Boer History1739 aan die Kaap die Goeie Hoop: Swellengrebel geïnstalleer, Barbier se opstand, San-kommando en aardbewing
Swellengrebel as goewerneur geïnstalleer — 14 April 1739
Kalender 1739 het begin met die Kaap nog onder die waarnemende hoof wat deur die lot gekies is ná goewerneur Adriaan van Kervel se dood op die 19de van September 1737. Op die oggend van die 20ste het ses lede van die politieke raad byeengekom om die oop stoel te vul. Die sekunde Hendrik Swellengrebel, ’n kolonist van geboorte en seun van Johannes Swellengrebel, dispensier en lid van die hooggeregshof aan die begin van die eeu, het die plek opgeëis volgens die onveranderlike gebruik dat die tweede in bevel waarneem totdat die wens van die opperowerhede bekend kon word. Hy was slegs negentien dae sekunde, maar hy het dertien jaar in die raad gesit. Die onafhanklike fiskaal, Daniel van den Henghel, het dit opgeëis omdat hy langer ’n senior koopman was. Hy was sedert Maart 1731 in die kolonie. Nicholas Heyning en Christoffel Brand het die fiskaal begunstig; kaptein Johannes Tobias Rhenius en die sekretaris Ryk Tulbagh het die sekunde gesteun. Die fiskaal het uitgeroep dat Tulbagh, getroud met Swellengrebel se suster, bevooroordeeld was; Tulbagh het geantwoord dat hy nege jaar lank volgens gewete gestem het en dat geen regulasie hom die stem ontsê het nie. Die ander het hom gehandhaaf. Brand, meester van die pakhuise, het toe voorgestel dat die lot gewerp word. Gevoude papiertjies het in ’n hoed gegaan; iemand het getrek; die fiskaal se naam het uitgekom. Van den Henghel het die stoel ingeneem, en hy het dit nog gehou toe Januarie oopgegaan het. [3] [9]
Die wenner van daardie eerste regeringslotery aan die Kaap is nie as goewerneur aangestel nie. Hy kon die begeerde gesag slegs uitoefen so lank as wat ’n brief geneem het om ’n antwoord uit Amsterdam te ontvang. Deur die hele 1738 het daardie antwoord nog nie plaaslik in werking getree nie, en die eerste maande van 1739 het nog onder dieselfde ongewone stoel geloop. Die Vergadering van Sewentien het Van den Henghel se aanstelling nie goedgekeur nie, omdat hulle die sekunde as die regte persoon beskou het om die hoogste gesag by die dood van ’n goewerneur oor te neem. Hulle het opdrag gestuur dat hy na sy amp as onafhanklike fiskaal moes terugkeer, dat Swellengrebel die plek van goewerneur moes inneem, en dat Tulbagh sekunde moes word. Daardie veranderinge het op die 14de van April 1739 in werking getree. Die loterywenner het toe die nedersetting negentien maande lank geregeer. Die nuus dat Swellengrebel sou regeer, dat Tulbagh as tweede sou sit, en dat Van den Henghel na die fiskaalstoel sou terugkeer, is deur die hele kolonie toegejuig. [3] [9]
Swellengrebel was die eerste gebore Caabse Vlekker wat tot die hoogste pos geroep is. Hy is op die 29ste van September 1700 gebore, seun van Johannes, wat in 1691 aangekom en in 1716 as vryburger gevestig het, en van Johanna, dogter van die verkenner-soldaat Hieronimus Cruse. Toe Hendrik dertien was, is Johanna oorlede; sy stiefma, Christina Stants, weduwee van Jan van Meerland, was ook ’n Kaapse koloniale. Vir hom was die wêreld Tafelvallei. Sy oupa, na wie hy genoem is, was ’n Nederlandse koopman wat lank in Moskou gewoon het en daar in 1649 gesterf het; dié oupa se vader, George Swellengrebel, het van Stettin in noordelike Pruise gekom en in Amsterdam as lakenhandelaar gevestig. Drie seuns van die Moskou-koopman het in die Kompanjie se diens na die Kaap gekom: Johannes, die goewerneur se vader; Sergius, in 1694 in Amsterdam gebore, wat in 1712 aangekom het, tot adjunk-fiskaal gevorder het, in 1722 gerepatrieer het; en Benjamin, wat in 1710 ’n kort ruk as adelbors gebly het en dieselfde jaar in Batavia gesterf het. Die April-installasie het dus ’n man wie se hele jeug onder Tafelberg gevorm is, in die stoel geplaas wat besoekende kooplui uit Colombo en Amsterdam voor hom gehou het. [3] [9]
Hy is nie as ’n man van buitengewone gawes of van besondere skoling onthou nie. Vriendelikheid, ’n warmhartige aard, gesonde verstand en lang ervaring het hom ’n gewilde en bekwame goewerneur gemaak. As Kompanjiesbeampte is hy in die praktiese skool van Maurits Pasques de Chavonnes en Jan de la Fontaine grootgemaak. In 1727, terwyl hy nog ’n geharde raadssekretaris onder Noodt was, het hy Helena Wilhelmina ten Damme getrou, ook ’n gebore Vlekker en ’n weeskind wat deur Jan Cloete van Wijnberg aangeneem is wat onder die Swellengrebel-dak gewoon het. Tulbagh was bruidegomsman by daardie troue en het toe eers betekenisvol na die bruidegom se suster Elizabeth gekyk. Die paar het in die ruim Swellengrebel-woning in Bergstraat gewoon. Ná die April-aanstelling het die nuwe goewerneur nog ’n ruk in die ouerhuis gebly voordat hy in die Kasteel ingetrek het, en hy het ’n gereelde besoeker daar gebly. Daar is in die nedersetting gerugte dat Johannes honderdduisend gulde in Amsterdam bestee het om die Sewentien te oortuig dat sy seun, en nie Van den Henghel nie, die regte man was om die Kaap te regeer; of dié storie waar was of nie, die vader het by die installasie nog ’n reuse som uitgegee, omdat die hele dorp oorvloedig onthaal is. [9]
Op dieselfde April-dag is Tulbagh, reeds sekretaris en reeds met Elizabeth getroud, tot senior koopman en sekunde verhef. Hy het in 1716 as ’n seun nog nie sewentien nie geland, seun van Dirk Tulbagh, ’n offisier van die State-Generaal, en Catharina Cattepoel, op die 21ste van Mei 1699 in Utrecht gebore. Hy het deur die pakhuis onder De la Fontaine, die adjunk-sekretarisskap, en die senior klerkskap onder Swellengrebel gevorder, en was sedert die middel- 1720s sekretaris van die raad. Die April-bevordering het dus twee swaers in die eerste en tweede siviele stoele geplaas: ’n Kaapsgebore goewerneur wie se wêreld Tafelvallei was, en ’n Utrecht-gebore sekretaris wie se hele Kaapse loopbaan langs dieselfde familie deurgebring is. Van den Henghel het in die kolonie as onafhanklike fiskaal gebly. Die direkteure se hiërargie—goewerneur, sekunde, fiskaal—het nou by die lewende beamptes by die Kasteel gepas. [3] [9]
Die man wat die eerste stoel gelaat het en die man wat dit betree het, is reeds in die nedersetting teen mekaar beoordeel. Van den Henghel en sy vrou—sy van gemengde Asiatiese en Europese afkoms— is onthou as gierige en onredelike mense wat selde vir werk wat vir hulle gedoen is, betaal het. Swellengrebel se installasie het dus meer gedoen as om ’n lotery reg te stel. Dit het die gebruiklike opvolging herstel waarop die Sewentien aangedring het, ’n seun van die Vlek vir die eerste keer in die goewerneur se plek gesit, en Tulbagh, wie se stem in September 1737 as bevooroordeeld afgemaak is, in die tweede stoel geplaas wat die gebruik aan die Kompanjie se volgende man toegeken het. Kalender 1739 het dus teen middel-April verdeel: drie maande nog onder die fiskaal wat deur die lot gekies is, daarna nege maande onder die eerste Kaapsgebore goewerneur. [3] [9]
Olifantsrivier-klagte en die fiskaal se ondersoek — 1739
In 1739 het ’n klein opstand uit ’n grensvee-dispuut vorm aangeneem. Sommige Khoikhoi-kapteins het gekla dat ’n party Europeërs wat langs die Olifantsrivier woon, hulle vee onder voorwendsel van ruil beroof het. Daardie persone is gedagvaar om voor die landdros se hof op Stellenbosch te verskyn, en hulle vee is summier in beslag geneem om verberging te voorkom. Die klagte het dus die distrikshof as ’n aanklag van verbode verkeer bereik, nog nie as ’n politieke opstand nie: kapteins wat die Kompanjie vra om vee terug te kry wat onder die dekmantel van handel geneem is. [3]
Hulle het geweier om die dagvaarding te gehoorsaam, en ’n uitkreet geopper dat die landdros se assistent die wet oorskry het deur hulle vee in besit te neem voordat bewys is dat hulle by die verbode verkeer betrokke was. Die saak is na die fiskaal verwys, wat die geval ondersoek en bevind het dat die Khoikhoi genoegsame gronde tot klagte gehad het. Hulle eiendom is derhalwe herstel, en hulle is onder die Kompanjie se beskerming geneem. Terselfdertyd is bevind dat die landdros se assistent met onnodige geweld opgetree het, en hy is deur ’n meer bedagsame beampte vervang. Die fiskaal se bevinding het dus twee kante gesny: dit het die kapteins teen die Olifantsrivier-Europeërs gehandhaaf, en dit het die distriksbeampte gedissiplineer wie se beslaglegging selfs vir ’n hof wat die klagte geglo het, te grof was. [3]
’n Dagvaarding is toe uitgereik vir die Europeërs om voor die hof van justisie te verskyn en rekenskap te gee vir hulle gedrag deur die gevestigde gesag te ignoreer. Soos by die vorige geleentheid, het hulle nie voldoen nie. Die Olifantsrivier-dispuut het dus van ’n plaaslike veebeslaglegging oorgegaan tot openlike minagting van Stellenbosch-proses en van die hoë hof aan die Kaap. Die manne wat die landdros geweier het, het nou die Kasteel geweier. Daardie tweede weiering, meer as die oorspronklike ruil rusie, is wat ’n grensklagte tot die stof van ’n opstand gemaak het. [3]
Die ondersoek het binne die laaste maande van Van den Henghel se waarnemende regering en die eerste maande van Swellengrebel se bevestigde een gesit. Die fiskaal wat die kapteins se klagte ondersoek het, was dieselfde beampte wat die goewerneurstoel deur die lot gehou het; die landdros se hof wat eers die Europeërs gedagvaar het, was die Stellenbosch-raad wat in dieselfde jaar ook San-invalle op Piketberg en die Bokkeveld moes beantwoord. ’n Veerusie aan die Olifantsrivier, ’n geweierde dagvaarding, ’n herstelde Khoikhoi-kudde en ’n vervangde assistent was derhalwe nie ’n syverhaal nie. Hulle was die regsbegin van die jaar se enigste opgetekende opstand. [3]
Barbier by Drakenstein — 1 Maart 1739
’n Onstuimige individu met die naam Etienne Barbier, van geboorte ’n Fransman, wat in die Kompanjie se militêre diens was en tot die rang van sersant gevorder het maar omtrent ’n jaar tevore gedeserteer het, het aan hierdie persone voorgestel dat hy groot invloed in Europa besit, en hulle oorgehaal om by hom aan te sluit. Sy doel was om so ’n posisie te bereik dat hy voorwaardes met die regering kon maak. Hy het teen Maart 1738 op ’n plaas by Drakenstein gewoon: ’n deserteur van die garnisoen, ’n avonturier uit keuse, al ’n volle jaar op die valleiplase voordat hy na die kerkdeur gery het. [3] [9]
Die ontevredenes is aangesluit deur ander ontstemde Europeërs, hoofsaaklik deserteurs en Kompanjies- dienaars met passe om werk te soek, en op Sondag die 1ste van Maart 1739 het die hele gespuis, te perd en gewapen, by Drakenstein verskyn. Nadat hy ’n opruiende stuk aan die mense voorgelees het, het Barbier dit aan die kerkdeur geheg. Die stuk is ná die diens voorgelees aan ’n gemeente wat byeengekom het om van die dominie afskeid te neem, en dit het die waarnemende goewerneur en die landdros van ’n lys misdade beskuldig waarvan korrupsie en despotisme die ernstigste was. Hy het toe die geskrif teen die muur geplak. Sy tong was glad genoeg om foute in Nederlands te bedek, en Van den Henghel se ongewildheid was sodanig dat nóg die proklamasie nóg die rebelle daardie Sondag skade gely het. [3] [9]
Die opruiende stuk is daarna by die Kasteel afgelewer. Eers nadat Barbier ander soortgelyke dokumente geskryf en versprei het, is hy tot ’n vogelvrye verklaar, en is opdragte tot inhegtenisneming uitgereik. By die eerste berig van die Maart-Sondag by die Kasteel het bevele reeds na die landdros gegaan om hom te gryp en voor die hooggeregshof te bring, en, as weerstand gebied word, hom dood te skiet. Die kerkdeur-betoging het dus ’n veerusie en ’n tweede weiering van proses in ’n openbare opruiende daad omskep binne sig van een van die kolonie se drie gemeente-preekstoele, en dit het dit gedoen terwyl Van den Henghel nog in die waarnemende stoel gesit het, meer as ses weke voor Swellengrebel se installasie. [3] [9]
Die Maart-Sondag het dus in die laaste weke van die loteryregering gesit. Die man wat op die kerkmuur beskuldig is, was nog die fiskaal wat in September 1737 die wennende papiertjie getrek het. Die landdros wat langs hom genoem is, was dieselfde Stellenbosch-beampte wie se assistent pas te gewelddadig op die Olifantsrivier bevind is. Barbier se aanspraak op Europese invloed, sy deserteurs en pasmanne, en sy verskyning te perd by Drakenstein was ’n poging om uit ’n posisie van mag voorwaardes te maak. Die Kasteel se eerste antwoord was ’n skiet-by-weerstand-bevel, nie ’n onderhandeling nie. [3] [9]
Drakenstein in daardie Maart was ook ’n gemeente van ouer Franse name. Die vallei wat Barbier se stuk gehoor het, was dieselfde distrik waarin later in die jaar ’n Roux-testament by Morgenster opgestel sou word, ’n Therond van Languedoc sou sterf, en ’n Guilliaumé-dogter sou trou. Die opruiende Sondag het daardie plase nie leeggemaak nie; dit het hulle as ’n verhoog gebruik. ’n Franse deserteur wat gebrekkige Nederlands tot ’n gemeente gespreek het wat nog Hugenote-huishoudings getel het, het die jaar se opstand eers ’n Drakenstein-gebeurtenis gemaak voordat dit ’n kommando-verhaal geword het. [3] [8] [9]
San-inval op Piketberg en die Bokkeveld — 1739
Net in dié tyd het ’n horde San ’n inval op die verspreide boere van Piketberg en die Bokkeveld gemaak, twee Europeërs en etlike slawe vermoor, sommige huise aan die brand gesteek, en groot troppe vee weggevee. In die voorafgaande jaar het dieselfde rowers die vee van ’n boer met die naam August Lourens weggedryf, maar hulle is agtervolg, en die vee is sonder enige bloedvergieting herwin. Die 1739-inval was van ’n ander aard: dooie Europeërs, dooie slawe, huise in as, en kuddes weg. [3]
Op las van die raad het die landdros en krygsraad van Stellenbosch toe ’n bedagsame boer versoek om ’n vriendskaplike ooreenkoms met die San te probeer sluit, en geskenke is gemaak in die hoop om hulle van roof te weerhou. Die boere van die grens het egter geen vertroue in die welslae van sulke behandeling gehad nie, en hulle is nou deur ’n algemene paniek aangegryp, uit vrees dat die regering weer sou probeer versoen eerder as straf. Die meeste van hulle het gevolglik hulle plase gelaat en na die Kaap teruggewyk. Die geskenkdiplomatiek wat op die Lourens-herwinning gevolg het, het dus die volgende jaar nie rus opgelewer nie, maar ’n vlug van die buitenste trekstasies. [3]
Van den Henghel het sagmoedig op vroeëre San-invalle gereageer, liewer as om die rowers te terg. Teen die tyd dat die Piketberg- en Bokkeveld-wonings gebrand het, was die regering besig om in bekwamer en fermer hande oor te gaan. Swellengrebel se April-installasie het nie die inval geskep nie, maar dit het die antwoord verander. Die dubbele druk van Barbier se berede bende by Drakenstein en die brand van grenshuise het dus in dieselfde maande van 1739 geval: ’n kerkdeur-opstand in Maart, ’n bevestigde Kaapsgebore goewerneur in April, en ’n paniek wat Piketberg- en Bokkeveld-plase na die Kasteel toe leeggemaak het. [3] [9]
Blanke nedersetting het jare lank uitgebrei op grond wat die San as jagveld beskou het. Afgesonderde veestasies op die Piketberg en in die Bokkeveld was die verste gerieflike merke. Toe daardie merke hard genoeg getref is om Europeërs en slawe te dood, was die grens se oordeel dat geskenke nie vuur sou beantwoord nie. Die verlate plase van 1739 was derhalwe nie net ’n paniek nie. Hulle was ’n uitspraak oor die vorige jaar se versoening, gelewer deur huishoudings wat nie sou wag om te sien of die nuwe goewerneur die waarnemende fiskaal se sagtheid deel nie. [3] [9]
Kruywagen se kommando en Barbier se teregstelling — 1739
Die regering het egter anders opgetree. Die ou burgerraadslid Jan Kruywagen is opgedra om ’n kommando op die been te bring en die rowers agtervolg, en almal wat by Barbier aangesluit het, is begenadiging aangebied as hulle aan die ekspedisie sou deelneem. Vyftien van hulle het die aanbod dadelik aanvaar, en die res kort daarna. Met die uitsondering van Barbier self het hulle geleidelik ingeskryf. Die rowers van die Maart-Sondag is daardeur in die eerste strafkolonne van die jaar omskep. [3] [9]
Barbier het daarin geslaag om ’n paar maande lank weg te kruip, maar is uiteindelik in hegtenis geneem. Teen die einde van die jaar is hy gevang. In November is hy verhoor, ter dood veroordeel, en tereggestel. Volgens die barbaarse wyse van daardie tyd in Europa sowel as in Suid- Afrika is sy liggaam in dele verdeel, wat aan pale in verskillende dele van die land geheg is. Die Franse sersant wat Europese invloed en voorwaardes met die regering beloof het, het dus as ’n openbare waarskuwing geëindig, gevierendeel aan die paaie, in dieselfde maand dat roofdierpremies verlaag is en dat die San-veldtog aan die afloop was. [3] [9]
Sommige van die boere wat deur Kruywagen opgeroep is, het geweier om onder hom te dien, en sy kommando was te swak om die doel te bereik waarvoor dit op die been gebring is. By die poging om die San van ’n berg te verdryf, is ’n aantal manne, insluitend die kommandant, gewond, en een is gedood. Die eerste strafkolonne van 1739 het dus die meeste van Barbier se voormalige volgelinge deur begenadiging opgeneem, die Franse deserteur se leierskap eers in November vernietig, en nogtans nie daarin geslaag om die versteurde distrikte met die eerste mag wat uitgestuur is, skoon te maak nie. Begenadiging het die rol verdik; dit het Kruywagen nie sterk genoeg gemaak nie. [3]
Die November-teregstelling het die politieke helfte van die jaar se dubbele noodtoestand afgesluit. Barbier se doel was om voorwaardes te maak. Die Kasteel se voorwaardes was ’n kommando-begnadiging vir dié wat teen die San gery het, en die dood vir die man wat nie wou nie. Sy liggaam aan pale in verskillende dele van die land was bedoel om gelees te word soos die kerkdeur-stuk gelees is: ’n openbare teks. Die verskil was dat hierdie teks deur die regering geplak is wat in April die amp aanvaar het, nie deur ’n deserteur wat ná ’n Drakenstein-diens gepraat het nie. [3] [9]
Sterker mag en San-vredesvoorwaardes — Augustus–Oktober 1739
’n Sterker mag is toe op die been gebring, en het in twee afdelings die veld betree, nadat sommige soldate vooraf gestuur is om tydelike stasies in die versteurde distrikte te beset, waar die gesinne van die manne op kommando beskerm kon word. Die tweede kolonne was derhalwe nie net groter nie. Dit is so ingerig dat burgers in die veld kon bly sonder om Piketberg- en Bokkeveld- huishoudings kaal vir ’n tweede inval te laat. Kompanjiesoldate het daardie tydelike poste gehou terwyl die twee afdelings beweeg het. [3]
In Augustus is een van die rowerbendes verslaan en is sommige vee herwin, met slegs een burger dood. Versterkings is toe na die front gestuur, en in Oktober is meer as sestig San gedood en meer as dertig ander gewond. ’n Party Europeërs, wat langs die kus gesoek het na ’n skip wat vermoedelik vergaan het, het van dertig tot veertig meer geskiet. Die San het toe vredesvoorwaardes aanvaar. Die vegseisoen van 1739 het dus van Kruywagen se swak eerste kommando deur ’n Augustus-sukses en ’n Oktober-slagting tot ’n onderhandelde sluiting geloop. [3]
Aan die Europese kant is tydens die jongste operasies drie boere in aksie gewond, en twee—Jan Engelbrecht en Philip Meyer—is verras en vermoor. Die genoemde dooies van die later fase het dus langs die ongenoemde Europese en slawe-sterftes van die eerste Piketberg- en Bokkeveld-inval gestaan, en langs die enkele burger wat in Augustus gedood is. Vrede, toe dit gekom het, is met daardie lys gekoop: meer as sestig San in Oktober gedood, dertig of veertig meer aan die kus, dertig-odd gewond, twee burgers in ’n verrassing vermoor, drie in aksie gewond, en die vroeëre dooies van die openingsinval. [3]
Die vroeë jare van Swellengrebel se regering is deur hierdie San-moeilikhede gekenmerk. Afgesonderde plase en veestasies is keer op keer getref; ná die strawwe straf van die kommando sou genoemde San-leiers later na die Kasteel inkom. Binne hierdie kalender het die geveg self ná die Oktober-doodmaak met vredesvoorwaardes gesluit. Tydelike militêre poste het die plase van manne wat nog op kommando was, gedek; twee afdelings het gedoen wat Kruywagen se eerste ligting nie kon nie; en ’n kusparty wat na ’n wrak gesoek het wat miskien nooit daar gelê het nie, het sy eie dooies by die telling gevoeg. Die jaar wat die eerste Kaapsgebore goewerneur geïnstalleer het, het dus ook die hardste San-veldtog van sy openingsseisoen opgeteken. [3] [9]
Wildpremies verlaag — November 1739
Van tyd tot tyd is regulasies uitgereik vir die beskerming van onskadelike wilde diere en vir die uitwissing van roofdiere. In November 1739 is die beloning vir die doodmaak van ’n leeu van £4 3s. 4d. tot £2 1s. 8d. verlaag, vir ’n luiperd van £2 1s. 8d. tot £1 5s. 0d., en vir ’n hiëna van 12s. 6d. tot 8s. 4d. Die November-sny het dus die kontant vir elk van die drie hoofroofdiere gehalveer, of byna gehalveer, op dieselfde oomblik dat grenskommando’s nog die San-veldtog aan die afloop was en dat Barbier se liggaam as ’n openbare waarskuwing vertoon is. [3]
Die helfte van hierdie premies is deur die Kompanjie betaal, die ander helfte deur die burgerraad as die dier in die Kaapse distrik doodgemaak is, en deur die hof van landdros en heemrade as dit in die distrik Stellenbosch en Drakenstein doodgemaak is. Die premie was derhalwe nie ’n Kasteel-liefdadigheid alleen nie. Dorps- en plattelandse rade het elkeen hul helfte betaal wanneer die doodmaak binne hul jurisdiksie geval het. ’n Leeu onder Tafelberg was ’n Kaapse-distrikskoste; ’n luiperd bo die Berg was ’n Stellenbosch-en-Drakenstein-koste. Die November-skedule het albei helftes tesame verlaag. [3]
Die olifant het byna uit die gevestigde distrikte verdwyn, weens die aanvraag wat altyd vir ivoor bestaan het. Jag oos van die oostelike grens is in Julie 1737 ná die slagting van Hubner se party verbied, daarna in Oktober van daardie jaar herstel op ’n lisensie van twee sjielings en ’n pennie, met ’n verbod om inboorlinge te lastig of met hulle te handel. Daardie lisensie het nog omskryf wat ’n jagter in 1739 wettiglik mag doen. Die November-roofdiersnye het langs daardie ouer ivoorreël gesit: bewaar wat onskadelik is, betaal minder vir wat gevaarlik is, en hou oostelike skietery op ’n kaartjie. Swellengrebel se eerste November in die stoel het dus ’n goedkoper premietabel in ’n langer poging geskryf om beide roofdiere en die geweer te beheer. [3] [9]
Droogte-uitvoer, aardbewing en nedersetting — 1739
Gedurende die dertien jaar 1738–1750 was daar etlike slegte seisoene en een buitengewoon goeie een. Die uitvoere het derhalwe sterk gewissel. Die jaar 1738 was een van droogte, en gevolglik was die oes so swak dat in 1739 slegs 340 muid koring en 85 muid rog na die buiteland gestuur kon word. Daardie dun versending was die uitvoer- grootboek se lesing van die vorige jaar se mislukte lande: magasyns en skepe kon ná die droë seisoen slegs ’n paar honderd muid uitklaar. Kalender 1739 het dus die eerste diep dal van die ongelyke uitvoerrekord van Swellengrebel se vroeë jare gedra. Die nuwe goewerneur het leë bakke geërf tesame met ’n opstand, ’n grensoorlog, en ’n fiskaal terug in die onafhanklike stoel. [3]
Dat die Kaap aan geleentheidskokke van aardbewing onderhewig is, is in die vroeë oggend van die 5de van September 1739 ervaar. Daar was ’n enkele skok, en ’n rollende geraas, soos van verbygaande donderweer. Behalwe om alarm te veroorsaak, is geen skade aangerig nie. Die September-oggend het dus ’n gevoelde aardbewing by ’n jaar gevoeg wat alreeds deur ’n nuwe goewerneur in April, ’n kerkdeur- opstand in Maart, grensoorlog deur die later maande, en ’n uitgehongerde koringuitvoer gekenmerk is. Die skok het tussen die Augustus-kommando-sukses en die Oktober-doodmaak gekom, in dieselfde seisoen dat soldate tydelike poste op die versteurde plase gehou het. [3]
Die drie Gereformeerde preekstoele—aan die Kaap, Stellenbosch en Drakenstein—was almal voorsien. Willem van Gendt, deur die direkteure uitgestuur en in Desember 1738 by Stellenbosch gestasioneer, was in sy eerste volle jaar in daardie gemeente. Skole het by elk van daardie drie setels gestaan. Oral elders is die onderwys van kinders gewoonlik aan ’n soldaat vir ’n kort termyn oorgelaat. Erfpagplase en veetrekstasies het alreeds dae van die naaste kerk gelê. Die jaar van Swellengrebel se installasie het dus oopgegaan met die gemeente-kaart nog tot die ou drie gemeentes beperk, selfs terwyl Piketberg- en Bokkeveld-huishoudings na die Kaap teruggewyk het en terwyl Drakenstein ná die diens ’n opruiende stuk gehoor het. [3]
Vlugteling- en later aankomende huishoudings het hulle eie datums in dieselfde jaar ingeskryf. Jacques Potier, nou Potje, van Moukron in Vlaandere, wat in 1699 as soldaat in die Westhoven aangekom het, in 1704 burger geword het, by Drakenstein gewoon het, en in 1705 getrou het, is op die 23ste van Februarie 1739 oorlede en het Andries du Toit as sy erfgenaam ingestel. Pierre Roux van Cabrière, aan wie die Drakenstein-register Amsterdam as herkoms gegee het en wat op die 9de van November 1725 ’n lidmaatskap- sertifikaat ontvang het by sy vertrek na Batavia, het ’n testament gedateer die 17de van September 1739 by Morgenster in Hottentots-Holland opgestel, die plaas van die heemraad Daniel Malan. Hy het verklaar dat hy geen ouers of vriende het aan wie hy verskuldig is nie, en Malan as erfgenaam aangestel op voorwaarde dat hy hom vir die res van sy lewe onderhou. [8]
Durand Sollier, ’n skoenmaker by Drakenstein wat saam met sy vrou op die 4de van Oktober 1697 lid van die Nederlandse kerk in Kaapstad geword het, is in September 1739 oorlede en is daar in die Nederlandse kerk begrawe. In 1702 word sy naam as getroud met Martha Petel gevind, wat in 1715 gesterf het; in 1719 was hy ’n ouderling van die Kaapstadse kerk. Hulle enigste dogter Martha het die chirurgyn Renault Berthault de St. Jean van Sancerre getrou. Marie Guilliaumé, dogter van François Guilliaumé—in 1726 uitgestuur om die sy- kultuur te bestuur, van 1735 as burger gebly—en van Claudine Cloy, het op die 18de van Oktober 1739 met Louis Jourdan getrou. Haar suster Johanna se eerste man was Jan Engelbrecht, stamvader van die Kaapse familie van daardie naam: dieselfde van as die burger wat in die later San-operasies van die jaar verras en vermoor is. [3] [8]
Twee verdere Drakenstein-name het die lys in Desember afgesluit. Jacques Therond, nou Theron, van Nîmes in Languedoc, wat in die Oosterlandt in 1688 as soldaat aangekom het, op die 31ste van Mei 1688 vryburger geword het, met Marie Jeanne des Pres van Béthune getrou het, dogter van die vlugteling Hercule des Pres, in die hof van landdros en heemrade gesit het, en die plaas Languedoc besit het, is op die 2de van Desember 1739 oorlede, een- en-sewentig jaar en ses maande oud. Jacques de la Porte, of Delport, van Ryssel (Lille), wat in 1699 in die Cattendyk met sy vrou Sara Vitu aangekom het, ’n landbouer by Drakenstein, is op die 9de van Desember 1739 oorlede; sy vrou het hom in 1724 voorgegaan. Die Drakenstein-register het nog hulle aanbieding van ’n kind by die doop op die 4de van Oktober 1699 gehou. ’n Heemraad van Languedoc en ’n Lille-landbouer het dus die vallei in dieselfde Desember gelaat wat Swellengrebel se eerste kalenderjaar afgesluit het. [8]
Kalender 1739 het dus die installasie van die eerste Kaapsgebore goewerneur op die 14de van April gehou, met Tulbagh as senior koopman en sekunde en Van den Henghel terug in die fiskaalstoel; ’n klein opstand wat in ’n Olifantsrivier-veeklagte begin het en die Drakenstein-kerkdeur op Sondag die 1ste van Maart bereik het; ’n San-oorlog op Piketberg en die Bokkeveld wat plase leeggemaak het, Barbier se volgelinge deur begenadiging onder Kruywagen opgeneem het, in ’n eerste bergaanval misluk het, daarna in Oktober meer as sestig gedood het en ná die moorde op Engelbrecht en Meyer met vredesvoorwaardes gesluit het; Barbier se November-teregstelling en vierendeling; goedkoper leeu-, luiperd- en hiëna-premies in dieselfde maand; ’n droogte-uitvoer van slegs 340 muid koring en 85 muid rog; ’n enkele aardbewingskok op die oggend van die 5de van September; en ’n tros vlugtelingsterftes, ’n Morgenster- testament, en ’n Oktober-huwelik. Die jaar het begin met ’n fiskaal wat nog deur die lot sit en gesluit met ’n seun van die Vlek in die Kasteel, die San-veldtog by verdrag beëindig, en die koringskepe wat honderde in plaas van duisende tel. [3] [8] [9]