesit toe Januarie oopgegaan het. ’n Fiskaal-onafhanklik het die hooggeregshof in sy derde Kaapse kalender gesit. ’n Landdros van een Kaapse winter het Stellenbosch gesit. ’n Landdros van vier het die gehuggie gesit. ’n Resident het die winterhawe gesit. Die twintigste jaar het ’n geslote pokke, ’n genoemde berg, en ’n Kersfees-remount geërf, en dit het ’n genoemde heuwel, ’n genoemde rivier, ’n leeggemaakte tweede stoel, en ’n begraafplaas tussen die Leeukop en die strand oopgemaak. [3] [7] [9]
Uitwaarts het die grondregime nie verander tot 18 Februarie twee perke genoem het nie. Veeplase van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Jaarlikse huur, wanneer dit ingevorder kon word, het £5 gebly ná die vyftienjaar-erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in kompakte liggame bymekaargehou het, het hul eie regering behou, met kapteins wat in die praktyk deur die Hollandse owerhede aangestel is. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere geleef, of rondgetrek en diens geneem soos hulle lus gehad het. Die howe was oop vir hul beskerming. Dirk Marx se verslag, ontvang ná die Doddington-wrak, dat hy Xhosa so ver wes as die Groot-Vis ontmoet het, het die grensnota gebly. Kalender 1770 het geen tweede Beutler-skaal-tog en geen tweede Hop-karavaan bygevoeg nie. Wat dit bygevoeg het, was ’n 18 Februarie-lyn by Bruintjes Hoogte en die Gamtoos, ’n Mei-kommando onder Van Jaarsveld, ’n 30 Mei-vakature in die tweede stoel, ’n Mei-vakature te Zwartland, ’n Spaanse oorlogskip wat voorrade geweier is, ’n riksdaalder met vier persent gesny, en ’n begraafplaas oopgemaak tussen die Leeukop en die baai. In die Republiek het Prins Willem V al in 1766 mondig geword en as stadhouer gesit. Die Kaap het nog onder die Seventien en ’n goewerneur al gewone raadslid gesit. Gemiddelde uitvoere oor Tulbagh se een-en-twintig jaar sou later as 11,791 muids koring, 202 rog, 68 gars, 202 ertjies, 174 bone, en 346 leggers gewone wyn getel word, met botter na Indië sedert 1754 gemiddeld 22,322 pond ’n jaar. Die twintigste jaar het gesit ná ’n vyftiende wat byna geen oes gehad het nie en rys gekoop het om te vergoed, en ná ’n sestiende en sewentiende wat nie onder die droogtejare van die een-en-twintig genoem is nie. Daardie genoemde jare was 1755, 1756, 1763, 1764, en 1771; 1765 het daardie droogte voortgesit. 1770 was nie onder die jare wat toe as droogte beskryf is nie. Die Kasteel het nog binne die gemiddelde gesit, met ’n betalende ree wat nie vir ’n genoemde heuwel, ’n genoemde rivier, of ’n leeggemaakte tweede stoel gestop het nie. Hugenote-valleie van Drakenstein, Franschhoek en Val du Charron het nog vrugte en graan na Tafelvallei gestuur; veeboere wat die Witsenberg oorgesteek het na die Warm Bokkeveld het nog die vee gesit waaragter Mei-kommando’s gery het. [3] [4] [7]
Bruintjes Hoogte en die Gamtoos — 18 Februarie 1770
In Desember 1769 is ’n kommissie bestaande uit Lucas Sigismundus Faber, landdros van Stellenbosch, Joachim Frederik Mentz, landdros van Swellendam, twee heemrade van elke hof, en die twee sekretarisse, opgedra om ’n permanente grens tussen die twee distrikte neer te lê. Die Zwartberg-reeks is as ’n goeie skeidslyn vasgelê, die land noord daarvan aan Stellenbosch toegeken, en dié suid daarvan aan Swellendam. Die kommissie is ook vereis om die verste plase te inspekteer en die stand van sake op die grens vas te stel. Hulle het gerapporteer dat hulle tussen die Gamtoos- en Visriviere baie persone met groot troppe vee gevind het wat geen huur aan die Kompanjie betaal het nie, en ander wat vir ’n plaas binne die koloniale perke betaal het, maar met hul vee rondgetrek het waar hulle wou. Hulle het ook rede gehad om te glo dat ondanks die plakkaat van die 8ste van Desember 1739, wat die aankoop van vee by inheemses verbied het, ’n groot handel met die Xhosa gedryf is, want hulle het ’n platgetrapte waenspad van Swellendam tot in Xhosa-land gevind. Daardie verslag het op die Kasteeltafel gesit toe Januarie oopgegaan het. Dit was nog nie ’n genoemde heuwel nie. Dit was ’n kommissie se papier, wat op ’n raadsdag gewag het. [3]
Die politieke raad het daarom besluit—18de van Februarie 1770—dat aan die noordelike of Stellenbosch-kant van die Zwartberg en die ooreenstemmende reeks verder oos die koloniale grens die heuwels bekend as Bruintjes Hoogte moes wees, dat aan die suidelike of Swellendam-kant dit die Gamtoosrivier moes wees, dat almal toe anderkant dié perke opgeroep moes word om na die koloniale kant terug te keer, dat alle vee weg van plase wat op huur gehou is, asook alle vee in die besit van nomades, aan die Kompanjie verbeurd moes wees, en dat landdroste wat nalaat om sulke onreëlmatighede te keer, ontslaan en onbevoeg verklaar moes word om die Kompanjie te dien. Die Gamtoos is as die uiterste limiet van die kolonie op die Swellendam-pad verklaar. Bruintjes Hoogte is as die uiterste limiet op die Stellenbosch-pad verklaar. Die twee name was die Februarie-antwoord op ’n Desember-papier. Dit was nie ’n verowering nie. Dit was ’n terugroep. [3] [4]
Die Februarie-skikking het dus ’n kommissie se bevinding in ’n plakkaat omgesit. Persone met groot troppe tussen die Gamtoos en die Vis, wat geen huur betaal het nie, moes terugkom. Persone wat vir ’n plaas binne die koloniale perke betaal het maar rondgetrek het waar hulle wou, moes die plaas sit waarvoor hulle betaal, of die vee verloor wat daarvan weg gevind is. Nomades se vee moes die Kompanjie s’n wees. Landdroste wat daardie papier laat slaap, moes die stoel verloor en die reg om ’n ander te sit. Faber was in die kommissie wat die papier geskryf het. Mentz was daarin. Die twee buitenste stoele was dus nie vreemdelinge aan die lyn wat hulle nou moes hou nie. Die binneste stoele—Tulbagh in die eerste, Cloppenburg in die tweede, Plettenberg by die fiskaal se pen—het hul name aan ’n terugroep gesit wat die buitenste distrikte al gewys het hulle kon ignoreer. Plakkate wat ’n verdere oostelike skuif verbied het, is geïgnoreer eers anderkant Swellendam. Die platgetrapte waenspad tot in Xhosa-land was die bewys. Februarie het twee perke genoem. Dit het nie die pad toegemaak nie. [3] [4]
Die oostelike nota van die jaar was dus ’n genoemde limiet, nie ’n genoemde oorlog nie. Dirk Marx het al Xhosa so ver wes as die Groot-Vis gerapporteer. Die Desember-kommissie het ’n handel gevind wat die 1739-plakkaat verbied het. Die Februarie-raad het nie ’n tweede Beutler gestuur nie. Dit het ’n terugroep gestuur. Almal toe anderkant Bruintjes Hoogte en die Gamtoos moes na die koloniale kant terugkeer. Die heuwels en die rivier moes die rand wees. Vee weg van gehuurde plase moes die Kompanjie s’n wees, en so ook vee in nomades se hande. Dit was die papier. Die plase al anderkant dit was die feit. Die twintigste jaar het albei gesit: ’n genoemde rand op die Kasteeltafel, en onbetaalde troppe nog tussen die Gamtoos en die Vis tot ’n landdros uitry om hulle te haal. Mentz se gehuggie het ’n gehuggie gebly. Faber se drosdy het ’n sierliker gebou langs ’n verskuiwe rivier gebly. Die lyn tussen hulle het die Zwartberg gebly. Die lyn anderkant hulle het twee name geword. [3] [4]
Noord van die Zwartberg het die Stellenbosch-distrik nou tot Bruintjes Hoogte geloop. Suid daarvan het die Swellendam-distrik nou tot die Gamtoos geloop. Die ooreenstemmende reeks verder oos is saam met die heuwels genoem. Die raad het nie die Vis genoem nie. Dit het die heuwels en die rivier genoem wat die kommissie al geloop het. ’n Platgetrapte waenspad van Swellendam tot in Xhosa-land het die oostelike gerug gebly van ’n handel wat die plakkaat van 1739 onwettig gemaak het. Februarie het nie die pad ongedaan gemaak nie. Dit het die pad ’n oortreding met ’n straf gemaak: vee verbeurd, landdroste ontslaan, persone teruggeroep. Die twintigste jaar het dus sy eerste raadsnuutheid oopgemaak nie met ’n nuwe drosdy en nie met ’n nuwe preekstoel nie, maar met twee plekname as ’n grens geskryf. Die tuine van 1652 het daardie name nie nodig gehad nie. Die buitenste veeplase van vyf of ses duisend akker het daarheen geloop tot ’n Desember-kommissie manne al anderkant gevind het, en ’n 18 Februarie-sitting die rand geskryf het. [3] [4]
Scholtz-rooftog en Van Jaarsveld — Mei 1770
In Mei 1770 het sommige San vier-en-dertig beeste van die plaas van Casper Scholtz aan die Soutrivier, tussen die later dorpe Beaufort-Wes en Murraysburg, weggevoer. Adriaan van Jaarsveld, ’n man wie se naam later dwarsdeur Suid-Afrika bekend sou wees, was toe veldkorporaal van daardie deel van die land. Hy het ’n kommando byeengeroep, die San agtervolg, en ses van hulle geskiet; die ander het ontkom. Die beeste is dood gevind. Die kommando het, voor ontbinding, op ’n groep San afgekom wat besig was om die vee van David van Heerden te lig. Hulle het twee geskiet, en die ander gevange geneem, wat daarna as dienaars verdeel is. Die Mei-werk was dus nie ’n leë drie weke nie. Dit was ’n veldkorporaal wat die groep gevind het, ses geskiet het, die vee aan die dood verloor het, en toe ’n ander groep op heterdaad gevind het, twee geskiet het, en die res geneem het. Van Jaarsveld se naam het die Mei-papier gesit soos Koekemoer se naam die winter van 1768 en die Januarie van 1769 gesit het. Die twintigste jaar het die noordelike grens ’n korporaal gegee wat nie drie weke sonder sukses gesoek het nie. [3]
Later dieselfde jaar is baie van die plase langs albei kante van die Roggeveld- en Nuweveldberge deur San geplunder, en drie dienaars van Barend Lubbe, Cornelis van Wyk en Willem van Zyl is vermoor. Die veldkorporale het hul magte byeengeroep, die plunderaars opgespoor, en ’n goeie aantal geskiet, die presiese getal nie aangegee nie. Party vee is teruggekry, en ’n tyd lank is gehoop dat daar geen verdere roof sou wees nie. Omstreeks die jaar 1770 het veediefstalle en slagtings van inheemse veewagters, en selfs van blanke koloniste, gebeurtenisse van so ’n gereelde aard geword dat al die plase versprei langs die voet van die oostelike punt van die Nuweveldberge en die Sneeuberg- en Winterbergreekse onveilig was. Die Mei-rooftog op Scholtz en die later moorde op Lubbe, Van Wyk en Van Zyl was daardie gereeldheid as name geskryf. Die Kasteel het ’n geslote rekening vir Mei ontvang—ses geskiet, vee dood, twee meer geskiet, gevangenes geneem—en ’n oop rekening vir die later jaar, ’n goeie aantal geskiet, die presiese getal nie aangegee nie, party vee teruggekry, ’n hoop op stilte wat die papier self nog nie gesluit het nie. [3] [7]
Onder Tulbagh het die inheemses in die ou distrikte die koloniste baie min lastig geval. Khoikhoi-stamme wat nog in kompakte liggame binne die perke van die Europese nedersetting bymekaargehou het, het hul eie regering behou, hoewel hul kapteins in die praktyk deur die Hollandse owerhede aangestel is. Slegs wanneer Europeërs of slawe ook betrokke was, is hulle aan koloniale reg onderwerp. Die groter getal het hul ou stamonderskeidings verloor en geen kaptein van hul eie ras erken nie. Baie het as afhanklikes van boere geleef, of in die land rondgetrek, en by geleentheid diens geneem soos hulle lus gehad het. Dié was noodgedwonge aan koloniale reg onderwerp selfs in sake wat hul verhouding tot mekaar geraak het. Daar was gevalle van harde en onregverdige behandeling van Khoikhoi deur koloniste, veral op die afgeleë grens; maar die howe was oop vir hul beskerming, en die swaar vonnisse wat teen Europese misdadigers in sulke sake opgeteken is, bewys dat die wet nie ’n dooie letter was nie. Die regering, gewild, was sterk; onderdrukking op enige groot skaal kon slegs in tye van anargie plaasvind. Grond is aan koloniste toegeken sonder om hulle te raadpleeg. Daar was nog genoeg grond vir hulle en hul vee, sodat dié vraag nie ’n dringende een was nie. Die Mei-werk het buite daardie ou-distrik-vrede gesit. Dit het aan die Soutrivier, op die Roggeveld, op die Nuweveld gesit—waar ’n veldkorporaal se kommando die hof was wat eerste aangekom het. [3] [4]
Die Januarie 1769-werk was die winterrooftog in die somer voltooi, deur ’n kommando wat nie drie weke gewag het nie. Die Mei 1770-werk was ’n nuwe plaas, ’n nuwe korporaal, en ’n getal wat nie die geheel was nie. Scholtz het vier-en-dertig verloor. Ses San is geskiet; die ander het ontkom; die beeste is dood gevind. Van Heerden se vee is gelig toe dieselfde kommando op die groep afgekom het. Twee is geskiet; die ander is gevange geneem en as dienaars verdeel, op dieselfde grond wat die Zakrivier-kommando van 1764 vir die neem van kinders gegee het: dat dié wie se ouers dood is sou omkom as hulle gelaat word, en dat dié wat familie gehad het rowers sou word as hulle nie verwyder word nie. Die later jaar op die Roggeveld en Nuweveld het nie ’n telling genoem nie. ’n Goeie aantal is geskiet. Drie dienaars is vermoor. Party vee is teruggekry. Die hoop op stilte is as ’n hoop geskryf, nie as ’n sluiting nie. Omstreeks 1770 het die plase langs die oostelike Nuweveld, die Sneeuberg en die Winterberg binne daardie gereeldheid gesit. Van Jaarsveld se Mei-papier was die eerste Kaapse kalender waarin daardie korporaal se naam ’n kommando gesit het wat sy groep gevind het. [3] [7]
Die regering was begerig om te verhinder dat Khoikhoi gewere en perde in die hande kry, omdat baie wat die olifantjagters vergesel het, kundige skuts geword het en gevaarlik vir die vrede van die kolonie kon wees as hulle berede en gewapen was. In 1755 het sommige Khoikhoi in die distrik Swellendam etlike perde en ’n paar muskette as loon van burgers verkry, waarop die landdros opdrag gekry het om die verbode eiendom op ’n vriendelike wyse in ruil vir iets anders te probeer bekom, en sulke dade in die toekoms streng te verbied. Daardie opdrag het nog in die twintigste jaar gesit. Dit het nie die Mei-kommando gesit nie. Van Jaarsveld se manne was berede. Die San wat hulle agtervolg het, was dit nie. Vier-en-dertig beeste dood aan die Soutrivier, ses geskiet, twee meer geskiet by Van Heerden se ligting, gevangenes verdeel, en later ’n goeie aantal geskiet op die Roggeveld en Nuweveld nadat drie dienaars vermoor is: dit was die noordelike rekening van ’n jaar wie se oostelike rekening ’n genoemde heuwel en ’n genoemde rivier was. Die ou distrikte het nog baie min lastig geval. Die buitenste veeplase het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Die twintigste jaar het albei sinne op dieselfde Kasteeltafel gesit. [3] [7]
Cloppenburg sterf — 30 Mei 1770
Op die 30ste van Mei 1770 is Jan Willem Cloppenburg oorlede. Die vernaamste ampte is destyds gevul deur manne wie se stoele al eens waarnemende stoele was. In April 1766 het die sekunde Van Oudtshoorn na Europa gegaan op verlof om sy private sake te behartig, waarop die fiskaal Cloppenburg gekies is om vir hom waar te neem, en Otto Luder Hemmy opgedra is om as fiskaal waar te neem. In Maart 1767 is ’n depêche van die bewindhebbers ontvang wat aangekondig het dat Van Oudtshoorn bedank het, dat Cloppenburg as sekunde moes opvolg, en dat Joachim van Plettenberg—toe ’n lid van die hooggeregshof te Batavia—as fiskaal aangestel is. Op die 21ste van Desember van dieselfde jaar het Plettenberg in Suid-Afrika aangekom. Die tweede stoel was dus Cloppenburg s’n by bevestiging vir drie Kaapse winters toe Mei dit leeggemaak het. Die fiskaal se pen was Plettenberg s’n vir twee Kaapse winters en ’n half. Die twintigste jaar het nie op ’n depêche gewag om die tweede stoel te vul nie. Die raad het Plettenberg opgedra om as sekunde waar te neem tot die bewindhebbers hul wens bekend kon maak. [3] [9]
Hy moes ook die belangrikste fiskaalpligte waarneem, maar sy assistent, Olof Godlieb de Wet, moes hom van die roetinewerk van die kantoor ontlas. Die bewindhebbers het nog nie hul wens uitgespreek nie. Twee stoele het dus ná die 30ste van Mei in een man gesit: die tweede stoel waarnemend, en die fiskaal se pen in sy belangrikste pligte, met De Wet op die roetine. Plettenberg was agt-en-twintig toe hy geland het, ’n Frieslandse baron, Hendrik Casimir se seun by Agatha Petronella van Ammema, sy moeder se van as tweede doopnaam gegee, Utrecht-reg, adjunk-fiskaal na Batavia op vyf-en-twintig op die Amerongen in Mei 1764, in 1767 getroud met die weduwee van Louis Taillefer, direkteur van Bengale. Daardie selfde jaar, 1767, het die Van Plettenbergs aan die Kaap gesien. Die twintigste jaar het die baron in die tweede stoel sowel as by die fiskaal se pen gesien, nie by ’n bewindhebbersdepêche nie maar by ’n raadsnotule ná Cloppenburg se dood. Albei hoflike manne, het Tulbagh en Plettenberg die Kasteel saam gesit sonder ’n opgetekende twis. Die pligte van ’n fiskaal-onafhanklik was tot regsake beperk. Waarnemende sekunde was nie tot regsake beperk nie. Die 30ste van Mei het die baron van ’n pen wat nie op die eerste stoel se tone trap nie na ’n tweede stoel wat daarnaas gesit het tot die Sewentien skryf, verskuif. [3] [9]
Cloppenburg se Kaapse jare was agt en ’n half. Hy het in September 1762 as fiskaal-onafhanklik aangekom, in dieselfde kalender as die Stellenbosch-drosdybrand van die 31ste van Oktober. Hy het die fiskaal se pen gesit deur Lynn se Januarie 1762-weiering van Engelse matrose, deur die droogtes van 1763 en 1764, deur die Meermin, deur die Julie 1766-aardbewing, deur Mentz se oorname van Swellendam, deur die Deense pokke, deur Plettenberg se landing, deur die Maart 1768-vrede, deur die Stellenbosch-vloed, deur Faber se Junie 1769-bevordering, deur die Zwartberg-kommissie, deur die Kersfees-perde. Van April 1766 het hy as sekunde waargeneem; van Maart 1767 is hy bevestig. Die twintigste jaar het daardie bevestigde stoel op die 30ste van Mei geneem en nie vir Batavia of Amsterdam gewag om ’n opvolger te noem nie. Dit het die fiskaal al in die Kasteel genoem. Kontinuïteit van persone, wat die burgerlike feit van die negentiende jaar was nadat Junie slegs die Stellenbosch-handtekening verander het, was die gebroke feit van die twintigste nadat Mei die tweede stoel verander het. Faber het nog Stellenbosch gesit. Mentz het nog die gehuggie gesit. Kirsten het nog die winterhawe gesit. Tulbagh het nog die eerste stoel gesit, agt-en-sestig, dikwels aan sy bed gebind. Die tweede stoel het waarnemend in Plettenberg se naam gesit. [3] [9]
Die binneste stoele van Mei was dus ’n eerste stoel wat nie verander het sedert Februarie 1751 nie, en ’n tweede stoel wat twee keer in vier jaar verander het—Van Oudtshoorn na Cloppenburg waarnemend, Cloppenburg bevestig, Cloppenburg dood, Plettenberg waarnemend—en ’n fiskaal se pen wat van Hemmy waarnemend na Plettenberg bevestig na Plettenberg waarnemend-én-fiskaal met De Wet op die roetine gegaan het. Dit was nog die stand van die senior ampte toe die jaar gesluit het, want die bewindhebbers het nog nie hul wens uitgespreek nie. Die twintigste jaar het nie ’n nuwe sekunde van die Sewentien ontvang nie. Dit het ’n dood op die 30ste van Mei en ’n raadsnotule dieselfde week ontvang. Die vader van die land het nog die eerste stoel gesit. Die baron het die tweede gesit tot Amsterdam skryf. De Wet het die roetine van die hooggeregshof gesit. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel—het nie vir ’n leeggemaakte stoel gestop nie. Dit het ’n waarnemende een gesit. [3] [9]
Croeser sterf — Mei 1770
In Mei 1770 is ds. Gerhardus Croeser oorlede. Die verskillende kerke in die kolonie was goed van predikante voorsien gedurende die administrasie van mnr. Tulbagh. Toe hy goewerneur geword het, was Van der Spuy alleen aan die Kaap, Stellenbosch vakant, Van Echten te Drakenstein, Meyring te Waveren, Voltelen te Zwartland. In Oktober 1752 het Hendrik Kroonenburg uit Europa aangekom en aan die Kaap gestasioneer. In Januarie 1753 is Van der Spuy op eie versoek na Drakenstein verskuif. In September 1754 het Croeser uit Europa aangekom en as hulpprediker bevestig. In November 1755, onder ’n reëling tussen hulleself waarvan die regering goedgekeur het, is Croeser na Zwartland en Voltelen na die Kaap. Van daardie November tot hierdie Mei het Croeser Zwartland gesit. Vyftien jaar en ’n half. Die twintigste jaar het daardie preekstoel in dieselfde maand geneem as wat dit die tweede stoel geneem het. [3]
Geen opvolger is in die jaar van sy dood uit Nederland genoem nie. Die drie predikante van die Kaap is deur die politieke raad vereis om beurte om maandeliks diens te Zwartland te hou. Kroonenburg, Bode en Serrurier van Hanau het dus ’n maandelikse rit bygevoeg na ’n gemeente wat sedert 1755 sy eie man gehad het. Hulle was almal in aktiewe diens, soos die bewindhebbers in April 1761 beveel het ná Bode se skorsing en herstel met agterstallige salaris: Serrurier as derde predikant van die Kaap bevestig, Bode as tweede hervat en sy agterstallige salaris betaal, en by die eerste dood of verskuiwing van òf Kroonenburg, òf Bode, òf Serrurier, geen opvolger aangestel nie. Daardie bevel is nog nie getrek nie. Die drie het nog Tafelvallei gesit. Die Mei-dood was nie een van die drie nie. Dit was Zwartland se man. Die raad het nie op ’n vierde Kaapse predikant gewag nie. Dit het die drie, maand om, na die gemeente gestuur wat Croeser gelaat het. [3] [8]
Appeldoorn het nog Stellenbosch gesit, waar hy sedert Oktober 1753 gestasioneer was. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Harders het nog Waveren gesit, daar vastgemaak deur die bewindhebbers in 1761 nadat kommissaris Looten hom in Januarie 1758 van ’n skip afgehaal het. Gekombineerde kerkrade het in 1759 opgehou omdat die raad geoordeel het dat die vergaderings geen nuttige doel dien nie en dat die reiskoste van predikante en ouderlinge laste te swaar vir die gemeentes was. Die twintigste jaar het daardie besparing geërf. Dit het nie die gekombineerde vergaderings herstel nie. Dit het ’n maandelikse beurt na Zwartland bygevoeg. Drie preekstoele in Tafelvallei, een te Stellenbosch, een te Drakenstein, een te Roodezand, en ’n Zwartland-preekstoel van die Kaap bedien, was die Mei-skikking. Serrurier van Hanau, op die 9de van November 1760 met Margaretha Elisabeth Timmendorf getroud, het nog die Kaapse preekstoel as derde predikant gesit, en nou Zwartland een maand uit drie. [3] [8]
Mei het dus twee Kaapse stoele leeggemaak wat nie die eerste was nie. Die tweede stoel van die Kasteel en die preekstoel van Zwartland het in dieselfde kalendermaand geval. Die raad het die een gevul met die fiskaal al in die huis, en die ander met ’n maandelikse beurt van die drie wat al Tafelvallei gesit het. Geen nuwe man het in 1770 uit Europa vir òf die een òf die ander vakature aangekom nie. Kontinuïteit van persone, gebreek in die tweede stoel en te Zwartland, is van binne toegewerk. Plettenberg het verdubbel. Kroonenburg, Bode en Serrurier het gery. De Wet het die fiskaal se roetine geneem. Die gemeentes het geen gekombineerde-kerkraad-reiskoste betaal nie, en Zwartland het ’n maandelikse wag vir ’n Kaapse predikant betaal in plaas van ’n inwonende een. Die twintigste jaar se kerkpapier was ’n dood, ’n beurt, en ’n besparing al elf jaar oud. [3] [8]
Spaanse oorlogskip en die riksdaalder — 1770
Gedurende die 21 jaar 1751–1771 het in Tafelbaai 988 skepe van die Hollandse Oos-Indiese Kompanjie, 168 Engelse, 147 Franse, 31 Deense, 13 Sweedse, 4 Pruisiese, 1 Portugese, en 1 Spaanse ingeloop. Gedurende dieselfde tydperk het 129 Hollandse, 14 Engelse, 11 Franse, 13 Deense, en 2 Sweedse in Simonsbaai ingeloop. Die hele getal wat die twee hawens aangedoen het, was 1,472, en die gemiddelde jaarlikse getal 70. Die Pruisiese vlag is die eerste keer op ’n skip in Tafelbaai in 1755 gesien, en die Sweedse in 1759. Die Spaanse skip het in 1770 hier aangedoen. Volgens die verdrae van Münster en Utrecht is die Spanjaarde verbied om vaartuie oor die Kaap die Goeie Hoop na Indië te stuur. Die regering het daarom geweier om die kaptein van hierdie skip, wat ’n oorlogskip was, enige voorrade behalwe water en brandstof te laat aanskaf. Die ander vreemdelinge het verkry wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van sulke artikels te verbied wat die Kompanjie nodig gehad het en waarvan die voorraad onvoldoende vir almal was. [3] [9]
Die Spaanse oorlogskip was dus die enigste Spaanse besoeker in die een-en-twintigjaar-telling, en die enigste skip in daardie telling wat voorrade geweier is as ’n saak van verdrag eerder as van magazyn. Engelse besoekers is op ’n vrygewige wyse behandel sedert die 1761-opdragte, nadat die Chinsurah-saak van 1759 die vriendelike gevoel tussen Groot-Brittanje en die Verenigde Provinsies kortstondig versteur het. Lynn in die Chatham en York in Januarie 1762 is Engelse matrose uit Hollandse skepe geweier; Clive in die Kent in Desember 1764 en weer in April 1767 is met alle moontlike eer ontvang. Berig van vrede tussen Frankryk en Engeland is in Maart 1768 ontvang en het die voorsieningsbloei beëindig wat, van die Franse verversingsvlote van Desember 1758 en Januarie 1759 tot daardie Maart, pryse verdubbel en verdrievoudig en magazynen van surpluskoring leeggemaak het. Die Spaanse skip van 1770 was nie Clive se Kent nie en nie die Duke of Kingston van Kersfees 1769 nie. Dit was ’n oorlogskip onder ’n vlag wat die verdrae van Münster en Utrecht van die Indië-vaart oor die Kaap uitgesluit het. Water en brandstof was nie ’n belediging nie. Dit was die verdrag. Die taverne van die seë het nog verkoop aan dié wat die verdrae toegelaat het, behalwe wanneer die Kasteel eerste geneem het. [3] [9]
In dieselfde jaar het die opperowerhede beveel dat die riksdaalder op 2⅖ Hollandse gulde, gelyk aan vier sjielings Engelse geld, waardeer moet word, in plaas van twee en ’n half gulde of vier sjielings en twee pennies. Die riksdaalder van die rekords is op 50d. voor 1770 en op 48d. ná daardie datum gereken. Verkopers van Constantia en ander kontrakwyne moes ’n vier persent verlies op die wisselkoersverskil dra. Van 1736 tot 1761 was die prys wat die Kompanjie vir rooi Constantia-wyn betaal het £20 16s. 8d. en vir wit Constantia-wyn £10 8s. 4d. die legger, die eienaars van die plase waarin die oorspronklike landgoed verdeel is onder ’n ou kontrak verplig om teen daardie prys te verkoop. Maar omdat hulle maklik dubbel daardie bedrae van vreemdelinge kon kry, het hulle luid gekla, en in 1761 is ’n ooreenkoms met Jacobus van der Spuy, toe eienaar van Hoog-Constantia, gemaak dat hy twee derdes van al die rooi wyn wat hy maak teen ’n verhoogde prys aan die Kompanjie moes lewer, en twee derdes van al die wit wyn, hy vry om die oorblywende derde aan wie hy wou teen die beste prys te verkoop. ’n Soortgelyke ooreenkoms is daarna met Lambert Myburgh, eienaar van Groot-Constantia, gemaak. Die 1770-opdrag het nie daardie derdes ongedaan gemaak nie. Dit het die riksdaalder waarin die ooreenkomste gemaak is, gesny. Die genoemde pryse moes ná daardie datum met vier persent verminder word, want die verkopers moes die verlies dra. [3]
Voor 1770 was daar geen poging om ’n ander euwel in die graanrekeninge reg te stel nie: die fiktiewe gulde op sestien stuiwers gereken wanneer ’n Kaapse boer betaal is, wat die amptenaar in beheer van die graanskuure ’n voordeel van vier persent gegee het. Die twintigste jaar se riksdaalder-opdrag was nie daardie voordeel nie. Dit was ’n opperowerheid-sny van die daalder self, van 50d. tot 48d., van twee en ’n half Hollandse gulde tot 2⅖. Vier persent het albei papiere gesit—die ou graanskure-voordeel en die nuwe wisselverlies—maar slegs een van hulle was ’n 1770-bevel. Kontrakwyn het dit gevoel. Gewone wyn na Europa, eerder oor 100 leggers ’n jaar, en Constantia, gewoonlik nie meer as 14 of 15 leggers nie, het binne daardie sny gesit. Koring, rog, gars, ertjies, bone en botter na Indië het die gemiddelde van die een-en-twintig jaar gesit en nie vir ’n Spaanse oorlogskip of ’n herwaardeerde daalder gestop nie. Die Kasteel het nog botter teen ses pennies tot agt pennies ’n pond gekoop, en by geleentheid in tye van skaarste soveel as ’n sjieling. 1770 was nie ’n genoemde droogtejaar nie. Dit was ’n genoemde daalderjaar. [3]
Na Europa is jaarliks eerder oor 100 leggers gewone wyn en soveel Constantia-wyn as wat verkry kon word, gestuur. In 1761 is die eerste aalwyne uit Suid-Afrika uitgevoer, tweehonderd-en-agtien pond deur die ou burgerraadslid Petrus Johannes de Wit; van daardie datum was dit ’n uitvoerartikel na Europa, maar die hoeveelheid in aanvraag onbeduidend, was dit nie tot veel voordeel van die kolonie nie. Die eerste perde is op die 25ste van Desember 1769 in die Duke of Kingston na Madras uitgevoer. Die twintigste jaar het nie ’n tweede perdeskip by daardie Kersfeeslys gevoeg nie. Dit het ’n Spaanse oorlogskip bygevoeg wat water en brandstof geneem het, en ’n riksdaalder wat vier persent van die Constantia-kontrak geneem het. Vreemdelinge het nog verkry wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad verbied het wat die Kompanjie nodig gehad het. Spanjaarde nie. Münster en Utrecht het die steiger gesit voor die taverne dit gedoen het. Sewentig skepe ’n jaar het nog beesvleis, wyn, water, ’n hospitaalsaal, en ’n klippier by die winterbaai nodig gehad. Een van die sewentig, in hierdie jaar, het net water en brandstof nodig gehad. [3] [9]
Kerk, begraafplaas en burgerlike werke — 1770
Gedurende die tydperk dat goewerneur Tulbagh aan die hoof van die kolonie was, is die dorp in Tafelvallei aansienlik vergroot, en vreemdelinge het dit by sy huidige naam Kaapstad begin ken, hoewel die koloniste dit nog die Kaap genoem het. Verskeie nuwe strate is uitgelê. Die paradeterrein is weer gelyk gemaak, en ’n eikeheining is daarom geplant. Die kunsmatige fonteine waaruit die inwoners water gekry het, is hernu. Die stadhuis—dieselfde wat nog in gebruik is—is deur die burgerraad gebou. Die toring van die kerk is ’n paar voet hoër gemaak deur die kerkraad, en ’n horlosie is daarin geplaas, wat nog nie die tyd aangedui het nie. Die kerkhof om die kerk is gesluit, en vroeg in 1770 is die begraafplaas tussen die Leeukop en die strand van die baai in gebruik geneem. Die hospitaal het in puin verval, en die bewindhebbers het besluit om ’n nuwe een te bou, maar die werk is nog nie begin nie, hoewel die materiaal versamel is. Die vestings is herstel, en ’n nuwe battery is naby die Soutriviermond gebou. Die Wapen Pleyn is weer gelyk gemaak en van ’n eikeheining voorsien. Die hele aansig van die Caabse Vlek het vinnig verander, en die naam Kaapstad het nie meer eufemisties geklink nie. Vroeg 1770 het dus ’n nuwe begraafgrond as die burgerlike feit gesit wat 1769 nog as nog nie oop geskryf het nie. [3] [9]
Te Simonstad is duur werke al uitgevoer. Die hospitaal—’n vierkantige gebou van 130 voet front—is in 1760 begin en in 1765 voltooi. Stewige store is daarna opgerig, en toe dié klaar was, is in 1768 ’n klippier gebou. ’n Slaghuis, ’n bakkery, werkswinkels vir smede en timmermanne, en ’n woonhuis vir die beampte in beheer van die stasie het gevolg. Die gebou uit goewerneur Swellengrebel se tyd—450 voet lank en voorheen vir alle doeleindes gebruik—is nou slegs as kwartiere vir die garnisoen en werkslui gebruik. Kirsten het nog daardie stasie met die titel van resident gesit, soos hy sedert Mei 1761 gedoen het. Die twintigste jaar het nie ’n tweede pier bygevoeg nie. Dit het die pier al daar gesit, en in Tafelvallei ’n begraafplaas bygevoeg wat die geslote kerkhof vereis het, ’n battery by die Soutriviermond, en materiaal gestapel vir ’n hospitaal wat die bewindhebbers besluit het om te bou. Nie net in die dorp nie, maar ook in die plattelandse distrikte, is die impak van Tulbagh se energie gevoel. Stellenbosch is al ná die drosdybrand van Oktober 1762 uitgebrei, die rivier ná Mei 1768 verskuif, en van Junie 1769 sit ’n nuwe landdros in Faber se sierliker gebou. Swellendam het ’n blote gehuggie gebly, Mentz in Horak se stoel. [3] [9]
Die verskillende kerke in die kolonie was goed van predikante voorsien tot Mei Croeser geneem het. Aan die Kaap was Kroonenburg, Bode en Serrurier van Hanau almal in aktiewe diens. Appeldoorn het nog Stellenbosch gesit. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Harders het nog Waveren gesit. Gekombineerde kerkrade het in 1759 opgehou. Die twintigste jaar het daardie besparing geërf en ’n maandelikse beurt na Zwartland bygevoeg. Die horlosie in die verhoogde toring het nog nie die tyd aangedui nie. Die kerkhof om die kerk is gesluit. Die begraafplaas tussen die Leeukop en die strand was oop. Materiaal vir ’n nuwe hospitaal is versamel; die werk is nog nie begin nie. ’n Nuwe battery het naby die Soutriviermond gesit. Die binneste stoele het met een dood verander: Cloppenburg s’n, op die 30ste van Mei, Plettenberg waarnemend, De Wet op die roetine. Die buitenste stoele het nie verander nie: Faber te Stellenbosch, Mentz by die gehuggie, Kirsten by die winterhawe. Kontinuïteit van persone, wat die burgerlike feit van die negentiende jaar was nadat Junie slegs die Stellenbosch-handtekening verander het, was die burgerlike feit van die twintigste nadat Mei die tweede stoel en die Zwartland-preekstoel verander het, en die res gelaat sit het. [3] [8] [9]
Gedurende die 21 jaar 1751–1771 was die gemiddelde jaarlikse getal skepe by die twee hawens 70. Vreemdelinge het verkry wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van sulke artikels te verbied wat die Kompanjie nodig gehad het, en behalwe die Spaanse oorlogskip wat Münster en Utrecht tot water en brandstof beperk het. Die twintigste jaar het binne daardie gemiddelde gesit nadat ’n Maart 1768-vrede die oorlogstydse bod beëindig het en ’n April 1769-sluiting die Deense oorblyfsel beëindig het. ’n Betalende ree het nie ’n genoemde droogtejaar nodig gehad om ’n betalende ree te bly nie. Sewentig skepe ’n jaar het nog beesvleis, wyn, water, ’n hospitaalsaal, ’n klippier by die winterbaai nodig gehad, en, in hierdie jaar, ’n begraafplaas wat die geslote kerkhof nie meer kon gee nie. Die taverne van die seë het die Spaanse weiering getel soos dit die bloei, die vrede, en die Kersfees-perde getel het. Dit het nie ’n tweede perdeskip getel nie. Dit het ’n herwaardeerde riksdaalder, ’n genoemde heuwel, ’n genoemde rivier, en ’n leeggemaakte tweede stoel getel. [3] [9]
Noord en suid het die jaar die kolonie se oorblyfsel, sy bank, sy berg, sy rivier en sy grafte gerek: op die 18de van Februarie het die raad Bruintjes Hoogte aan die Stellenbosch-kant van die Zwartberg en die Gamtoos aan die Swellendam-kant genoem, persone anderkant dié perke teruggeroep, vee weg van gehuurde plase en in nomades se hande verbeurd verklaar, en landdroste wat nalaat met ontslag gedreig; vroeg in die jaar is die begraafplaas tussen die Leeukop en die strand van die baai oopgemaak, die kerkhof om die kerk al gesluit, terwyl materiaal vir ’n hospitaal wat nog nie begin is, versamel is en ’n nuwe battery naby die Soutriviermond ontstaan het; in Mei het San vier-en-dertig beeste van Casper Scholtz aan die Soutrivier weggevoer, Van Jaarsveld ’n kommando byeengeroep, ses geskiet, die vee dood gevind, daarna twee meer geskiet wat David van Heerden se vee lig en die res as dienaars verdeel; later in die jaar is plase langs albei kante van die Roggeveld en Nuweveld geplunder, drie dienaars van Barend Lubbe, Cornelis van Wyk en Willem van Zyl vermoor, en veldkorporale ’n goeie aantal geskiet, die presiese getal nie aangegee nie; op die 30ste van Mei is Cloppenburg oorlede, en die raad het Plettenberg opgedra om as sekunde waar te neem en die belangrikste fiskaalpligte waar te neem, De Wet die roetine, die bewindhebbers nog nie hul wens uitgespreek nie; in Mei is Croeser oorlede, en die drie Kaapse predikante is vereis om beurte om maandeliks diens te Zwartland te hou; ’n Spaanse oorlogskip, die enigste Spaanse besoeker in die een-en-twintigjaar-telling, is alles behalwe water en brandstof geweier onder die verdrae van Münster en Utrecht; die opperowerhede het die riksdaalder op 2⅖ Hollandse gulde, vier sjielings Engels, waardeer, in plaas van twee en ’n half gulde of vier sjielings en twee pennies, en Constantia-verkopers het ’n vier persent verlies gedra. Onder Tulbagh was 1770 nie ’n jaar van verowering nie maar van ’n genoemde rand, ’n genoemde korporaal, ’n leeggemaakte tweede stoel, ’n leeggemaakte plattelandse preekstoel, ’n geweierde vlag, ’n gesnyde daalder, en ’n oopgemaakte begraafplaas—terwyl boere nog in ’n stiller baai by ’n neutrale taverne van die seë verkoop het, behalwe wanneer die Kasteel eerste geneem het, en behalwe wanneer die vlag Spaans was. Die twintigste jaar het gesluit met Plettenberg waarnemend in die tweede stoel en by die fiskaal se belangrikste pligte, De Wet op die roetine, Faber in ’n sierliker drosdy langs ’n verskuiwe rivier, Mentz by die gehuggie, Kirsten nog as resident by ’n winterhawe met ’n kliprand gestileer, Kroonenburg, Bode en Serrurier Zwartland maand om ry, en Tulbagh nog in die eerste stoel, gewone raadslid, agt-en-sestig, dikwels aan sy bed gebind, sonder sy vorige krag. Die tuine van 1652 was honderd-en-agtien jaar agter. Die genoemde heuwel en die genoemde rivier was die jaar se rand. [3] [4] [7] [8] [9]