Boer History1743 aan die Kaap die Goeie Hoop: Van Imhof se besoek, Roodezand-kerk, Simonstad en die Tafelbaai-mole
Goewerneur-generaal Van Imhof by die Kaap — Januarie 1743
In Januarie 1743 het Gustaf Willem van Imhof, goewerneur-generaal van Nederlands-Indië, by die Kaap aangedoen op sy pad na Batavia en is met baie seremonie geïnstalleer. Hy het ’n kort inspeksietog in die land onderneem en ’n ondersoek na die toestand van die boere ingestel, waarvan die uitslag vir hom baie onbevredigend was. Vir die weke van sy verblyf het hy oppergesag uitgeoefen en bevele uitgereik wat kerke, hawens, produksmarkte en amptelike byvoordele onder goewerneur Hendrik Swellengrebel en sekunde Ryk Tulbagh hervorm het. [3]
Die Europese bevolking van Suid-Afrika het op dié datum uit ongeveer vier duisend koloniste en vyftienhonderd dienaars van die Kompanjie met hulle gesinne bestaan. Die enigste kerke in die kolonie was nog by die Kaap, Stellenbosch en Drakenstein, almal toe van predikante voorsien, nadat ds. Willem van Gendt in Desember 1738 by Stellenbosch gestasioneer is. Skole het by elkeen van dié plekke bestaan, maar oral elders is die opvoeding van kinders dikwels aan geen bekwamer onderwyser as ’n soldaat vir ’n kort termyn toevertrou nie. [3]
Daar was meer as vierhonderd leenplase of veeplase, sommige drie of vier dae se reis van die naaste kerk, sodat bywoning van openbare erediens dikwels vir lang tye verwaarloos is. Van Imhof het die predikante François le Sueur en Willem van Gendt geraadpleeg, wat die stigting van meer kerke en skole aanbeveel het. Die besoek het kalender 1743 dus as ’n jaar van Indiese oppertoesig geopen eerder as ’n wisseling van Kaapse goewerneurs. [3]
Twee nuwe kerke vir die buitedistrikte beveel — 1743
Die goewerneur-generaal het die lede van die politieke raad byeengeroep en sekere instruksies uitgereik. Twee nuwe kerke moes so gou moontlik in die buitedistrikte opgerig word, en by elkeen moes ’n predikant en ’n sieketrooster gestasioneer word, laasgenoemde wat ook as skoolmeester moes dien. Die predikante moes van die eerste Indiamanne wat by die Kaap met kapelane aandoen, aangehou word. ’n Sieketrooster moes ook sonder versuim gestuur word om onder die verspreide inwoners oorkant die Breederivier te arbei. [3]
Die plekke wat vir die nuwe kerke gekies is, was die terreine van die latere dorpe Tulbagh en Malmesbury. Die eerste was die gerieflikste ontmoetplek vir die boere wat die land aan dié kant van Riebeek-Kasteel, die Land van Waveren of latere Tulbagh-kom, die Warm Bokkeveld, en die valleie van die Bo-Breederivier en Hexrivier bewoon het. Dit het oorkant die eerste bergreeks gelê, maar was bereikbaar oor die Roodezand-pas, nie ver van die kloof waardeur die Klein-Bergrivier vloei nie. [3]
’n Terrein is langs ’n sagte helling gekies waar water maklik aangelê kon word, en hier is die fondamente van ’n kerk en pastorie sonder versuim gelê. Die oorspronklike geboue staan nog; die pastorie, deels uit materiale uit Holland gebou, het later nog dieselfde doel gedien. Die tweede kerk, in die koringland van die Swartland, het in 1743 nog ’n vrye terrein ontbreek; die grondtransaksie met die weduwee van Pieter van der Westhuizen en die latere pastoraat van Rutger Andries Weerman het tot die volgende jare behoort. Binne dié kalenderjaar was die deurslaggewende kerklike daad die Waveren-stigting en die aanhouding van ’n kapelaan vir diens in die bergkom. [3]
Meyring, eerste Roodezand-diens en kerkraad — Maart–Oktober 1743
’n Paar weke nadat die goewerneur-generaal se instruksies gegee is, het ’n skip in Tafelbaai ingevaar met as kapelaan ds. Arnoldus Maurits Meyring, wat vir diens by die Kaap aangehou is. Hy het vir die eerste keer op die 31ste van Maart 1743 by die Kaap gepreek. Ds. Hendrik Kock is in Februarie 1742 na Europa teruggekeer, en Meyring is dus as assistent-predikant by die Kaap gehou totdat die pastorie by Waveren bewoonbaar was. [3]
Hy het die eerste diens by Roodezand in September 1743 gehou, maar die gereelde diens is eers ’n paar maande later begin. Op die 8ste van Oktober 1743 is ’n kerkraad ingestel, toe Jacobus Theron en Pieter Theron deur die politieke raad as ouderlinge goedgekeur is, en Jacobus du Pré en Gerrit van der Merwe as diakens uit ’n dubbele nominasie gekies is. Tussen die kerk en die pastorie het allengs die huise van ’n klein dorpie ontstaan wat tot 1804 geen ander naam as Roodezands Kerk gehad het nie. [3]
Kalender 1743 het dus ’n vierde Gereformeerde sentrum in die Land van Waveren bygevoeg terwyl die drie ouer preekstoele by die Kaap, Stellenbosch en Drakenstein voortgegaan het. Die indeks van predikantsopvolging het later Meyring as waarnemend by die Kaap van Maart tot September en daarna as predikant van Roodezand se kerk van September 1743 tot Mei 1757 aangeteken. Die jaar se kerkkaart is dus vergroot voordat die Swartland-terrein gekoop is. [3]
Simonstadbaai-stasie en poshouer Justinus Blas — Februarie–Maart 1743
Weens swaar verliese deur skipbreuke in Tafelbaai het die Here XVII in 1741 besluit dat hulle vlotte van die 15de van Mei tot die 15de van Augustus by Simonstadbaai moes ververs. In 1742 is die baai vir die eerste keer as aanloophawe gebruik, toe bote in mooi weer vanaf die kop van Kalkbaai kon vaar en die landvervoer verkort. Die permanente stasie het nog op ’n terrein en geboue gewag. [3]
In Februarie 1743 is ’n terrein vir ’n stasie deur goewerneur-generaal Van Imhof op die suidelike oewer van die baai gekies, en in die volgende maand is begin met die oprigting van ’n gebou om as magasy, hospitaal en verblyf vir die bemanning te dien. ’n Paar soldate is daar gestasioneer onder bevel van sersant Justinus Blas, wat die titel van poshouer gehad het. Met verloop van tyd is ’n klein dorpie gebou, bewoon deur vissers en mense wat van die skeepvaart afhanklik was. Dit het sy naam van die baai gekry en is Simonstad genoem. [3]
Die inrigting is aanvanklik so goedkoop moontlik bedryf, want die Here XVII het ook besluit om met ’n mole of breekwater in Tafelbaai te eksperimenteer, en as dit sou slaag sou die ander hawe nie nodig wees nie. Kalender 1743 het dus sowel ’n Valsbaai-winterpos as ’n Tafelbaai-hawewerk onder dieselfde Indiese besoeker se hand geopen. Blas het die eerste in die latere opvolging van inwoners by Simonstad gebly, met die poshouer-titel vanaf Maart 1743. [3]
Tafelbaai-mole begin — 4 Februarie 1743
Die mole is op die 4de van Februarie 1743 begin. Omdat dit as ’n werk van belang vir die kolonie sowel as die Kompanjie beskou is, is ’n spesiale belasting op alle Europeërs in Suid-Afrika, Kompanjiesdienaars en burgers, gehef. Dié in die Kaapse distrik is aangeslaan teen die arbeid van 158 sterkte slawe vir twee maande in die jaar, en dié in die binneland teen £293 6s. 8d. in geld of proviand. Al die Kompanjie se slawe en al die waens en vee wat van ander werk gespaar kon word, is op die mole gebruik. ’n Sterk bende veroordeeldes is uit Batavia gestuur om met die bou te help. [3]
Die algemene leiding van die onderneming is toevertrou aan mnre. Johannes Carolus de Wet en Jacobus Moller, eersgenoemde ’n afgetrede burgerraadslid en laasgenoemde die hoof van die Kompanjie se vlootinrigting by die Kaap. Hulle het die mole ’n basis van honderd voet breedte gegee, wat opwaarts tot vier-en-twintig voet aan die top afloop. Teen die einde van 1746 was dit driehonderd een-en-vyftig voet lank vanaf die strand; maar die werk is toe gestaak na sprinkaan-skade, die dood van die meeste Java-veroordeeldes, en burgerweiering om die kwota voort te sit. Binne 1743 was die deurslaggewende feite die Februarie-begin, die dubbele belasting in slawe-arbeid en kontant, en die aanstelling van De Wet en Moller. [3]
So ver as later beoordeel kon word, het die werk beloof om, as dit tot ’n voldoende lengte deurgevoer word, die baai te beskerm sonder om dit te laat toeslik. Die verlate mole, na storms en gebruik as steengroef, het sigbaar gebly soos ’n rif wat onder die latere vuurtoring uitloop, sy terrein sedertdien Mouillepunt genoem. Kalender 1743 het die begin, nie die staking, van dié pier aangeteken. [3]
Wyn- en produksmark onder Van Imhof hersien — 1743
Vir lank al het die wynboere gekla dat daar geen afset is vir die opbrengs van hulle wingerde nie, toe van twee- tot vierduisend lêers per jaar. Die Here XVII het besluit, as geen ander remedie bedink kon word nie, om wyn in ’n groot mate vir drank in hulle skepe en Indiese inrigtings te vervang, mits ’n redelik goeie artikel verkry kon word. Die burgerraadslede het namens die boere goewerneur-generaal Van Imhof oor dié vraag genader. [3]
Hy het hulle eers vryhandel in Indië aangebied teen betaling van 16s. 8d. vrag en £2 10s. 0d. reg per lêer. Die burgers het geantwoord dat so ’n voorreg vir hulle tot niks sou dien nie. Hy het toe voorgestel dat die belasting op wyn van 4s. 2d. tot 12s. 6d. per lêer verhoog word; dat by betaling hiervan, ’n fooi van 4s. 2d. aan die fiskaal, en ’n fooi van £1 0s. 10d. aan die gelisensieerde handelaar, die burgers vry sou wees om sonder beletsel aan alle besoekers, Nederlands of buitelands, teen die beste prys te verkoop; en dat die Kompanjie teen £5 5s. 10d. per lêer genoeg vir eie behoeftes sou aankoop—gemiddeld ongeveer vier lêers vir elke skip wat die hawe verlaat, bo en behalwe hoeveelhede vir die Nederlande en Batavia. Met dié voorstel het die burgerraadslede hulle tevrede verklaar. [3]
Die vraag na ’n mark vir ander produkte as koring en wyn het toe aan die orde gekom. Van Imhof het voorgestel om die prys van ertjies tot £1 en van bone tot 16s. per muid te verlaag, en namens die Kompanjie aangebied om soveel as die boere teen dié pryse wil kweek, te neem. Wat nie vir die skepe nodig is nie, kon na Batavia gestuur word. Ook tot dié reëling het die burgerraadslede ingestem. Die jaar se produkskikking het dus ’n hoër wynbelasting en vryer verkope aan besoekers met vaste Kompanjie-aankooppryse vir wyn, ertjies en bone gepaar. [3]
Amptelike handel verbied en wynbyvoordele vasgestel — 1743
Sedert 1722 is die regeringsamptenare by die Kaap toegelaat om tuine vir eie gebruik te hê, nie groter as twee morge nie, maar hulle is verbied om enigiets daaruit te verkoop of in plaasprodukte te handel. Hulle salarisse was onvoldoende vir ordentlike onderhoud, tog is hulle toegelaat om in verskillende soorte buitelandse ware vir eie rekening te handel. Van Imhof het verdere handel verbied, en as vergoeding aan die amptenare sekere vaste bedrae op verskillende transaksies toegestaan. [3]
So moes vir elke lêer wyn wat die Kompanjie van die boere aankoop, tien riksdaalders tussen die goewerneur en die sekunde verdeel word in die verhouding van twee derdes aan eersgenoemde en een derde aan laasgenoemde. In die praktyk het ’n boer wat ’n lêer wyn vir uitvoer of vir die Kompanjie se skepe afgelewer het, ’n kwitansie vir £8 geteken, maar werklik net £5 5s. 10d. ontvang, met 12s. 6d. vir die Kompanjie, £1 7s. 9d. vir die goewerneur, en 13s. 11d. vir die sekunde afgetrek. Die fiskaal het ooreenstemmende voorregte by die uitreiking van handelslisensies gehad, en die mindere amptenare is op soortgelyke wyse versorg. [3]
Geen amptelike dokument kon vir ’n burger opgestel word sonder ’n swaar fooi nie. In die rekeninge was twee en ’n half Nederlandse gulde van twintig stuiwers elk gelyk aan een riksdaalder, maar by die Kaap is ’n fiktiewe gulde gebruik: drie is as een riksdaalder getel by die ontvangs van geld, terwyl by uitbetaling—byvoorbeeld aan ’n boer vir graan—die fiktiewe gulde teen sestien stuiwers gereken is, wat die amptenaar by die graanmagasyne ’n byvoordeel van vier persent gegee het. In 1743 is beveel dat die swaar gulde uitsluitlik in rekeninge vir die Here XVII gebruik moet word, sodat die dubbele standaard nie meer opgawes na die Nederlande sou vertroebel nie. [3]
Sestig-morge vryeiendom om die opstal — 1743
Die koloniste het aanhoudend nuwe streke in besit geneem en dit in veeplase van nooit minder as vyf- of sesduisend akkers uitgelê, waarvoor elkeen ’n jaarlikse huur van £2 10s. voor 1732 en £5 daarna betaal het. By die geringste fout wat in ’n veeplaas ontdek is, het die okkupeerder nie gehuiwer om dit te verlaat en verder inland te trek nie. ’n Groot streek, byna onbewoon sedert die verwoesting deur pokke in 1713, het voor hulle oopgelê. [3]
Van Imhof het dié toestand as ongunstig vir die toekoms van die Europese bevolking in Suid-Afrika beskou. Na sy oordeel sou dit die koloniste ontwortel en hulle in ’n half-barbaarse nomadevolk verander. Om die mense aan die grond te probeer bind, het hy instruksies uitgereik dat elkeen wat wil, sestig morge grond om sy opstal in vryeiendom kon omskep, op aansoek by die politieke raad en teen betaling van van £10 8s. 4d. tot £41 13s. 4d. volgens die waarde van die grond. Die res van die plaas moes soos tevore gehou word, met gebruik toegelaat teen ’n jaarlikse huur van £5 solank die Kompanjie dit nie self nodig gehad het nie. [3] [4]
Dié maatreël, hoewel goed bedoel, het nie veel uitwerking gehad nie, aangesien baie min boere daarvan gebruik gemaak het. Op ’n ander argivale lesing het dieselfde jaar ook ’n voorstel gesien om leenplase in ewige lenings of leenings eigendom met opmeting, kaart en titelbrief om te sit, beperk tot sestig morge in plaas van die gewone nominale drieduisend—’n mislukte plan wat latere skrywers as ’n voorafskaduwing van ewige erfpag behandel het. Kalender 1743 het dus sowel Van Imhof se sestig-morge vryeiendom-aanbod as die mislukking van ’n breër opmeet-en-titel-skema aangeteken. [3] [4]
Vier heemrade oorkant die Benede-Breederivier — 12 November 1743
Voor 1743 was daar buite Kaapstad net een setel van landdros in Suid-Afrika. Oor al die trekkers wat inland gegaan het, het die landdros en heemrade van Stellenbosch wetlik jurisdiksie gehou, maar in die praktyk was baie van hulle gou buite die bereik van die reg. Op die 12de van November van dié jaar is vier heemrade aangestel om ’n hof van justisie vir die inwoners oorkant die Benede-Breederivier te vorm. [3]
Hulle name was Cornelis van Rooyen, Jan Loots, Andries Holtshuizen en Jacobus Botha. Hulle is uit ’n dubbele getal gekies wat deur die raad van landdros en heemrade van Stellenbosch en Drakenstein genomineer is, aangesien dit aanvanklik bedoel was dat hulle vir algemene doeleindes in dié hof sou sit. Die aanstelling het ’n plaaslike geregtelike teenwoordigheid oos van die Benede-Breederivier geskep sonder om nog ’n aparte drostdydorp te noem. [3]
Die latere assistent-landdroskap van Johannes Theophilus Rhenius en die volle afskeiding van die land oorkant die Benede-Breederivier as ’n distrik met eie landdros het tot 1744–1745 behoort, en die naam Swellendam tot 1747. Binne kalender 1743 was die konkrete stap die November-benoeming van die vier heemrade—die eerste formele hof vir inwoners wat Stellenbosch se praktiese bereik oorskry het. [3]
Hoeksteen van Fort Knokke — 24 Oktober 1743
Die vestingswerke wat toe bestaan het, was die kasteel en ’n battery op die strand waar ’n latere breekwater in die baai sou loop. Dié battery is in Februarie 1715 begin en in April 1726 voltooi; dit is eers Mauritius genoem en later populêr die Chavonnes-battery. Aan die oorkant van die kasteel is ’n fort gebou, waarvan die hoeksteen op die 24ste van Oktober 1743 gelê is. [3]
Dit is in Oktober 1744 voltooi en het die naam Fort Knokke gekry, wat dit nog dra. Die groter lyn strandbatterye—Imhof, Swellengrebel, Elizabeth, Helena, Tulbagh en Heeren Hendriks Kinderen—en die oorlogstydse berede burgerwag van vyftig man het tot die oorlogskrik na despêches van September 1744 behoort. Kalender 1743 self het die Oktober-fundament van Knokke as die jaar se konkrete toevoeging tot die Tafelbaai-werke langs die mole aangeteken. [3]
Saam met die Simonstadbaai-pos en die Mouillepunt-pier het Fort Knokke gewys hoe die jaar skipbreuk en strategiese onrus met nuwe vaste punte aan albei kante van die skiereiland beantwoord het. Die kasteel het die administratiewe sentrum gebly; die nuwe fort en mole was die jaar se boufeite op die ree-oewer. [3]
Waveren-buitepos onttrek en verkoop — Oktober 1743
Die Waveren-buitepos, wat sedert 1700 in stand gehou is, is in Oktober 1743 onttrek, toe die gebou met sestig morge grond daaromheen by veiling aan Pieter de Vos vir £266 13s. 4d. verkoop is. Die ander militêre buiteposte—Saldanhabaai, Klapmuts, Groenkloof, Ziekenhuis en Rietvlei—het soos tevore gebly. [3]
Die verkoop het saamgeval met die vestiging van ’n burgerlike kerksentrum by Roodezand in dieselfde kom. Waar ’n militêre pos die Land van Waveren vir meer as vier dekades dopgehou het, het die jaar se Oktober-veiling die terrein in private vryeiendom omskep terwyl die nuwe kerk en pastorie die gemeente-rol oorgeneem het wat Van Imhof in Januarie beveel het. [3]
Die oorblywende poste het die ouer patroon van kus- en binnelandse pickette voortgesit. Kalender 1743 het dus die Waveren-garnisoen teenwoordigheid uitgedun juis toe dit kerklike en landdros-instellings verder oos en by Valsbaai verdik het—’n administratiewe herverdeling eerder as ’n algemene onttrekking van die grens. [3]
Olof de Wet se silwermyn-handves — vroeg 1743
In November 1740 is opwinding by die Kaap veroorsaak deur ’n verslag van Frans Diederik Muller, wat voorgegee het om ’n ervare mineraloog te wees, dat hy ’n ryk silwermyn by Groot-Drakenstein naby Simonsberg ontdek het. Goewerneur Swellengrebel het die plek besigtig en oortuig geraak dat erts in enorme hoeveelhede te kry was. Omdat die Kaapse regering die beraamde koste nie sonder magtiging van die Here XVII kon aangaan nie, is ’n burgervereniging gestig om die myn te bewerk. [3]
Dit het die goedkeuring van die Vergadering van Sewentien geniet, en vroeg in 1743 is ’n handves aan mnr. Olof de Wet, vir homself en sy vennote, verleen, waarin hulle die uitsluitlike reg gekry het om metale te soek en te ontgin binne die gebied begrens deur die Paarl-, Franschhoek- en Hottentots-Holland-berge, op voorwaarde dat hulle vyftien persent van alles waardevols aan die Kompanjie betaal en die oorskot teen pryse wat vir byna alle bekende metale vasgestel is, aflewer. [3]
De Wet, hoofdirekteur van die mynvereniging, het toe ’n groot getal manne in diens geneem aan wie die regering passe verleen het, en prospektering in die berge en uitgrawing by die sogenaamde silwermyn is begin, met Muller as meester-mynwerker. Vir meer as vyf jaar het hy hoop aangehou sonder om enigiets waardevols te lewer, en die erts agtereenvolgens silwer, koper en goud genoem, totdat monsters na Holland gestuur is wat byna niks werd was nie en hy as bedrieër verban is. Dié latere ontmaskerings het ’n onderneming afgesluit waarvan die handves en eerste georganiseerde werk tot kalender 1743 behoort het. [3]