Boer History1779 aan die Kaap die Goeie Hoop: Buitendag, burgerafgevaardigdes, die Oranje vernoem en Xhosa oor die Vis
Vyfde volle bevestigde jaar: Kasteelkontinuïteit — 1779
Kalender 1779 het oopgegaan as die vyfde volle jaar van die Prins se kommissie gedateer die 18de van Mei 1774. Joachim van Plettenberg het nog die eerste stoel gesit, ’n Frieslandse baron wat al in Februarie 1776 tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef is. Pieter Hacker het die tweede stoel gesit, die pos wat Otto Luder Hemmy in Januarie 1777 gelaat het, nadat fiskaal Willem Cornelis Boers dit op die 1ste van Februarie geweier het. Boers het nog die fiskaal se kantoor gesit. Hacker se bevestiging het al Jacobus Johannes le Sueur in die wynwinkel geplaas. Desember 1778 het al Olof Godlieb de Wet in Stellenbosch se drosdy geplaas nadat Marthinus Adriaan Bergh op eie versoek uitgetree het. Kalender 1779 het daardie reëling geërf: twee lewende Kasteelstoele, ’n graf, ’n Haagse advokaat in sy vyfde fiskaaljaar, en ’n togsekretaris in die landstoel. [3] [9]
In die land het dieselfde geërfde stoele nog gesit. Abraham Faure het nog die sekretarisskap onder De Wet gesit. Swellendam het onder Daniel van Ryneveld gebly. Christoffel Brand het nog die winterhawe gesit. Damien Hugo Staring het nog die vlootinstelling gesit. Kaptein Robert Jacob Gordon het tweede in bevel van die militêre mag onder luitenant-kolonel Van Prehn gebly, die pos wat hy op die 1ste van Junie 1777 oorgeneem het. Die buiteposte by Saldanhabaai, Groenkloof, Klapmuts, Zonder End en Buffeljagtsrivier is nog onderhou; die houtkapperspos wat in Julie 1777 by Zwartrivier, in Outeniqualand, tussen die latere dorpe George en Knysna, gevorm is, het nog ’n paar soldate langs byle gesit. [3]
Die preekstoele van die vyfde volle bevestigde jaar was dié wat Desember 1778 gelaat het. Die Kaapse kerk, wat tot Kroonenburg se pensioen deur drie predikante bedien is, het nou twee gesit: ds. Johannes Frederik Bode en ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau. Stellenbosch het ds. Philip Kuys gesit. Waveren het ds. Johannes Abraham Kuys gesit. Zwartland het ds. Daniel Goldbach gesit. Drakenstein het nog ds. Van der Spuy gesit binne die ouderlingstryd wat Januarie 1772 oor Thomas Arnoldus Theron oopgemaak het. Gesamentlike kerkrade het al in 1759 opgehou. Geen Lutherse predikant is nog in die kolonie geduld nie. [3] [8]
Uitwaarts het die landregime nog op die 11 Julie 1775-name oopgegaan. Die oostelike grens van Stellenbosch, volgens die besluit van die politieke raad, het die Visrivier gebly; Swellendam se oostelike papier het die Boesmansrivier gebly. Die September 1778-beraad by Willem Prinsloo se Boschberg-plaas het al probeer om daardie Vis-papier ’n lyn te maak wat Europeërs én Xhosa sou hou. Die name van die manne wat aan die Xhosa-kant van daardie gesprek gestaan het, is nie bewaar nie. Die ooreenkoms is nie amptelik opgeteken nie. Prinsloo het nog die Klein-Vis gesit. Adriaan van Jaarsveld het nog Bruintjes Hoogte gesit, die grond wat hy in 1776 geneem het, besluit om nie weer te trek as hy sy eie kon hou nie. Veelopies van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg was. Jaarlikse huur, wanneer dit ingevorder kon word, het £5 gebly ná die vyftienjaar-erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in kompakte liggame saamgehou het, het hul eie bestuur behou, met kapteins wat in die praktyk deur die Hollandse owerheid aangestel is. San-stropers het nog die Nieuweveld, die Sneeuberg en die Winterberg ontwrig. [3] [4]
Die nege produksiejare 1772–1780 het nog die reede omraam. Kalender 1779 het binne daardie gemiddeldes as die agtste produksiejaar gesit. Gedurende daardie nege jaar was die gemiddelde uitvoer na Europa 15 legger Constantia-wyn, 98 legger gewone wyne, 10 714 muid koring, 28 800 pond talk en 8 614 pond aloe. Die gemiddelde uitvoer na Indië was 14 419 muid koring, 180 muid rog, 66 muid gars, 87 muid bone, 100 muid ertjies, 296 legger wyn, 18 618 pond botter, 11 555 pond talk en 1 183 pond ivoor. Die pryse wat die Kompanjie betaal het, het verwoestend laag gebly: koring na Indië 8s. 9¾d. ’n muid, koring na Europa 5s. 11½d. ná regeringsheffings; botter 6d. tot 8d., talk omtrent 2d. ’n pond. Buitelandse skeepvaart het nie afgeval nie. Gedurende dieselfde nege jaar het daar in Tafelbaai 418 Hollandse skepe, 159 Engelse, 192 Franse, 41 Deense, 7 Sweedse, 16 Spaanse, 9 Portugese en 3 Oostenrykse ingegaan; en in Simonsbaai 47 Hollandse, 85 Engelse, 46 Franse, 17 Deense, 1 Oostenrykse en 6 Sweedse; of, gemiddeld, 52 Hollandse skepe en 65 onder verskeie ander vlagge het jaarliks die twee hawens aangedoen. Die fiskaal het nog beheer oor die graanhandel geneem en niks sonder sy verlof aan vreemdelinge laat verkoop nie. Die burgers het nog teen daardie inbreuk op hul regte geprotesteer, maar tevergeefs. [3] [9]
Buitendag gevat — 20 Januarie 1779
Van meet af dat mnr. Van Plettenberg tot mag gekom het, was daar ’n gevoel van ontevredenheid dwarsdeur die kolonie. Daar was geen simpatie tussen die goewerneur en die volk nie. Goewerneur Tulbagh het ’n wakende oog op elke beampte gehou, en niemand toegelaat om die voorskrifte oor boerdery en handel te oorskry, of ’n fooi te neem waarop hy nie geregtig was nie. Goewerneur Van Plettenberg het sy ondergeskiktes byna laat doen soos hulle wou. Die gevolg was ’n toestand waarin geen transaksie met die regering sonder omkopery gedoen kon word nie, waarin baie van die beamptes openlik geboer en handel gedryf het, en die koloniste in die algemeen ontevrede geraak het. Hy kon sy fiskaal nie in toom hou nie, nog ander lede van sy regering wat vir eie rekening handel gedryf het. Om daardie rede, hoofsaaklik, het die bestuur byna so verfoeilik vir die koloniste geword as dié van Wilhem Adriaan van der Stel. Die fiskaal is verag soos min manne in Suid-Afrika verag is, en in plaas daarvan om ’n teuel op die goewerneur te wees, is hy as die slegste van die twee gehou. Sy beheer oor handel met vreemdelinge het ’n deur tot uitgebreide omkopery oopgemaak. [3] [9]
Van die vroegste dae van die nedersetting het die regering die reg opgeëis en uitgeoefen om persone van slegte karakter, veral dié van ledige en losbandige gewoontes, uit die land te stuur. Gedurende die veertig jaar van 1738 tot 1778 is drie-en-dertig individue só gedeporteer, sonder ’n verhoor voor ’n geregshof. Goewerneur Tulbagh het, in die twintig jaar dat hy hoof van die kolonie was, tien weggestuur. Goewerneur Van Plettenberg het in minder as agt jaar agtien weggestuur. Die Amerikaanse rewolusie het begin, en tydinge het oor die see gekom van ander koloniste wat heersers weerstaan wat hulle verdruk. In afgeleë plaashuise en in wonings in Kaapstad is die vraag van regte en vryhede bespreek soos dit nog nooit tevore was nie. Partytwis het begin hoog loop. Die junior beamptes was meestal óf koloniste van geboorte óf in koloniale families ingetrou, sodat die bestaande stelsel sy verdedigers gehad het. Daar was ’n groot party wat aan Nederland getrou was, maar ’n verandering van ’n slegte na ’n goeie regering begeer het, en daar was ’n klein party gereed om in anargie te stort, sonder om te verstaan wat hulle voorstaan. Sake was in hierdie staat toe die hewigste hartstogte van die burgers opgewek is deur ’n daad van die regering so onverstandig as dit tiranniek was. [3] [7] [9]
’n Man met die naam Carel Hendrik Buitendag — Karel in een berig, Buytendag in ’n ander — wat in die Land van Waveren gewoon het, het onlangs in die dorp kom woon. Hierdie man was aan onmatigheid verslaaf, en wanneer hy half besope was, was hy baie gewelddadig in sy gedrag. Hy was in ’n agtenswaardige koloniale familie ingetrou, maar sy behandeling van sy vrou en van sy Khoikhoi-knegte was by tye so wreed dat toe hy te Waveren woonagtig was, die landdros en heemrade van Stellenbosch en Drakenstein die politieke raad om sy gewelddadige verwydering versoek het. Geen stappe is op hierdie versoekskrif geneem nie, nog is enige onmiddellike kennis geneem van ’n aansoek aan die fiskaal deur sy vrou om van hom geskei te word, gedoen tydens een van sy uitbarstings van onmatigheid. In Kaapstad het sy gedrag verbeter. Sy vrou het gelukkiger gelyk; hy het klaarblyklik sy weë verbeter. Een berig het hom in hegtenis geneem op ’n onbewese beskuldiging wat drie jaar tevore gemaak is, en sonder verhoor veroordeel om die land te verlaat vir militêre diens in Indië. ’n Ander het die vatting twintig dae ná ’n vergete huishoudelike twis, toe hy hom behoorlik gedra het. Die twee berigte stem saam oor die datum, die huis, die fiskaal se las en die skip. [3] [7] [9]
Op die 20ste van Januarie 1779 is hy in sy eie huis op las van die fiskaal gevat, haastig deur die strate gesleep deur die laagste knegte van die wet, en aan boord van die Honkoop gestuur, ’n vaartuig wat in die baai gelê het en na Batavia bestem was. Sy vrou en kinders het tot op die strand gevolg, huilend en om hulp smekend, maar daar was nie tyd om ’n redding te bewerk nie. Die persone wat die fiskaal gebruik het om Buitendag in hegtenis te neem en na die skipsboot te voer, was die swart vulliswerkers van die dorp, wat gebruik is om besope slawe tronk toe te neem. Nauweliks enige daad van verdrukking kon die burgers so diep gewond het as hierdie, want rastrots was deel van hul aard. Advokaat Boers kon nie ’n skerper mes in die vlees van die burgers gesit het nie. Die vonk wat rebellies aan die brand steek, is dikwels ’n klein eentjie. In die geval van die Kaapse nedersetting was dit, bowendien, laat, en skynbaar uitgeblus op die oomblik dat dit sy vurige werk gedoen het. Dit het die naam Carel Hendrik Buitendag gedra. Hierdie boer uit die Land van Waveren het nie ’n enkele kwalifikasie gehad vir die rol van held in ’n rewolusie wat die lot hom laat speel het nie. [3] [9]
By sy aankoms te Batavia het Buitendag by die raad van Indië oor sy behandeling gekla, deur wie verlof aan hom gegee is om na die Kaap terug te keer. Hy het derhalwe in die eerste skip wat vertrek het, ingeskeep, maar is op die vaart oorlede. Verlof later te Batavia gegee om terug te keer, het hom nie gered nie. Die deportasie op die wyse hier verhaal, het ’n krisis gebring. Die agtenswaardigste burgers het saam geraadpleeg, en tot ’n besluit gekom om afgevaardigdes na Nederland te stuur om by die stadhouer en die bewindhebbers herstel van hul griewe en waarborge teen toekomstige wanbestuur te probeer verkry. Toe is vir die eerste keer in die geskiedenis van die kolonie die reg van die volk om verteenwoordigers in die wetgewer te hê, bespreek, en die teorie het vinnig veld gewen dat só ’n verteenwoordiging die beste waarborg van vryheid sou wees. Die reaksie het dadelik gekom. Baie vooraanstaande burgers het die geheimhouding van hul protesbyeenkomste laat vaar en nou openlik na vore gekom. [3] [9]
Vier afgevaardigdes en ’n memorie — 1779
Al het tempers by die Buitendag-voorval hoog geloop, het die burgers met selfbeheersing opgetree. Hulle het die drie burgerraadslede — wat die burgerlike gemeenskap in die politieke raad verteenwoordig het — en vier van die heemrade van Stellenbosch en Drakenstein genader. Hulle het hierdie here versoek om namens hulle by die goewerneur en raad aansoek te doen om verlof om ’n afvaardiging na Nederland te kies om hul griewe voor die Here Sewentien te lê. By die sitting van die politieke raad op die 30ste van Maart 1779 is ’n brief voorgelees van die drie burgerraadslede, Cornelis van der Poel, Christiaan George Maasdorp en Gerrit Hendrik Meyer, en vier van die heemrade van Stellenbosch en Drakenstein, Philip Albert Myburgh, Jan de Villiers, Joost Rynhard van As en Hendrik Louw, waarin hulle verklaar het dat hulle deur tussen drie- en vierhonderd burgers versoek is om aansoek te doen om verlof om sommige persone te kies om na Holland gestuur te word om die toestand van sake in hierdie kolonie voor die bewindhebbers te lê, en om daardie verlof vra. Die raad het sy toestemming geweier, maar sy bereidwilligheid beweer om enige klagtes wat aan hom gemaak word, te oorweeg en enige griewe wat aangetoon kon word, te herstel. Die goewerneur het verklaar hy is heeltemal in staat om self na hul klagtes te kyk, en bereid om die toestand te verbeter indien dit nodig sou wees. Op daardie stadium was hy inderdaad nog opreg bereid om hul eise tegemoet te kom vir sover hy maar kon. [3] [9]
Die teenstanders van die regering was nie tevrede met hierdie besluit nie, omdat hulle geen vertroue in die manne aan die hoof van sake gehad het nie, en geen vertroue in ’n regering met fiskaal Boers as een van sy steunpilare nie. Hulle het derhalwe geen verdere aansoeke aan die raad gedoen nie, maar die burgers Jacobus van Reenen, Barend Jacob Artois, Tieleman Roos en Nicholas Godfried Heyns as hul verteenwoordigers gekies om na Europa te gaan. Al was die meerderheid inwoners van Kaapstad, het verskeie inwoners van die buitedistrikte aangesluit. In die oë van die goewerneur het hulle nou ware rebelle geword, want hulle het rondgegaan met ’n memorie waarin al hul griewe duidelik uiteengesit is. Hierdie persone het ’n memorie van griewe en voorgestelde middele opgestel, wat die goedkeuring van hul kiesers ontvang het. Dit is gedateer die 7de van Mei 1779. Die vier afgevaardigdes het daarna na Holland vertrek, met hulle ’n stuk wat hulle magtig om vir die persone wat dit onderteken het, vierhonderd-en-vier in getal, op te tree. Die memorie is nie aan die goewerneur en die raad gewys nie, maar veilig gebêre — so vermoed ’n mens — in die borssak van die leier van die afvaardiging wat na Amsterdam reis. [3] [7] [9]
Die memorie het sewe-en-dertig artikels bevat. Die eerste deel is daaraan gewy om die beamptes van die regering, en veral die onafhanklike fiskaal Willem Cornelis Boers, van bedrieglike gedrag en verdrukking te beskuldig. Baie van die junior beamptes is daarvan beskuldig dat hulle so openlik handel dryf dat winkels gehou en rekeninge in hul name uitgemaak is. Die burgers van die dorp wat van handel geleef het, is beweer, kon nie met hierdie handelaars meeding nie, en is gevolglik geruïneer. Die hele stelsel van fooie-inning deur die verskeie beamptes by byna elke sakehandeling is verduidelik, en die individue wat dit ontvang het, is van korrupsie beskuldig. Maar hierin het die klagers onder dieselfde moeilikhede gebuk gegaan as dié wat altyd moet wat onkundig is van die vertroulike opdragte van die hoofde van ’n regering aan ondergeskiktes. Hulle het veronderstel dat die ontvangs van fooie behalwe in sekere welbekende gevalle ongemagtig was, terwyl die verskeie beamptes in werklikheid gemagtig was om sekere bedrae te hef, en in regverdigheid slegs van korrupsie beskuldig kon word wanneer hierdie bedrae oorskry is. Die algemene strekking van die stuk was ontevredenheid met die hele wyse van bestuur van die Kolonie deur die Kompanjie, en konkrete voorstelle is aangebied om die euels te herstel. [3] [9]
Die klagers het gevra dat die bevele van 1706 wat beamptes verbied om te boer of in plaasprodukte te handel, streng afgedwing moet word; dat die burgers toegelaat moet word om die produkte van die land aan vreemdelinge te verkoop, sonder om eers die fiskaal se toestemming te verkry; dat persone wat uit die kolonie verban word, na die Vaderland gestuur moet word, nie na Indië nie; dat die burgers vryheid moet hê om hul slawe te straf sonder om eers by die fiskaal aansoek te doen; dat die wette van die land duidelik omskryf en bekend gemaak moet word; dat sewe burgerlede sitplekke in die politieke raad moet hê, en dat hierdie lede jaarliks ’n verslag oor die kolonie aan die Vergadering van Sewentien moet stuur; dat die hooggeregshof uit gelyke getalle beamptes en burgers moet bestaan; dat daar ’n reg van appèl na die howe van die Vaderland moet wees, in plaas van na die hof te Batavia; dat die burgers toegelaat moet word om met Nederland te handel tot die omvang van een of twee skipsladings jaarliks; dat hulle ook vrye handel met Indië en in slawe met Madagaskar en die ooskus van Afrika moet hê; dat die Kompanjie gewone wyn teen £8 ’n legger moet koop, waarvan niks afgetrek moet word nie behalwe 12s. regeringsheffing; dat vreemdelinge nie toegelaat moet word om in die land rond te reis nie; dat ’n kleiner huur as £4 16s. op plase van mindere gehalte gehef moet word; en dat meer kerke voorsien moet word. [3]
Op die 16de van Oktober 1779 het die vier afgevaardigdes voor die Vergadering van Sewentien verskyn. Hulle het ’n mondelinge verklaring van die ellendige toestand van die kolonie en die onregverdige dade van die beamptes gemaak, en die memorie met ’n groot aantal stukke wat dit staaf, oorhandig. Die here uit Kaapstad is in die indrukwekkende vergadersaal van die Oos-Indiese Huis ingelei. Jacobus van Reenen het goed gespreek, en sy toespraak afgesluit deur die memorie met sy bylaes op die tafel te sit. Die magtige here was baie beleefd. Hulle het hul geëerde gaste verseker dat hulle niks vuriger begeer as die Kolonie se voorspoed en die geluk van sy burgers nie. In die volgende week is die hele van die stukke na ’n komitee van die kamers van Amsterdam en Zeeland verwys om te ondersoek, getuienis te versamel en verslag te doen. ’n Afskrif van die memorie en sy bylaes is na die Kaap gestuur vir die verskeie betrokke beamptes om daarop te antwoord. Die bewindhebbers het terselfdertyd geskryf en hul groot spyt uitgespreek dat daar ’n onmin tussen die koloniste en die beamptes moet wees, en gehoop dat rus gou herstel sou word. Hulle het ’n begeerte vir die voorspoed van die koloniste uitgespreek, en beveel dat alles wat moontlik is, gedoen moet word om twis te still. Hulle sou grootliks ontevrede wees, het hulle gesê, as enige wrok, direk of indirek, teenoor dié wat die memorie onderteken het, getoon sou word. Kalender 1779 het derhalwe vier Kaapse name in die Oos-Indiese Huis geplaas, ’n stuk van sewe-en-dertig artikels op die tafel, ’n Amsterdam–Zeeland-komitee, ’n afskrif op ’n skip na Tafelbaai, en ’n bewindhebbersbrief wat wrok verbied het. Dit het nog nie ’n Kaapse antwoord op die rekord geplaas nie. [3] [9]
Gordon noem die Oranje — 17 Augustus 1779
Twee jaar ná die Oktober 1777-pad het dieselfde here nog ’n reis saam onderneem. In Oktober 1777 het kaptein Gordon Kaapstad saam met luitenant William Paterson, ’n Engelse reisiger, op ’n verkenningstog vertrek. Hy het oor die Sneeuberg na die Grootrivier gegaan, waarop hy heel onverwags iewers naby die ses-en-twintigste meridiaan van Greenwich afgekom het. Hy het ’n dag lank langs sy suidelike oewer gery op soek na ’n voorde, maar het nie een gevind nie, en kon dus nie oorgaan nie. Van die kruin van ’n heuwel het hy gesien dat die rivier deur die samevloeiing van twee strome gevorm is, nie ver ooswaarts nie. Luitenant Paterson het ’n tyd tevore, siek, na die Kaap teruggekeer. Daardie binnelandse gesig was byna seshonderd myl van die mond af. [3]
Hierdie keer het hulle noordwaarts deur Klein-Namakwaland na die mond van die grootrivier gereis. Kaptein Gordon het ’n boot saamgeneem, wat hy op die stroom gesit het, sodat hy nou ’n veel beter geleentheid gehad het om die geweldige watervloed te ondersoek as in 1777. Op die 17de van Augustus 1779 het hy die Hollandse kleure aan ’n staf in sy boot gehys, en terwyl hy in die middel van die stroom dryf, het hy dit die Orange genoem, ter ere van die stadhouer. Hy en luitenant Paterson het dit van die mond opwaarts sowat dertig of veertig myl ondersoek. Sedertdien noem aardrykskundiges die rivier gewoonlik by die naam wat kaptein Gordon daaraan gegee het, maar die koloniste noem dit sonder onderskeid die Oranje, Groot en Gariep. Een berig plaas die vernoeming op ’n sytak van daardie magtige rivier terwyl die goewerneur se 1778-noordelike kamp seekoeie en ’n Kompanjiemonogram gesit het. Die gedateerde hysing in die middel van die stroom by die mond is die 17de van Augustus 1779. Die 1778-steen het ’n limiet gemerk. Die 1779-kleure het ’n naam gemerk. [3] [9]
Augustus het derhalwe ’n Hollandse vlag aan ’n staf in ’n boot geplaas, ’n stadhouer se naam op ’n rivier wat die 1777-heuwel net van die suidelike oewer gesien het, en twee reisigers dertig of veertig myl op van ’n mond wat Klein-Namakwaland oopgemaak het. Gordon het nog tweede onder Van Prehn gesit. Paterson het nog ’n Engelse reisiger se joernaal gesit. Die Kasteel het nog Hacker en Boers gesit. Die eerste stoel was nie op hierdie noordelike water nie. Hy het al ’n 1778-monogram op ’n Zeekoe-sytak en ’n Kompanjiewapensteen op ’n Keurboomstrand gesit. Kalender 1779 het die Oranje by die mond bygevoeg, met ’n boot wat die binnelandse jaar nie gedra het nie. [3]
Landdroshowe vergroot — 1779
In 1779 is die regsmag van die howe van landdros en heemrade vergroot, weens die moeilikheid om sake uit afgeleë dele vir verhoor voor die geregshof in Kaapstad te bring. Voortaan is siviele sake waarin die bedrag in geskil minder as £10 was, summier in hierdie howe beslis. Afgeleë sake was so moeilik om Kaapstad toe te bring dat die vyfde volle bevestigde jaar ’n geldlyn op die landbanke gesit het: onder tien pond, die drosdy; oor tien pond, nog die Kasteel se hof. De Wet se Stellenbosch-raad en Van Ryneveld se Swellendam-raad het derhalwe ’n siviele mag gesit wat hulle in 1778 nie gesit het nie. Die Maart 1778-versoekers het om ’n landdroshof in die ooste gevra omdat onoorbrugte riviere Stellenbosch ’n maand ver gemaak het. Kalender 1779 het daardie oostelike drosdy nie geskep nie. Dit het die twee wat al gesit het, vergroot. [3]
Dieselfde jaar wat £10 op die landdroshowe gesit het, het nog die fiskaal se verlof op elke muid wat aan ’n vreemdeling verkoop is, gesit. Die negejaar-produksieraam het die graanhandel nie oopgemaak nie. Die memorie van 7 Mei het al gevra dat burgers toegelaat word om die produkte van die land aan vreemdelinge te verkoop sonder om eers die fiskaal se toestemming te verkry, en dat die 1706-bevele wat beamptes verbied om te boer of in plaasprodukte te handel, streng afgedwing moet word. Die landdroshofvergroting was nie ’n antwoord op daardie memorie nie. Dit was ’n antwoord op afstand: Bruintjes Hoogte, die Boschberg, die Zuurveld, die Sneeuberg, ’n maand van onoorbrugte riviere, en ’n hooggeregshof wat nie elke klein skuld kon sit nie. Die £10-lyn het die Kasteel se hof vir die groter bedrae gehou, en De Wet en Van Ryneveld die kleineres gegee. [3]
Die vergroting het ook binne dieselfde geërfde swaarkry gesit wat die 1778-tog al gehoor het. Grensboere het voorgestel dat weens die onoorbrugte riviere dit dikwels ’n reis van ’n maand na die dorp Stellenbosch was, sodat hulle prakties van ’n geregshof afgesny was. Hulle was bereid om vrygewig by te dra tot die koste van die nodige geboue. Die goewerneur het erken dat hul versoek redelik was, en beloof om dit gunstig by die bewindhebbers aan te beveel, ’n belofte wat by sy terugkeer nagekom is, al is dit nie onmiddellik in Holland nagekom nie. Kalender 1779 het derhalwe ’n siviele mag van £10 in die twee ou drosdye gesit, en nog geen derde drosdy op die Vis nie. Die landdroshowe is vergroot. Die oostelike hof is nog nie gebou nie. [3] [4]
Xhosa-klans steek die Vis oor — 1779
Goewerneur Van Plettenberg het met sommige Xhosa-hoofde gereël dat die Visrivier nie deur Europeërs of Bantoe oorgesteek moes word nie, maar hierdie ooreenkoms is nie amptelik opgeteken nie. Ná sy terugkeer uit die oostelike provinsie het hy gesorg dat sy raad die mondelinge reëlings wat hy met sommige klein kapteins gemaak het, bekragtig, waarvolgens die Vis ’n noordoostelike lyn gemerk het. Dit het gou geblyk dat die Xhosa nie ’n jota om resolusies wat by die Kasteel uitgereik is, gegee het nie. Hulle het herhaaldelik die Vis oorgesteek, òf as vergelding vir Europese inbreuke op hul gebied, soos hulle beweer het, òf om Khoikhoi-krale te plunder as bewys van hul voorgee dat hulle geen vyandige gevoelens teenoor die blankes van die nedersetting het nie. Dat die Xhosa self nie die sogenaamde verdrag met enige groot erns beskou het nie, blyk uit die feit dat hulle in die daaropvolgende jaar in grootliks vermeerderde getalle die Zuurveld ingestroom het. Dit was waarskynlik nie weens enige trotsering van die goewerneur se bevel nie, maar weens die gevolge van ’n toenemende bevolking wat meer grond nodig gehad het, tesame met ’n algemene neiging tot twis wat die swakker stamme beweeg het om van die sterkeres se omgewing weg te trek. [3] [4] [9]
In 1779 het die Imidange onder die kaptein Mahuta — Mahota, seun van Umdange, in ’n ander berig — die Amambala onder die kaptein Langa, en sommige ander klans van minder aansien die Visrivier oorgesteek en hulself oor die huidige distrikte Somerset-Oos en Albany versprei, die suidelike deel van die latere Graaff-Reinet-land, waar sommige van die Hollandse boere, met hul toenemende troppe en kuddes, yl versprei was. Om só ’n rede het die Imidange en die Amambala die Zuurveld oorgesteek en die Gqunukhwebe onder Tshaka ontset. Laasgenoemde het vir toevlug na die westekant van die Boesmansrivier gevlug. Een berig noem die klans wat oorgesteek het as Gaika en Ndlambe. Die gedateerde 1779-name in die Kasteel se verslae en in die oostelike hoofstuk is Imidange en Amambala, met ’n Gqunukhwebe-vete agter die eerste partye. [3] [4] [7]
Sommige persone het beweer dat die Europeërs die Xhosa tot inval in die kolonie uitgelok het. Daar was ’n storie in omloop dat ou Willem Prinsloo, van die Boschberg, die Imidange vertoorn het deur een van hulle dood te skiet wat hy op heterdaad van skaapdiefstal betrap het, en deur van hul vee te vat om sy verliese goed te maak. Daar was ’n ander storie dat Marthinus Prinsloo, ’n seun van eersgenoemde, met ’n geselskap oor die Keiskama gegaan het om vir vee te handel in weerwil van die verbod van die regering, en daar in ’n twis een van Rarabe se onmiddellike volgelinge doodgemaak het. Daar is ook verklaar dat ’n klein kaptein met die naam Koba, wat een van dié was wat ingestem het dat die Visrivier die grens sou wees, nadat hy na die koloniale kant oorgesteek het, weer deur die koloniste met onnodige geweld teruggejaag is. Dit is nou onmoontlik om te sê of hierdie berigte waar was of nie. Hulle is in omloop gebring deur manne wat sekerlik ten gunste van die Xhosa bevooroordeeld was, en die verklarings van die Prinsloos, as enige ooit gegee is, is nie te vind nie. [3]
Die amptelike verslae was tot die uitwerking dat die eerste partye wat die Visrivier oorgesteek het, gesê het hulle wil nie met die Europeërs twis nie, maar hulle het ’n vete met die Gqunukhwebe-klan, en hierdie, wat agter die koloniste aan die Boesmansrivier skuiling geneem het, het partye uitgestuur om hul vee te roof. Om die waarheid van hul bewerings te bewys, het hulle ’n aantal Khoikhoi vermoor en hul vee geneem, sonder om die koloniste aanvanklik te molesteer. Die invalklans, wat klaarblyklik die kommer wat hul teenwoordigheid geskep het, bespeur het, het haastig die boere verseker dat daar geen voorneme was om hulle te molesteer nie, as bewys waarvan vriendelike gevoel hulle ’n aantal Khoikhoi versigtig vermoor en hul vee geneem het. Maar kort daarna het hulle ook die troppe van die blankes begin wegjaag. Sommige Khoikhoi is in hierdie strooptogte doodgemaak, en sommige beeste en skape van blanke setlaars is ook weggevoer. Die hele land tussen die Groot-Vis en die Boesmansrivier — die land wat die huidige distrikte Albany en Bathurst uitmaak — is toe oorrompel. [3] [4] [7]
Op die 27ste van September 1779 het die veldkorporaal Jan Hermanus Potgieter ’n verslag gestuur dat die boere van die Zuurveld, of die huidige distrikte Albany en Bathurst, tesame met dié langs die regteroewer van die Boesmansrivier, verplig was om na ’n veiliger plek terug te trek. Teen die einde van 1779 het sake so ernstig geword dat die boere hul plase in die Zuurveld en Boesmansrivier-distrik moes laat vaar en veiligheid in ander dele soek. Strooptogte het egter gou begin, en daarmee al die vrese en angs wat, op ’n vroeër datum, die gevolg van nabyheid aan die San was. Dieselfde taktiek wat die Xhosa in elke daaropvolgende stryd met die kolonie toegepas het, is in hierdie, die eerste oorlog op daardie lyn, gebruik. Rarabe het ’n boodskap na die naaste Europese buitepos gestuur, tot die uitwerking dat die klans wat die strooptogte pleeg, rebelle was, en dat hy bystand teen hulle sou verwelkom. Die koloniste, nog sonder ondervinding van daardie dubbelhartigheid, het Rarabe se verklaring geglo, al was sommige van sy onmiddellike volgelinge onder die plunderars. [3] [4]
Joubert en Ferreira trek die veld in — somer 1779–80
Dit het nodig geword om saam te span vir onderlinge beskerming en herwinning van eiendom, en só het die kommandostelsel teen die Xhosa begin. Twee burgerkommandos is opgeroep. Een berig het die eerste oorlog in September 1779 begin, in dieselfde maand as Potgieter se verslag. Gedurende die somer van 1779–80 het twee kommandos die veld ingetrek om die indringers te verdryf. Een, saamgestel uit die boere van albei kante van Bruintjes Hoogte, was onder bevel van Josua Joubert. Die vlugtelinge uit die Zuurveld en hul vriende wes van die Boesmansrivier het die ander gevorm, wat deur Pieter Hendrik Ferreira beveel is. Die operasies was daarop gemik om die gesteelde vee terug te kry en die stropers oor die Visrivier terug te dryf. Van Jaarsveld het nog Bruintjes Hoogte as ’n boer onder Joubert se bure gesit, nog nie as veldkommandant oor die hele oostelike grens nie. Die twee somerkommandos was distriksbyeenkomste, nie ’n Kasteelkommissie nie. [3] [4] [7]
September het Potgieter se terugtog op papier gesit. Die somer wat gevolg het, het Joubert en Ferreira in die veld gesit. Een berig begin die oorlog in daardie September. ’n Ander begin die twee kommandos in die somer van 1779–80. Albei sit binne kalender 1779 se tweede helfte: ’n Zuurveld leeggemaak, Bruintjes Hoogte gewapen, en die Vis nog ’n gesproke lyn. [3] [7]
Die Imidange is by verskeie geleenthede aangeval en verslaan, toe ’n aansienlike aantal van hul vee geneem is; maar hulle is nie geheel na hul eie kant van die Visrivier gedryf nie. Baie vee is inderdaad herower, maar die Xhosa het daarin geslaag om hul agtervolgers te ontduik en slegs ’n deel is na hul eie land teruggedryf. Die vyfde volle bevestigde jaar het derhalwe gesluit op ’n eerste stoel wat nog Hacker en Boers gesit het, ’n siviele lyn van £10 in twee ou drosdye, vier Kaapse name al in die Oos-Indiese Huis gehoor, ’n Hollandse vlag Oranje by ’n riviermond genoem, ’n 27 September-terugtog uit die Zuurveld, en twee somerkommandos wat die Imidange verslaan het sonder om die koloniale oewer skoon te maak. Kalender 1779 het Van Jaarsveld nog nie oor die hele oostelike grens gesit nie. Dit het Joubert aan albei kante van Bruintjes Hoogte gesit, Ferreira by die Zuurveld-vlugtelinge, en ’n Vislyn wat die 1778-gesprek gespreek het en wat die Imidange en Amambala al oorgesteek het. [3] [4]
Die agtste produksiejaar het nog 52 Hollandse skepe en 65 vreemde vlagge op die twee baie se gemiddelde gesit. Die Kaapse preekstoel het nog Bode en Serrurier gesit. Stellenbosch het nog De Wet en Philip Kuys gesit. Swellendam het nog Van Ryneveld gesit. Gordon het nog tweede onder Van Prehn gesit, met ’n Oranje-naam pas by ’n mond gehys wat hy in 1777 nie bereik het nie. Die 404 handtekeninge het nog in Holland by ’n Amsterdam–Zeeland-komitee gesit, en ’n bewindhebbersbrief wat wrok verbied, was al op die water. Die Zuurveld-boere was nie meer op hul lopies nie. Die vyfde volle bevestigde jaar het op daardie feite geëindig, sonder ’n derde drosdy, sonder ’n skoongemaakte Vis, en sonder ’n Kaapse antwoord wat al op die sewe-en-dertig artikels geskryf is. [3]