Boer History1658 aan die Kaap die Goeie Hoop: Slawe, Gyselaars en Wynberg-wingerde
Die Harwarden-tog — Klein-Bergrivier en Tulbagh-uitsig
Die openingsmaande van 1658 het nog om vleis vir vlotte gedraai. Twee groot Oos-Indiëvaarders in diep nood, die Arnhem en die Slot van Honingen, het Tafelbaai aangedoen en in ’n kort verblyf veertig horingsvee en vyftig skape verbruik. Tuinprodukte en die laaste magasynvleis is ook aan boord geneem; teen laat Februarie was die fort se stoorhuis van vleistonnes gestroop, en die raad het gevrees dat retourskepe sonder verligting sou verbyvaar as die ree leeg bly. Veestapel was te dun vir die vlotte wat nog verwag is. [3] [1]
Op 25 Februarie 1658 het die raad nog ’n binnelandse handelsgeselskap besluit — groter en beter toegerus as enige tot nog toe van Fort de Goede Hoop gestuur. Sersant Jan van Harwarden moes lei, met pakosse wat koper, tabak en proviand gedra het. Landmeter Pieter Potter is beveel om die joernaal te hou, valleie, berge en riviere aan te teken, en ’n pad te karteer sodat latere geselskappe dieselfde lyn kon volg. Bevele het stamme by name, ivoor, volstruisvere, muskus, sibet, goud en edelgesteentes gedek, en ’n plek vir ’n klein redoute of handelspos as die Saldanhars liewer binnelands as by die fort wou ruil. Doman, onlangs terug uit Batavia met kommissaris Joan Cunaeus en wat gevra het om Anthony genoem te word, het homself vir sulke werk aangebied. [1] [3]
Die geselskap het op 26 Februarie vertrek: Harwarden, omtrent veertien Hollanders en drie Khoikhoi, met vyf pakosse (Theal het later vyftien Europeërs, twee Khoikhoi en ses pakosse opgesom). Hulle het die Luiperdberg verbygegaan, die Diamant- en Paarlberge regs en die Saal links gelaat, en die Groot-Bergrivier bereik. Noordwaarts langs die bergmuur van die kusgordel het hulle na ’n pas gesoek. ’n Stroom het deur ’n reuse spleet geskuim — die Klein-Bergrivier — maar die wande het byna loodreg opgestaan; geen pad het deur die kloof oopgegaan wat latere eeue as ’n binnelandse roete sou ken. Disenterie het toeslaan. Naby die Klein-Berg het hulle ’n tydelike kamp opgeslaan terwyl Potter, drie Nederlanders en twee Khoikhoi die reeks geklim het — naby die latere Roodezandpas — en die eerste Christene geword het wat aangeteken is om af te kyk in die kom nou die Tulbagh-kom genoem. Langs die Breedevallei het hulle ’n wye kaal toneel onder die son gesien, sonder teken van menslike lewe. Die pad na die binneland het in dié rigting misluk. [1] [3]
Op die tuismars het hulle klein Chariguriqua- (Charingurina-) kampe teëgekom en geruil wat hulle kon — die joernaal het die tog afgesluit op elf beeste en vyf-en-veertig skape vir koper, pype en tabak. Een man, Gerrit Beuckeren, is op die pad aan die siekte dood; ’n ander het binne dae gevolg. Die nag voor hulle die fort bereik, terwyl hulle hul laaste broodrantsoen eet, het ’n leeu op een van hulle gespring. Van Harwarden het hom deur die voorkop geskiet; die man het gelewe maar sy regterarm verloor. Die oorlewendes het op 20–21 Maart ingekom, swak maar verwelkom — geografiese kennis gewen, Monomotapa nie nader nie, en die fort nog kort aan trekosse vir die volgende vloot. [1] [3]
Amersfoort en Hasselt — grootskaalse slawerny kom aan
Voor 1658 het die nedersetting slegs sowat tien of twaalf tot slawe gemaakte mense uit Batavia en Madagaskar gehad. Arbeid was nou dringend nodig vir graanlande, woude en vryplase. Die vorige jaar het die Kompanjie reeds die jagte Hasselt en Maria vir die weskus toegerus. Hulle het voor St. Paul de Loanda gekruis op soek na ’n Portugese prys; toe dié skema misluk, is die Maria leeg na die Kaap terug (23 Januarie), en die Hasselt het verder na die Golf van Guinee geseil. Alle hoop op ’n slawelading het op haar gerus — totdat ’n ander Oos-Indiëvaarder eers die telling verander het. [3] [2]
Op 28 Maart het die Oos-Indiëvaarder Amersfoort Tafelbaai binnegevaar. Op die reis uit Holland het sy ’n Portugese skip van Angola na Brasilië met meer as vyfhonderd mense aan boord teëgekom. Die prys was te oud om in te bring; die offisiere het tweehonderd-en-vyftig van die waardevolste gevangenes gekies en oorgeneem, insluitend groter seuns en dogters, en die Portugese romp laat deurgaan. Tagtig is dood voor Tafelbaai; honderd-en-sewentig is in ellendige toestand aan wal gesit (Böeseken noem omtrent honderd vier-en-sewentig Angolese gevangenes in die landingstelling). Binne dae het die Wapen van Amsterdam en ander aanlopers die ree gedeel; Angola-prysmense is reeds gesorteer vir plaaslike werk of vir verder verskeping. [1] [3] [2]
Op 6 Mei (Theal: ’n paar weke later) het die Hasselt van Popo aan die Guineekus ingekom — Grand Popo aan die Dahomey-kus — met tweehonderd agt-en-twintig oorlewendes van tweehonderd een-en-sewentig daar gekoop; drie-en-veertig is op die reis dood. Die Kaap het nou meer gevangenes gehou as wat die raad nodig geag het. Honderd twee-en-sewentig is vir Batavia gemerk; op 22 Mei het die Hasselt self oos geseil met honderd-en-twee Guinea- en Angola-mense na ’n kort verversing. Van dié wat oorgebly het, is nege-en-tagtig op krediet aan burgers verkoop — Angola-mense vroeër teen omtrent vyftig tot vyf-en-sewentig gulden volgens ouderdom, Guinea-mense later omtrent honderd gulden — pryse wat Theal weergee as omtrent £4 3s. 4d. tot £8 6s. 8d.; die Kompanjie het die res in eie diens gehou. Kommissaris Van Goens se staande reël was bot: geen Portugese spraak met die gevangenes nie, eerste keuse van die beste aan die vrymanne, en die grootste moontlike getal verder na Batavia gestoot. [1] [3] [2]
’n Laat-Mei-telling het die nuwe orde duidelik gemaak. Omtrent tagtig eters het in die garnisoen gestaan en vyftien siekes in die hospitaal; met vrymanne, vroue en kinders is die vrye monde om te voed naby honderd ses-en-sestig gestel. Die Kompanjie het sowat agt-en-negentig tot slawe gemaakte werkers gehou, die burgers nege-en-tagtig, boonop ’n handjievol veroordeeldes — sodat gevangenes reeds die immigante vrye bevolking oortref het. Böeseken het later 1658 die annus mirabilis van van Riebeeck se Kaapse rekeninge genoem: uitgawes hoër as ooit, tog ’n aangetekende wins van meer as vyfduisend gulden — sonder dat die bronne sê hoe die wins gemaak is. Arbeid het in bulk aangekom; so ook elke probleem wat bulk-arbeid sou bring. [2] [3]
Skool, robbevleis en kushandelaars
Een vroeë regulasie was Christelike onderrig. Op 17 April het ’n skool oopgegaan onder die kommandeur se swaer Pieter van der Stael, sieketrooster sedert 1656 in opvolging van Willem Barents Wylant. Gevangenes het uitspreekbare name en kort daaglikse lesse ontvang; die joernaal teken dit aan as die eerste skool in Suid-Afrika gestig. Die prys vir ywer was ’n glasie brandewyn en ’n bietjie tabak. Van Riebeeck self het die eerste dae bygewoon om orde te hou en opgemerk dat die prys toewyding aangespoor het. Nederlandse leeswerk is aangedring omdat die sieketrooster goed Nederlands gelees het; gebede en dissipline was die daaglikse raam. [1] [3]
Kos vir die nuwe arbeidsmag was hoofsaaklik seevoëls en robbevleis. Van Riebeeck het aangeteken dat hulle robbevleis gehou het; groot hoeveelhede het van Saldanhabaai en die eilande gekom. Vier burgers — Thomas Christoffel Muller, Jurien Janssen, Joachim Elberts en Gerrit Harmanssen — het vrybriewe as kushandelaars geneem, ’n Kompanjieboot gekoop, en Saldanha, Dasseneiland en Tafelbaai bevaar met eiers, vis, olie, velle, gesoute voëls en gedroogde robbevleis, vry verkoop en oorskot teen vaste tariewe aan die Kompanjie gelewer — robbevleis teen 4s. 2d. die honderd pond. Hul sloep Peguijn en latere vaartuie het ’n staande skakel geword tussen eilandproteïen en die fort se slawerantsoene. [3] [1]
Mei het ook die vrymanne se wêreld verskerp. Briewe van die Sewentien van Oktober 1657, dié maand ontvang, het ’n einde beveel aan burgerhandel in vee met die Khoikhoi. Van Riebeeck se plakkaat van 4/5 Mei het ’n algemene verbod gelê: binne vier-en-twintig uur moes vrymanne koper wat vir ruil gekoop is teruggee; private verkoop van beeste, skape en varke aan mekaar of aan skepe sonder verlof is verbied. In Mei het die vrye gemeenskap nog slegs omtrent een-en-vyftig burgers getel, waarvan sestien boere — klein genoeg dat elke gerug die fort bereik het. Steven Jansz (Botma) en Hendrik Boom is as burgersrade benoem, Boom vertrou as die kommandeur se oor onder die vrymanne, selfs teen Van Goens se vroeëre voorkeur vir Herman Remajenne. [2] [4]
Deserties en die gyselaarkrisis — Junie–Julie 1658
Gevangenes het onder eienaars se mag gestaan, al het regulasies growwe mishandeling verbied. Mense uit Guinee en Angola, eenmaal van die reis herstel, het begin noord hardloop na ’n tuisland wat hulle êrens in dié rigting geweet het lê. In die nag van 2–3 Junie het agt Angolese mans en twee vroue saam woud, fort en graanlande verlaat, gelei, sê die joernaal, deur die oudste woudslaaf wat die vorige dag siekte voorgegee het. Soldate en Khoikhoi is uitgestuur met tabak en brood en beloftes van beloning; dae het verbygegaan sonder ’n herwinning. Burgers wat op krediet gekoop het, het ruïne gevrees. Hulle — en die kommandeur — het nabygeleë Khoikhoi blameer vir die uitlok van desertie; vroue is gesien wat klein geskenke kos gee, en die raad het die Kaapmans verdink dat hulle vlugtelinge binneland toe na die Cochoquas en verder stamme deurgegee het. [1] [3] [2]
’n Paar weke vroeër het Hendrik Boom sewe beeste in oop daglig verloor. Vriende het ou Gogosoa, die vet kaptein van die Kaapmans, aangehou totdat die vee gevind is — binne ure, nadat die hele stam gesoek het. Toe slawe deserteer, het leidende burgers dieselfde metode aangedring. Op Saterdag 22 Junie het ’n raad met senior koopman Willem Bastink van die Prins Willem, sekunde Roelof de Man en Van Harwarden — aangedring deur vrymanne wat geglo het Remajenne het vlugtelinge na die Kaapmans sien gaan — besluit om Gogosoa se erfgenaam Schacher (Osingkima), sy broer Otegno (Pieter), en Osaoa, argeloos in die fort se binnehof sittend, te gryp. Hulle is onder wag in die chirurgyn se kombuis toegesluit en gesê hulle sou gehou word totdat die vlugtelinge terugkeer. [1] [3]
Op Sondag 23 Junie het opgewondenheid onder Khoikhoi naby die fort hoog geloop. Tolk Doman, terug uit Batavia met die sagmoedige gesig wat hom die bynaam Dominee besorg het, het aangeraai om strandloper-hoofman Jan Cou (Khamy) te gryp sodat albei stamme sou soek. Jan Cou is dadelik uit die binnehof geneem. In die raadsaal het Eva die strandlopers verdedig en die Kaapmans van skelmery beskuldig; sy het die kommandeur reeds gesê dat Doman «dubbel dink», terwyl Doman geantwoord het dat hy ’n Hottentot-man is, nie ’n Hollander nie, en dat Eva haarself aan die kommandeur verkoop. Doman het ou klagtes herhaal — veertien Kompanjieskape gesteel, en die moord op David Janssen vyf jaar tevore. Harry het toe gesê Schacher raai aan om ook ’n Gorachouqua-leier te gryp, sodat al drie stamme die jag sou deel; dié stam het gevlug voor dit kon gebeur. Kaapmans en strandlopers het slegs twee gevangenes herwin; drie meer het van honger teruggekeer. Die res van die jag het misluk. [1] [3] [2]
Harry aangehou en die Kaapman-verdrag
Teen 3 Julie was die raad — met twee skeepsamptenare wat aansluit — oortuig dat die Khoikhoi nie die deserties aangedryf het nie. Vrees het gebly dat die vlugtende Gorachouquas moeilikheid sou maak en dat Schacher se aanhou veehandel sou stop. Gevangenes het beeste vir vryheid aangebied en Harry blameer: sy trop, het hulle gesê, is met Kompanjiekoper opgebou toe hy binneland toe gestuur is, en slegs tien koppe is ooit gelewer; vyf jaar tevore het hy die veewagter se dood en die wegja van die Kompanjie se beeste veroorsaak, met Jan Cou en Boubo (Simon) onder die daders. Die raad het besluit om Harry in te lok, hom te gryp, en die vee naby die ou redoute te neem. Binne ’n uur was Harry in die tronk; Van Harwarden het na Sout Rivier gery. [1] [3]
By Harry se kraal het assegaaie gevlieg; een Khoikhoi is doodgeskiet, ’n ander gewond, voordat honderd-en-tien beeste en tweehonderd-en-sestig skape ingedryf is. Paniek het gevolg: slegs sewe-en-negentig Europese mans was inwonend, twintig van hulle invalides deur die laaste vloot agtergelaat. Twintig soldate, duisend pond kruit en tweehonderd handgranate het van die Prins Willem aan wal gekom; twee kanonne is op redoute Korenhoop by Rondebosch geplaas; burgers sonder gewere is beveel om dit te trek onder boete van agt sjielings en vierpennies. Pieter Otegno is die volgende oggend vrygelaat met ’n vredesboodskap. Gogosoa en veertien leidende mans het ingekom. [3] [1]
Op Vrydag 5 Julie het ’n verdrag gevolg. Verlede oortredings is vergeet; toekomstige oortreders sou deur hul eie mense gestraf word; die Kaapmans moes oos van die Sout- en Liesbeek trek, Kaapse weiding aan die Nederlanders laat, met verlof om agter die Leeukop te skuiling soek as hulle aangeval word; geen oortreding op bewerkte grond nie; uiterste poging om vlugtende slawe te herwin, betaal soos vir ’n os in koper en tabak; geen blokkering van ander Khoikhoi van handel nie; vaste veeverkope per groot skip (tien beeste en tien skape), per klein skip (vyf van elk), en twee van elk elke Sondag vir die garnisoen; ’n Kaapman met Doman om elke aankoms te betree vir twee sakke brood of rys, spek, en ’n klein vaatjie brandewyn. Schacher en Osaoa is vrygelaat; die Kaapmans het tien koeie en nege skape gegee; geskenke is teruggegee. [3] [2] [1]
Strandloper-vrede is geweier. Op Doman se raad is Harry op Maandag 8 Julie na Robbeneiland gestuur met Jan Cou en Boubo (Simon) — die laaste twee totdat Janssen se moordenaars oorgegee word. Na omtrent twee maande is die laaste twee op vriende se smeekbede vrygelaat; Harry het gebly, slegs Eva wat vir hom gepleit het. Hy kon vroue en kinders by hom gehad het; hy wou nie. Deserties het nie opgehou nie. Teen laat Augustus was veertien slawe van die saer Leendert Cornelisz en die houtkappers weg, met ander van Remajenne en die Kompanjie; die raad het sowat agt-en-twintig nog vermis getel en besluit om manlike gevangenes te ketting, behalwe suigelinge en die baie oues, as die enigste manier om hulle by die werk te hou — vrymanne het dieselfde verlof ontvang. Strenger maatreëls het ’n tyd gewerk: teen 6–9 September was byna almal terug. Baie burgers het nietemin gekoopte slawe teruggegee en die Kompanjie gevra om hulle te neem, en verkies Europese hande as hulle vir huur vrygestel word. [3] [2] [1]
Cochoqua-handel deur Eva — Oktober 1658
Vir ’n paar maande na die Kaapman-skikking was kontak dun. Gogosoa het afstand gehou en die veeklousules grotendeels vermy. Gorachouquas het weggebly. Strandlopers, min in getal, het ’n kraal by die voet van die Leeukop gemaak en soms vuurmaakhout vir brandewyn en tabak gehaal. Binnelandse geselskappe het te min osse vir Kompanjiebehoefte verkoop. Doman, het die joernaal nou gesê, was drie maal so skadelik as Harry ooit was, en het die Kompanjie by elke draai teengewerk terwyl Eva teen hom getuig het. [3] [1]
In Oktober het die sterk Cochoqua-stam binne ’n paar uur van die fort gemigreer. Handel het oopgegaan deur Eva, wie se suster ’n vrou van hoofman Oedasoa was (tweede na die opperhoof Ngonomoa in sommige berigte). Sy het van kamp tot kamp in Khoikhoi-drag beweeg, dog die kommandeur vertel sy sê nog haar gebede nag en môre en het danksegging geleer toe haar suster van siekte herstel. Doman het daagliks gewaarsku dat die Cochoquas huise wou brand en mans doodmaak, en het twintig soldate gevra om hul beeste te gryp terwyl siekte hulle verswak. Eva het geantwoord dat Doman met ’n dubbele tong lieg en probeer om Nederlanders en Cochoqua teen mekaar op te sit. Op 30 Oktober het die raad, op haar raad, Van Harwarden met vyftien mans, Eva, en vier van Oedasoa se mense gestuur, met koper, krale, pype, tabak, Spaanse wyn en brandewyn, brood en speserye as geskenke gepak. [1] [3] [2]
Oedasoa het die geselskap goed ontvang, ’n geskenk van beeste en skape gestuur (waarvoor betaal is), maar wou nog nie die fort besoek nie — sy hoofvrou, Eva se suster, was swanger en siek. Harwarden het kampe van groot ronde matshuisse gerapporteer, sommige dertig of veertig voet deursnee, Oedasoa s’n selfs groter en vol wapens gestapel; beeste so talryk dat ’n halfdag elke Kaapse weiding wat die Kompanjie en vrymanne hou sou kaalstroop; osse breër en hoër as Vaderlandse diere. ’n Tweede ekspedisie het voor dagbreek op 2 November vertrek met ’n wa, ses osse, honderde ponde koper, krale, pype en tabak. Groot ruil het gevolg; die Cochoquas het die Nederlanders met guns bekyk terwyl hulle met die Kaapmans vyandelik was. Teen middel Oktober het die Kompanjie reeds meer as driehonderd-en-vyftig eie beeste getel en vrymanne omtrent tweehonderd — naby seshonderd koppe — voordat die Cochoqua-opening die handel verder geswel het. [1] [3]
Burgerprotes — Desember 1658
Beperking het die hele jaar opgebou. Van Goens het veekoop by die inheemses toegelaat; op van Riebeeck se aandrang het die Sewentien dit onttrek, en die Mei-plakkaat het die deur toegemaak. Omgaan was so verbied dat ’n burger gestraf kon word omdat hy ’n Khoikhoi sy huis laat binnekom. Verlof om drie dae na aankoms aan boord te gaan is onttrek nadat vrymanne in ’n retouervloot weggekruip het; spesiale verlof was nou nodig. In Junie het die fiskaal en sersant drie ure voor dagbreek uitgegaan om vrymanne te vang wat vleis slag en aan skepe verkoop. In September, na baie snuffel by dagbreek, is twee vet hamels in ’n put naby Visagie se huis gevind; die skuldiges het voor die Raad van Justisie gestaan. Julie het reeds ’n dreigement gebring om die provianddepot toe te maak as saad ongesaai bly. [2] [3] [4]
Op die middag van 23 Desember het burgersrade Steven Jansz van Wageningen en Hendrik Boom ’n petisie ingehandig wat die vorige dag deur veertien vryboere geteken is. Van Riebeeck se kantaantekeninge — saam met die stuk bewaar — het Herman Remajenne en Jan Rietveldt as skrywers genoem en die pen véél te skerp geag; die geheel het hy opruiend bestempel. Die vrymanne het beweer hulle het vry geword om sonder hindernis vee met die Khoikhoi te handel; dat Van Goens die beste osse en selfs duisend skape beloof het; dat hulle nou ou koeie «so groot soos traanooghonde» ontvang; dat hulle nie minder as tien gulden die muid vir koring sou neem of nie meer grond saai nie, en weier om «Kompanjieslawe» te wees. Hulle het gekla oor gedwonge ertjies, gars, bone en mielies, oor borge vir proviand, oor aanboordverbod, en oor die kommandeur se eie melkkkoeie wat onder ’n ander man se naam versorg word. [1] [2]
Van Riebeeck het punt vir punt geantwoord. Titelaktes het hulle aan plaaslike reëls gebind wat deur die meesters bevestig is; die Sewentien se brief van 16 April 1658 het graan vasgestel op sewentig tot honderd gulden die last van drieduisend seshonderd pond — omtrent vyf tot ses gulden die muid in die vrymanne se rekening, vêr onder hul tien. Hy het die uittreksel hardop voorgelees; harte het gesink, toe ’n bietjie gelig toe hy beloof om by kommissarisse en direkteure vir meer te dring. Nie ’n letter van die vee- en aanboordregulasies sou verander word nie. Batavia het later betaling naby 6s. 11d. die honderd pond koring beveel. Die jaar het gesluit met vrymanne wat nog onder protes ploeg — en met die kommandeur se waarskuwing dat die ledige terug in Kompanjiediens geneem sou word, en dat hulle nie sou waag om Kompanjie- of sy eie grond met die ploeg te vertrap nie. [1] [3] [2]
Wynberg-wingerde, mielies en halfbloedskape
In 1658 het wingerdkultuur buite Tafelvallei uitgebrei. Vroeë stamme in die Kompanjietuine het floreer en reeds gedra; steggies was volop. Kommissaris Cunaeus, aan die Kaap as admiraal van die retouervloot van 3 tot 19 Maart, het die kommandeur toegelaat om die Bosheuvel te neem — omtrent drie ure van die fort, anderkant Kompanjie-graanlande en vryplase — in plaas van die Groenpunt-grond (agter die Leeukop) wat Van Goens eens uitgesit het, wat ervaring as beter weiding getoon het. Die Sewentien se brief van 16 April het later volle eiendom van ’n perseel agter Tafelberg na die see bevestig, mits Kompanjieslawe en -dienaars nie daarop gebruik word nie; van Riebeeck se eie aantekening op Van Goens se instruksies het aangeteken dat hy reeds meer as twaalfhonderd wingerdstokke by die Bosheuvel op Cunaeus se toestemming geplant het. [2] [3]
Op 21–22 Augustus het die kommandeur vrymanne gesê hulle mag wingerdstokke vir huiswande of lande haal; die meeste het deur armoede of onkunde geweier, en slegs een of twee wou teen hul huise plant — niemand wou wingerde op oop lande sit nie. Op 26 Augustus het hy daarom eenduisend tweehonderd gewortelde takke en ongewortelde steggies op die Bosheuvel deur sy private landbouers en slawe laat uitplant, in die afnemende maan wat hy as die regte seisoen gehou het, en vrymanne soveel gegee as hulle wou. Die plek is daarna Wynberg genoem om dié rede. Teen jaareinde het sy plaasaantekeninge tot sowat honderd-en-een morg geloop, met trekosse, melkkkoeie, en gemengde Nederlandse, Kaapse en Bengaalse skape — rykdom genoeg om vrymanne se afguns in die Desember-protes te trek. [1] [2] [3]
Die eerste mielies (Turkse koring) het in die Hasselt van die Guineekus gekom. In laat Julie, Nederlandse saaityd verby, het van Riebeeck elke plaas aangespoor om ten minste ’n muid te plant terwyl die slawe die gewas nog ken; huiwerige vrymanne is met ’n toe depot gedreig as hulle weier. Hulle het Vaderlandse graan en vrugte verkies bo wingerd en mielies wat hulle beweer nie te verstaan nie — ’n klag herhaal in Desember toe gedwonge ertjies, gars, bone en mielies nog onverkoop gelê het. Halfbloedskape het beter as suiwer Kaapse vee gevaar; burgers mag slegs ingevoerde ramme hou. Toe die Kompanjie genoeg gehad het, is elke boer se trop tot vyftig Kaapse ooie en een Europese ram aangevul. Omtrent vyfhonderd teelooie het op Robbeneiland onder twee mans gestaan wat ook die nagvuur vir skepe hou; ’n Desember-inspeksie het vierhonderd nege-en-tagtig skape in verrassende kondisie op droë sand en groen bos gevind. [1] [3]
By die burgersraadverkiesing het vrymanne Hendrik Boom, Jan Reyniers, Herman Remajenne en Jacob Cornelissen genomineer. Die raad het Hendrik Boom gekies en Stephen Botma nog ’n jaar gehou sodat twee raadslede sou sit, een jaarliks aftree — dieselfde Boom en Steven wat die Desember-stuk na die kommandeur se tafel sou dra. [3] [1]
Die West Friesland en die honger na arbeid
Onder aanlopers was die West Friesland (West Vrieslandt). Sy het Holland met driehonderd een-en-vyftig gesonde mans verlaat. Op 14 Oktober het sy Saldanhabaai aangedoen honderd agt-en-veertig dae uit, onbekwaam om seile te rooi: twee-en-sewentig dood, sowat honderd-en-vyftig siek met skeurbuik aan wal in tente op Skapeneiland, meer as die helfte van die lewendes eers onbekwaam om te loop. Vryhandelaars Jurien Janssen en sy vennote het reeds twaalf skape en daaglikse ganse, vis, purslane en groente van die eilande per Peguijn en Zeeleeuw gegee. Op die 21ste het drie van haar mans die fort oorland bereik; die raad het die Schapenjacht gelaai met wortels, raap, radyse, artisjokke, preie, melk, honderde eiers en ses lewende skape. Sy het Tafelbaai op 27 Oktober bereik; van honderd een-en-vyftig siekes was slegs sestig nog plat, en vars vleis en tuingoed is dadelik aan boord gestuur. [1] [3]
Vryplase by Rondebosch het reeds ’n standhoudende vraag na goedkoop arbeid beteken. Die Kompanjie het boere-eienaars op toekennings van hoogstens twintig morg voorgestel, wat met eie hande of ’n paar dienaars of slawe werk. Boere wou reeds ander aanstuur. Weskus-slawerny het teleurgestel — desertie, ketting, teruggegee aankope — en hulle het weer om Europeërs gevra. Garnisoenmans bereid om uit te huur kon vrybriewe neem — omtrent vyf-en-twintig name, min lank gebly. Ambagslui het vrybriewe geneem; grond is aan Johannes Louw, Philip van Roon en Jan Coenraad Visser gegaan. Cunaeus het gewaarsku om nie te veel boere vry te stel voor hulle hulleself kon voed nie; Van Goens wou getalle hê sodat die garnisoen kon krimp. Tussen dié pale het van Riebeeck ’n rustelose vrye gemeenskap gestuur. [3] [2] [4]
Die raad het die Sewentien om arm ywerige boerfamilies gevra; die antwoord was dat sulke mense moeilik is om na ’n byna onbekende land te beweeg, al kon vriende gestuur en vroue versigtig vervoer word. Maria de la Quellerie, intussen, het kapitaal aan vrymanne teen die gewone maandelikse rente geleen — op een Oktoberdag alleen honderde guldens aan skrynwerkers, Saldanha-handelaars en boere — ’n private kredietnetwerk langs die Kompanjie se boeke. Oktober het ook slawekomplotte op die kommandeur se eie Bosheuvel en by die graanlande ontbloot: kettings afgevyl, trekosse byna weggedryf, praat van ’n skipsboot gryp en kuslangs huis toe. Arbeid het in 1658 in ’n nuwe vorm en op ’n nuwe skaal na die Kaap gekom. Dit het wingerde by Wynberg, mielies in vrymanne se lande, en robbevleis in die skoolwerf gevoed — en dit het die nedersetting se politiek aan gyselaars, verdragte en ’n protes gebind wat reeds soos ’n kolonie geklink het wat met sy meesters redeneer. [3] [2] [1]