Boer History1658 aan die Kaap die Goeie Hoop: Slawe, Gyselaars en Wynberg-wingerde
Die Harwarden-tog — Klein-Bergrivier en Tulbagh-uitsig
In Februarie 1658 het die raad besluit op nog ’n binnelandse handelsgeselskap. Veestapel was te dun vir vlotte wat binnekort verwag is. Die Arnhem en Slot van Honingen, twee groot Oos-Indiëvaarders in diep nood, het onlangs veertig horingsvee en vyftig skape in ’n kort verblyf verbruik. [3]
Die ekspedisie was groter as enige tot nog toe van Fort de Goede Hoop gestuur. Sersant Jan van Harwarden het vyftien Europeërs en twee Khoikhoi gelei, met ses pakosse. Landmeter Pieter Potter moes die land karteer en die joernaal hou. Bevele het stamme, ivoor, vere, muskus, sibet, goud en edelgesteentes gedek, en ’n plek vir ’n handelsposisie as handel dit regverdig. [3]
Hulle het die Paarlberg regs verbygegaan, die Bergrivier oorgesteek en noord tot by die groot bergmuur van die kusgordel gegaan. Op soek na ’n pas het hulle ’n stroom gevind wat deur ’n reuse spleet skuim — die Klein-Bergrivier — maar kon dit nie volg nie; die wande het byna loodreg opgestaan. Geen pad het anderkant oopgegaan nie. Disenterie het ’n terugtog afgedwing. By die Klein-Bergrivier het hulle kamp opgeslaan terwyl Potter, drie Nederlanders en die twee Khoikhoi die reeks geklim het — naby die latere Roodezandpas — en die eerste Christene geword het wat aangeteken is om af te kyk in die kom nou die Tulbagh-kom genoem. Langs die Breedevallei het hulle ’n wye kaal toneel onder die son gesien, sonder teken van menslike lewe. Die ekspedisie het as roete na die binneland misluk. [3]
Op die tuisreis het hulle ’n paar beeste by Chariguriqua-kampe geruil. Een man is dood; ’n ander het binne dae gevolg. Die nag voor hulle die fort bereik, terwyl hulle hul laaste broodrantsoen eet, het ’n leeu op een van hulle gespring. Van Harwarden het hom deur die voorkop geskiet; die man het gelewe maar sy regterarm verloor. [3]
Amersfoort en Hasselt — grootskaalse slawerny kom aan
Voor 1658 het die nedersetting slegs sowat tien of twaalf tot slawe gemaakte mense uit Batavia en Madagaskar gehad. Arbeid was nou dringend nodig. Die Kompanjie het die jagte Hasselt en Maria na die weskus gestuur. Hulle het voor St. Paul de Loanda gekruis op soek na ’n Portugese prys; toe dit misluk, is die Maria na die Kaap terug en die Hasselt na die Golf van Guinee. [3]
Op 28 Maart het die Oos-Indiëvaarder Amersfoort Tafelbaai binnegevaar met honderd-en-sewentig gevangenes. Op die reis uit Holland het sy ’n Portugese skip van Angola na Brasilië met meer as vyfhonderd mense aan boord teëgekom. Die prys was te oud om in te bring; offisiere het tweehonderd-en-vyftig van die waardevolste gevangenes oorgeneem, insluitend groter seuns en dogters. Tagtig is dood voor Tafelbaai; honderd-en-sewentig is in ellendige toestand aan wal gesit. [3]
Weke later het die Hasselt tweehonderd agt-en-twintig oorlewendes van tweehonderd een-en-sewentig by Popo gekoop gebring. Getalle aan die Kaap het nou die behoefte oorskry; honderd twee-en-sewentig is na Batavia gestuur. Van dié wat oorgebly het, is nege-en-tagtig op krediet aan burgers verkoop teen pryse van omtrent £4 3s. 4d. tot £8 6s. 8d. elk; die Kompanjie het die res gehou. [3]
Skool, robbevleis en kushandelaars
Een vroeë reël was Christelike onderrig. Op 17 April het ’n skool oopgegaan onder die kommandeur se swaer Pieter van der Stael, sieketrooster sedert 1656. Gevangenes het uitspreekbare name en kort daaglikse lesse gekry. Die prys vir ywer was ’n glasie brandewyn en ’n bietjie tabak; die kommandeur self het die eerste dae bygewoon en aangeteken dat die prys aansoek aangemoedig het. [3]
Kos was hoofsaaklik seevoëls en robbevleis, wat van Riebeeck gesê het hulle graag eet; groot hoeveelhede het uit Saldanhabaai gekom. Vier burgers — Thomas Christoffel Muller, Jurien Janssen, Joachim Elberts en Gerrit Harmanssen — het vrye briewe as kushandelaars geneem, ’n Kompanjieboot gekoop en tussen Saldanha, Dasseneiland en Tafelbaai gevaar met eiers, vis, olie, velle, gesoute voëls en gedroogde robbevleis, vry verkoop en oorskot teen vaste tariewe aan die Kompanjie gelewer. [3]
Deserties en die gyselaarkrisis — Junie–Julie 1658
Gevangenes was onder eienaars se mag, al het reëls growwe mishandeling verbied. Mense uit Guinee en Angola het, sodra hulle van die reis herstel het, noord begin hardloop na ’n tuisland wat hulle geweet het êrens in dié rigting lê. Burgers wat op krediet gekoop het, het bankrotskap gevrees. Hulle — en die kommandeur — het nabygeleë Khoikhoi blameer vir die ontlokking van desertie; Khoikhoi-vroue is gesien om klein kosgeskenke te gee. [3]
Weke vroeër het Hendrik Boom sewe beeste verloor. Vriende het ou Gogosoa aangehou tot die vee gevind is — binne ure, nadat die hele Kaapmanstam gesoek het. Toe slawe deserteer, het vooraanstaande burgers dieselfde metode aangedring. ’n Raad met senior koopman Willem Bastink van die Prins Willem, sekunde Roelof de Man en Van Harwarden het besluit om Gogosoa se erfgenaam Schacher (Osingkima), sy broer Otegno (Pieter) en Osaoa aan te hou, wat niksvermoedend in die fort se binnehof sit. Hulle is gehou tot vlugtelinge teruggebring is. [3]
Op Sondag 23 Junie was die opgewondenheid hoog. Tolk Doman, terug uit Batavia en wat gevra het om Anthony genoem te word, het aangeraai om strandloperhoof Jan Cou aan te hou sodat albei stamme sou soek. Jan Cou is dadelik geneem. In die raadsale het Eva die strandlopers verdedig en die Kaapmans beskuldig; Doman het teruggekap met ou aanklagte insluitend David Janssen se moord. Harry het toe gesê Schacher raai aan om ook ’n Gorachouqua-leier aan te hou; dié stam het gevlug voor dit kon gebeur. Kaapmans en strandlopers het slegs twee gevangenes teruggekry; drie meer het van honger teruggekeer. Die res van die soektog het misluk. [3]
Harry aangehou en die Kaapman-verdrag
Teen 3 Julie was die raad — met twee skeepsoffisiere by — oortuig die Khoikhoi het nie die deserties aangedryf nie. Vrees het gebly dat die vlugtende Gorachouquas moeilikheid sou maak en dat Schacher se aanhouding veehandel sou stop. Gevangenes het vee vir vryheid aangebied en Harry blameer. Die raad het Harry se verlede deurgegaan en besluit om hom en sy trop by die ou redoute aan te hou. Binne ’n uur was Harry in die tronk; Van Harwarden het na Soutrivier gery. [3]
By Harry se kraal het assegaaie gevlieg; een Khoikhoi is doodgeskiet, ’n ander gewond, voordat honderd-en-tien beeste en tweehonderd-en-sestig skape ingedryf is. Paniek het gevolg: slegs sewe-en-negentig Europese mans was inwoners, twintig van hulle siekes. Twintig soldate, kruit en handgranate het van die Prins Willem aan wal gekom; twee kanonne is op redoute Korenhoop by Rondebosch geplaas; burgers sonder gewere is beveel om dit onder boete te haal. [3]
Pieter Otegno is met ’n vredesboodskap vrygelaat. Gogosoa en veertien voormanne het ingekom. ’n Verdrag het gevolg: vorige oortredings vergeet; toekomstige oortreders deur eie mense gestraf; Kaapmans oos van die Sout- en Liesbeekrivier trek, Kaapse weiding vir die Nederlanders laat, met verlof om agter Leeukop te skuil as hulle aangeval word; geen oortreding op bewerkte grond; uiterste poging om vlugteling-slawe terug te bring, betaal soos vir ’n os; geen verhinder van ander Khoikhoi om te handel; vaste veeverkope per skip en vir die garnisoen; ’n Kaapman met Doman aan boord elke aankoms vir brood, rys, spek en brandewyn. Schacher en Osaoa is vrygelaat; die Kaapmans het tien koeie en nege skape gegee; geskenke is teruggegee. [3]
Strandlopervrede is geweier. Op Doman se raad is Harry na Robbeneiland gestuur saam met Jan Cou en Boubo (Simon), laasgenoemde twee tot Janssen se moordenaars oorgegee word — hulle is ná omtrent twee maande op vriende se smeekbede vrygelaat. Harry het gebly; slegs Eva het vir hom gepleit. Hy kon vrouens en kinders by hom gehad het; hy wou nie. Manlike gevangenes, behalwe babas en baie oues, is in kettings gesit as die enigste manier om hulle aan die werk te hou. Baie burgers het gekoopte slawe teruggebring en gevra die Kompanjie moet hulle oorneem; hulle verkies Europese hande as dié vir huur vrygelaat word. [3]
Cochoqua-handel deur Eva — Oktober 1658
Maande ná die Kaapman-skikking was kontak dun. Gogosoa het afstand gehou en die veeklousules grootliks vermy. Gorachouquas het weggebly. Strandlopers, min in getal, het ’n kraal by Leeukop se voet gemaak en soms vuurmaakhout vir brandewyn en tabak gehaal. Binnelandse partye het te min osse vir Kompanjiebehoefte verkoop. [3]
In Oktober het die sterk Cochoqua-stam binne ’n paar uur van die fort gemigreer. Handel is oopgemaak deur Eva, wie se suster ’n vrou van hoofman Oedasoa was. Sy het so ver in Europese belang opgetree dat ’n groot veevoorraad gevolg het en die Cochoquas die Hollanders gunstig beskou het, terwyl hulle met die Kaapmans gebots het. Eva het die stam alleen en later met Van Harwarden se handelaars besoek; sy het hulle Christelike lering uit die kommandeur se huis vertel. Van Riebeeck was tevrede toe sy sê dat selfs in vetterige velle by haar suster se mense sy nog soggens en saans bid. [3]
Burgerprotes — Desember 1658
In Desember het die boere teen nuwe beperkinge geprotesteer. Van Goens het veekoop by inheemse mense toegelaat; op van Riebeeck se aandrang het die Sewentien dit teruggetrek. Die plaaslike raad het sulke verkeer verbied onder boetes van £5, £10 en vervolging vir ’n derde oortreding. Omgaan was so verbied dat ’n burger gestraf kon word as hy ’n Khoikhoi in sy huis toelaat. Verlof om drie dae ná aankoms aan boord te gaan is onttrek nadat vrymanne in ’n tuisvloot weggekruip het; spesiale verlof was nou nodig. Die kommandeur het geantwoord dat nie een letter van die regulasies gewysig sou word nie. [3]
Dieselfde stuk het gekla dat koringpryse nie betaal nie. Boere wou 16s. 8d. die muid hê. Van Riebeeck kon nie die tarief wat hoërop vasgelê is, verhoog nie — later het Batavia omtrent 6s. 11d. die honderd pond beveel. [3]
Wynberg-wingerde, mielies en halfbloedskape
In 1658 het wingerdkultuur anderkant Tafelvallei uitgebrei. Vroeë stokke het goed gevaar; die kommandeur het twaalfhonderd entstokke geplant op ’n plaas anderkant Rondebosch daarna Wynberg genoem, wat kommissaris Cuneus hom in plaas van Groenpunt toegestaan het. Burgers is aangespoor om te volg; die meeste het slegs ’n paar stokke by hulle huise geplant. Die eerste mielies het in die Hasselt van die Guineekus gekom. Boere is verplig om dit te plant omdat gevangenes die gewas ken; hulle het traag begin, en verkies Vaderlandse graan en vrugte bo wingerd en mielies wat hulle beweer nie te verstaan nie. [3]
By die burgersraadverkiesing het vrymanne Hendrik Boom, Jan Reyniers, Herman Remajenne en Jacob Cornelissen genomineer. Die raad het Hendrik Boom gekies en Stephen Botma nog ’n jaar gehou sodat twee raadslede sou sit, een jaarliks aftree. Halfbloedskape het beter gevaar as suiwer Kaapse vee; burgers moes slegs ingevoerde ramme hou. Toe die Kompanjie genoeg gehad het, is elke boer se trop op vyftig Kaapse ooie en een Europese ram gestel. Omtrent vyfhonderd teelooie het op Robbeneiland gestaan onder twee mans wat ook die nagvuur vir skepe hou. [3]
Die West Friesland en die honger na arbeid
Onder aankomers was die West Friesland, honderd agt-en-veertig dae uit met driehonderd een-en-vyftig mans eens gesond. By Saldanha kon sy seile nie opbind nie: twee-en-sewentig dood, meer as die helfte van die lewendes nie in staat om van skorbuut te loop nie. Vryhandelaars en Kaapse voorrade het die bemanning herstel. [3]
Vrye plase by Rondebosch het reeds ’n standhoudende vraag na goedkoop arbeid beteken. Die Kompanjie het boere-eienaars op toekennings van hoogstens twintig morg voorgestel, wat met eie hande of ’n paar dienaars of slawe werk. Boere wou al ander mense bestuur. Weskusslawerny het teleurgestel; hulle het weer Europeërs gevra. Garnisoenmans wat wou uitverhuur, kon vrye briewe neem — omtrent vyf-en-twintig name, min wat lank bly. Ambagsmanne het vrye briewe geneem; grond is aan Johannes Louw, Philip van Roon en Jan Coenraad Visser gegee. Die raad het die Sewentien om arm ywerige boeregesinne gevra; die antwoord was dat sulke mense moeilik is om na ’n byna onbekende land te kry, al kon vriende gestuur en vroue sorgvuldig vervoer word. [3]