Boer History1900 in Suid-Afrika: Roberts, Botha, De Wet, en die Kampe
Die presidente se protes, Cronjé se oorgawe, en Roberts se woord — Februarie 1900
Oorlog tussen Brittanje en die twee Boererepublieke — die Zuid-Afrikaansche Republiek en die Oranje-Vrystaat — het in Oktober 1899 oopgegaan. Brittanje het die Kaapkolonie en Natal gehou. Teen die einde van Januarie 1900 het die verwoesting van onbeskermde plaashuise so ver gegaan, nie alleen in die Vrystaat nie maar veral in die noord-Kaapse distrikte wat toe deur Boerekommando’s beset was, dat die twee republikeinse presidente moes optree. Op die 3de Februarie 1900 het hulle ’n skerp protes by lord Roberts, die Britse opperbevelhebber, ingedien teen die brandstigting en dinamitering van onbeskermde plaashuise en die ontneming van voedsel en deksel aan onbeskermde vroue en kinders, in die Kaapkolonie en in die Vrystaat, sonder gronde wat deur beskaafde gebruik toegelaat word en sonder diens aan krygsoperasies. ’n Eendersluidende telegram het regstreeks na lord Salisbury gegaan. [6]
Die protes het nie op ydele grond berus nie. Op die 28ste Desember 1899 het Bossley van die eerste Australiese Ruitery vanaf Arundel, suid van Colesberg, geskryf dat sy afdeling perde, skape en pluimvee gevat het, en dat gemeubileerde huise vir vuurmaakgoed oopgebreek is — stoele, tafels, selfs klaviere — in ’n streek waar brandstof skaars was. ’n Artilleris by Modderrivier het gesê dat die huise wat oopgebreek is, alles bevat het wat in ’n Engelse dorpshuis sit, en dat dit verskriklik was om te sien wat die soldate uitgevoer het. Op die 8ste Januarie 1900 het generaal Babington, op ’n verkenning vanaf Heuningneskloof noord van Graspan in die rigting van Koffiefontein, 2 huise op kommandant Lubbe se plaas en 1 op Zwiegler s’n met vuur en springstof vernietig, op die voorwendsel dat die plase ’n ontmoetplek vir Boer spioene was; lord Methuen, in bevel in daardie sektor, het dit goedgekeur. In die distrik Jacobsdal alleen, in Desember 1899 en Januarie 1900, is 18 huise gedeeltelik verbrand of in puin gelê. Vroeg in Januarie is die huis van klein Frans van der Merwe verbrand. [6]
Roberts het op die 5de Februarie geantwoord dat die presidente se beskuldigings onbewese is, dat die strengste bevele uitgereik is om privaateiendom te eerbiedig sover operasies dit toelaat, en dat moedswillige vernietiging, of besering van vreedsame inwoners, strydig is met Britse praktyk en tradisie en indien nodig deur hom kragdadig onderdruk sou word. Op die 19de Februarie 1900 het die presidente geantwoord met genoemde voorbeelde en hom gesê dat gevalle van nodelose vernietiging so baie was dat ’n deeglike ondersoek die klagtes sou bewys. Roberts het hom verontskuldig dat daar al te lank verloop het vir ondersoek, maar het oortuig gebly dat geen moedswillige vernietiging plaasgevind het nie tensy dit beslis vir militêre doeleindes noodsaaklik was. Wie hierdie presidente was, moet nog binne hierdie opskrif gesê word. Hulle was die hoofde van die twee binnelandse republieke, wat nie as Kaapse staatsamptenare geskryf het nie maar as die regerings wie se plase verbrand is. Roberts was die veldmaarskalk wat gestuur is om die oorlog te voltooi. Wat op daardie Februarie-stukke gehang het, was of sy woord oor privaateiendom nog sou bind sodra sy leër die republikeinse lyn oorgesteek het. [6]
Die oorgawe van Cronjé en die grootskaalse Britse inval in die Vrystaat wat gevolg het, is nie dadelik deur verwoesting op die skaal wat later gesien is, opgevolg nie. Toe Roberts Vrystaatse grond binnegegaan het, het hy ’n proklamasie tot die inwoners gerig: diegene wat vyandelikhede teen Groot-Brittanje staak, sou nie in hul persone of eiendom moet ly omdat hulle die wapen opgeneem het in gehoorsaamheid aan die bevel van hul Regering nie. ’n Tweede proklamasie het dieselfde gees geadem. Hy kon daardie woord nie verbreek nie terwyl daardie 2 proklamasies gestaan het. Cronjé was nie ’n Kaapse amptenaar nie. Hy was die republikeinse generaal wie se oorgawe die Vrystaat vir Roberts se kolomme oopgemaak het. Die Februarie-proklamasies het saakgemaak omdat hulle ’n openbare belofte was, op Vrystaatse grond gemaak, dat ’n burger wat ophou veg, sy persoon en sy dak sou hou. [6]
French, Pole-Carew, Rundle, en die Vrystaatse plase — April 1900
Toe die twee proklamasies geen noemenswaardige uitwerking toon nie, het die ou peil van oorlogvoering teruggekeer. Op die 26ste Maart het Roberts ’n proklamasie uitgevaardig dat alle persone in die Transvaalse of Vrystaatse Republiek wat verantwoordelik is vir of aandadig aan moedswillige beskadiging van openbare of private eiendom, in stryd met die reëls van beskaafde oorlogvoering, verantwoordelik gehou sou word in hul persone of eiendom vir sodanige skade. Van toe af het die brandstigting van plase en die vernietiging van eiendom in die Republieke weer voortgegaan. Sommige Britse generaals en ondergeskikte offisiere het gelyk of hulle met mekaar wedywer om ’n breë smeulende spoor agter te laat, soms op die leër se bevel, dikwels op eie diskresie — en Roberts het goedgekeur, en bloot gemeld dat operasies sulke verwoesting vereis. ’n Verdere proklamasie van die 9de April het by dié van die 26ste Maart gestaan. Die Maart-stuk is waarom April se pad deur die Vrystaat nie ’n losbandige kolom se werk was nie. Dit was verwoesting onder dekmantel van die opperbevelhebber se eie bevel. [6]
Onder daardie dekmantel het die leërafdelings van generaals French, Pole-Carew en Rundle in April 1900 ongekende verwoesting in die Vrystaat aangerig. French en Pole-Carew het feitlik alles langs die trekpad verbrand. Sowat 3500 beeste en skape is geneem, en honderde tonne koring en voer vernietig. Rundle het alles in puin gelê; rooksuile van die hope het sy pad gemerk. Op een plaas, waar slegs vroue en kinders gesit het, is ’n paar gewere wat vir selfverdediging gehou is, gevind; die huis moes verbrand word. Die vrou het haar arms om die offisier se nek geslaan en gesmeek dat die woning gespaar word; dit het nie gehelp nie. Wie hierdie drie was, moet nog hier gesê word. Hulle was Britse generaals onder Roberts, nie Vrystaatse kommandante nie. Die trekpad was die marslyn deur republikeinse plase nadat Cronjé se oorgawe die weg oopgemaak het. [6]
Binne 2 maande ná daardie brandstigting het die Vrystaat al die merke van ’n Britse krygsbeleid getoon wat in ’n verdelgingsbeleid draai. Reeds op die 28ste Mei 1900, op ’n tydstip toe hele Vrystaatse distrikte nog nie aan verwoesting onderwerp was nie, het die korrespondent van die Daily Chronicle, onder die indruk van wat al gedoen is, geskryf: “From end to end the Orange River Colony now lies ruined and starving.” Die Oranjerivierkolonie was die Vrystaat onder die Britse besettingsnaam. ’n Ander beriggewer het op die 8ste Mei vanaf Dry Harts Siding geskryf dat hulle in 10 myl nie minder as 6 plaashuise verbrand het nie, en dat hy die vorige nag laat gestaan en die vlamme om elke stuk arm meubels sien lek het. ’n Maand later kon die Cape Argus vertel dat tussen Bloemfontein en Boshof sowat 30 of 40 opstalle afgebrand en volkome vernietig is, en nog baie ander ook; hul huise vernietig, is vroue en kinders op die veld uitgesit in die bitter Suid-Afrikaanse winter. ’n Korrespondent van die Morning Leader het ’n twintigtal mans gesien met hul voete op die nekke van kalkoene, eende en hoenders; die vroue en kinders is in ’n buitehuis gevind; troepers het paraffien oor die vloer en mure gegooi; binne 5 minute was die woning aan die brand, en nogtans het die vroue in en uit gehardloop om te red wat hulle kon. [6]
Teen hierdie dade het die Boere-offisiere geprotesteer. Die Transvaalse kommandant-generaal, Louis Botha, het op die 16de Mei 1900 aan Roberts geskryf; C. R. de Wet, Vrystaatse bevelvoerder, het op die 19de Mei geskryf. Botha het Roberts herinner aan Roberts se eie proklamasie van die 16de Maart, waardeur persone wat moedswillige beskadiging van eiendom veroorsaak, in hul persone en eiendom bedreig is; hom gesê dat grootskaalse verwoesting in Wes-Transvaal en om Vryburg aangerig word; en hom verwyt dat hy, anders as die regering van die Zuid-Afrikaansche Republiek wat sulke dinge straf, nog versuim het om strawwe op te lê, en selfs geweier het om gevalle te ondersoek wat herhaaldelik onder sy aandag gebring is. De Wet, om die veldmaarskalk die verskoning te ontneem dat die aanklagte te vaag is, het 3 gevalle van plaasbrandstigting in die Bloemfontein-distrik genoem: Perzikfontein, die plaas van kommandant P. Fourie; Paardekraal, die eiendom van P. Fourie, junior; en Leeuwkop, die plaas van C. Richter. Engelse koerante het al outentieke berigte gedruk, sommige van Britse troepe self. Roberts het nog oor die saak getalm. Wat op daardie Mei-briewe gehang het, was of April se pad as ’n skending van Roberts se eie Maart-bevel behandel sou word, of as die nuwe reël. [6]
Botha, De Wet, Buys van Leeuwspruit, en die middeljaarse proteste — Julie 1900
Ná die val van Bloemfontein en Pretoria het baie persone, gelok deur Roberts se proklamasies, die Boeregeledere gelaat en met hul gesinne skuiling by die Britse owerheid gesoek. Die Britte het hulle verwelkom, maar kon hulle gou nie op hul plase beskerm nie: die kommando’s was nog baas in die oop veld, en wanneer hulle op so ’n man afgekom het, het hulle hom tot sy plig teruggedwing, soms grof, of hom volgens landswet gestraf. Die Britse militêre owerheid het hard geprotesteer; die Boere het geweier om die reg prys te gee om persone wat onteenseglik dienspligtige onderdane van die Republieke was, te straf of tot diens te dwing. Vir die Engelse was daar toe net een pad: om die persone en gesinne wat om beskerming smeek, na dorpe of ander sentrale punte onder Engelse beheer te voer, en hulle daar te huisves en te onderhou. Diegene wat só onder die sterkste beskermer gaan nes het, is algemeen vlugtelinge genoem, ’n naam wat toelaatbaar is omdat hulle grotendeels uit eie wil verhuis het. Daarom kon die middeljaarse kampe, terwyl hulle nog daardie mense gehou het, nog vlugtelingkampe genoem word. Hulle was nog nie die kampe van gesinne wat as krygsgevangenes geneem is nie. [6]
Reeds voor die middel van Julie 1900 moes Botha van Transvaal en De Wet van die Vrystaat ’n ernstige protes aan die Britse veldmaarskalk stuur oor die wyse waarop sy troepe huisgehou het. Die aanleiding tot Botha se protes was berigte dat private wonings geplunder en in sommige gevalle heeltemal vernietig is, en dat alle voedselvoorrade van die vroue en kinders geneem is sodat hulle sonder voedsel of deksel moes swerwe. Daar was byvoorbeeld die huis van veldkornet S. Buys van Leeuwspruit, distrik Heidelberg, wat op die 30ste Junie 1900 verbrand is. ’n Veldkornet was ’n distriks-militisie-offisier van die Republiek, nie ’n Britse landdros nie. Op die 28ste Junie het Buys ’n briefie van generaal R. G. Broadwood ontvang, wat toe deur die distrik getrek het: die hoofmag van generaal Hunter se leër sou gou by sy plaas verbygaan; as hy van die huis af was, kon die plaas beskadig word, maar as hy teenwoordig was en sy wapens onder Roberts se proklamasie ingee, sou sy eiendom geëerbiedig word; Broadwood het daardie koers aangeraai in plaas van ’n dappere maar nuttelose weerstand voort te sit. Buys, wat geen voorgenome oorgewer was nie, het hom nie daaraan gesteur nie. Toe die Britte op die 30ste Junie aankom, het hulle net die vroue van die gesin gevind. Mev. Buys is 5 minute gegee om klere en beddegoed te vat; sy het dit skaars buite gehad of die troepe vat dit van haar af. Haar kos en suiker is geneem; die sleutel van die geldkas is geëis, een van die soldate het haar met sy sabel bedreig; al die geld in die huis is geneem, en alles wat weggedra kon word, en die res is aan die brand gesteek. Sy moes staan en kyk, en ná hulle weg is self klaarkom. [6]
Ander opstalle wat op dieselfde wyse vernietig is, was Botha s’n self op die plaas Varkenspruit, distrik Standerton, veldkornet Badenhorst s’n, en dié van Buys se seun. “I cannot believe,” het Botha gesluit, “that such godless barbarities take place with Your Excellency’s consent; I therefore hold it my sacred duty to protest in the strongest terms against such revengeful destruction as wholly contrary to civilized warfare.” Die brief is gedateer die 4de Julie 1900. ’n Telegram uit Machadodorp het op die 20ste Julie gegaan. Op die 17de of 18de Mei is die woning van ou Van Niekerk, ’n hulpelose invalide tussen die Renosterrivier en Kroonstad, vernietig, en bejaarde persone ongeskik vir diens, in sommige gevalle siek, is krygsgevange geneem. De Wet se protes van die 10de Julie 1900 het voortgespruit uit wat hy self gesien en gehoor het: dit was met ’n gevoel van groot verontwaardiging, het hy aan Roberts oopgemaak, dat hy daagliks die roekelose verwoesting sien. Die brandstigting van Buys se plaas het nie kragtens enige klousule van Roberts se proklamasies plaasgevind nie, maar eenvoudig omdat Buys nie wou oorgee nie. Die ander plase in Botha se protes van die 4de Julie genoem — Zandfontein, Varkenspruit en Koppie Alleen — hoewel hulle naby die spoorweg gelê het, is, volgens Buller, vernietig omdat hulle “were being regularly used as shelters for men who were hostile to us, and who were not under proper command, in fact, who were only acting as banditti” — ’n bewering wat Botha met die grootste beslistheid ontken het. Hy kon slegs tot die gevolgtrekking kom dat die vernietiging van daardie huise in ’n gees van weerwraak gedoen is, aangesien sy kommando’s daar aan die noordoostekant van die spoorweg gestasioneer was, terwyl die vernielde huise meestal aan die suidwestekant gelê het. [6]
Op die 9de Julie 1900 het kaptein G. H. M. Ritchie te Krugersdorp ’n openbare kennisgewing uitgevaardig dat tensy die mans wat toe op kommando was en aan gesinne in die dorp en distrik Krugersdorp behoort het, hulself oorgee en hul wapens teen die 20ste Julie by die Keiserlike owerhede inhandig, hul hele eiendom gekonfiskeer sou word en die gesinne bestemd en dakloos uitgesit sou word. Die strekking van daardie stuk was so hard dat selfs G. Fiddes, distrikskommissaris van Pretoria, ’n imperiaalgesinde Brit, daarteen geskryf het. ’n Hollandse kennisgewing van die 16de Julie, ook oor Ritchie se naam as distriks-superintendent van polisie te Krugersdorp, het die vorige kennisgewing teruggeroep en vereis dat diegene wat met wapens en ammunisie inkkom, die eed van neutraliteit aflê en hul vee en voorrade teen die 20ste Julie verklaar, by versuim waarvan hul hele voorrade en al hul vee aan konfiskasie blootgestel sou word. Hierdie 2 proklamasies het tot gevolg gehad dat ’n groot aantal vroue en kinders dakloos geword het of van die plase af deur Britse troepe weggevoer is, en hulle het orals skerp kritiek ontlok. [6]
Op die 1ste Junie 1900 het Roberts se proklamasie no. XV gestaan; op die 31ste Mei proklamasie no. 1; op die 19de Junie proklamasie no. 6. Hy het vir homself en sy ondergeskikte offisiere die bevoegdheid aangematig om, wanneer enige skade aan die Britse verbindingslyne gedoen word, die naaste plaas te verbrand en die burgerlike inwoners krygsgevange te neem; en laastens die reg om die eiendom van enige vegtende burger of offisier te vernietig wat verantwoordelik of aandadig is aan enige moedswillige beskadiging van eiendom, insluitende openbare eiendom soos spoorlyne. In hul optrede het Roberts en sy ondergeskiktes hulle nie binne daardie proklamasies gehou nie, maar dit na willekeur oorskry, huise verwoes waar hulle wou en onder allerlei voorwendsels, en niemand is daarvoor gestraf nie. Op die 7de Augustus 1900 het ’n Boerekommando 2 treine op die Pretoria–Middelburg-lyn aangeval; ’n skerp skermutseling het gevolg, maar die Boere moes terugval; ná die geveg is 4 plase dieselfde dag verbrand. Op die 15de Augustus moes Botha weer remonstreer teen die wrede dade en barbaarse handelinge van Roberts se troepe: klein groepies ver van die hoofmag, wat voorgee dat hulle verkenners is, het rondgegaan om te roof, en dit kon nie verwag word dat sulke rowers, wanneer hulle gevang word, in die toekoms as krygsgevangenes behandel sou word nie. Wat op die middeljaarse proteste gehang het, was nie ’n Kaapse wet nie. Dit was of ’n veldkornet se dak by Leeuwspruit, en ’n gesin se voorrade by Krugersdorp, nog as privaateiendom tel sodra die man van die huis op kommando bly. [6]
Die 2de September, die 14de September, en die guerrilla-proklamasie — 1900
Op die 2de September 1900 het Roberts Botha laat weet dat hy, vanweë die optrede van die Boeremagte op die Engelse verbindingslyne, die oorlog beskou as besig om te ontaard “into operations carried on by irregular and irresponsible guerillas.” Die bevele wat hy tans uitgereik het om aan daardie siening gevolg te gee, was dat die plaas naaste aan die toneel van enige poging om die lyn te beskadig of ’n trein te laat ontspoor, verbrand moes word, en die burgerlike inwoners krygsgevange geneem. Hoe ver “nabyheid” strek, het hy nie in die proklamasies uitgesit nie; die brief van die 2de September was die verduideliking. Op die 4de September het Botha ’n volle antwoord gestuur, en die Britse opperbevelhebber se aanspraak verwerp dat die burgers in die veld opgehou het om gereelde vegtendes te wees. Botha was nog kommandant-generaal van ’n republiek wie se regering nie oorgegee het nie. Die September-brief is waarom ’n plaas naby ’n spoorweg, van hierdie datum, as verklaarde beleid verbrand kon word en nie slegs as ’n kolom se diskresie nie. [6]
Op die 14de September 1900 het Roberts proklamasie no. 17 uitgevaardig: aangesien “the war is degenerating, and has degenerated, into operations carried on in an irresponsible manner by small, and in very many cases, insignificant bodies of men,” sou hy in sy plig teenoor Haar Majesteit se Regering en teenoor Haar Majesteit se Leër in Suid-Afrika tekortskiet as hy versuim om elke middel in sy mag te gebruik om sulke ongereelde oorlogvoering tot ’n vroeë einde te bring. Hy was voornemens om middele aan te wend wat “ruinous to the country” sou wees, en wat “endless suffering on the burghers and their families” sou bring; en “the longer this guerilla warfare continues the more vigorously must they be enforced.” Die middel waartoe hy nou die toevlug geneem het, was dieselfde waarmee maande tevore begin is — die verwoesting van die land — maar van nou af sou dit nie op beperkte skaal en onder allerlei voorwendsels deurgevoer word nie, maar op onbeperkte skaal. Die duidelik verklaarde doel was om, deur hul eiendom te vernietig en deur hul vroue en kinders leed aan te doen, die harte van die burgers in die veld te vermurwe sodat die oorlog tot ’n spoedige en, vir die Engelse, gunstige einde gevoer kon word. [6]
Roberts se proklamasies van die 14de Augustus en die 14de September het weerklank by sy ondergeskikte offisiere gevind, en die lente van 1900 het oopgegaan met ’n veldtog van verwoesting wat, in die 3 maande September, Oktober en November, die tydperk was waarin die veldmaarskalk se pantservuis in die twee Boererepublieke laat voel is, voordat hy die bevel aan lord Kitchener oorgedra het en self huis toe gegaan het. Vir September alleen het die brandstigtings al die vroeëre maande saam oortref; in Oktober is twee keer soveel wonings woes gelê as in September, en in November twee en ’n half keer soveel. Die verskil in behandeling wat die inwoners van die verskillende distrikte ontvang het, was so opvallend dat Roberts dit nodig gevind het om op die 28ste September 1900 nog ’n proklamasie uit te vaardig “to insure uniformity in treatment of the inhabitants of the various districts,” met instruksies daarby. Op die 22ste September is te Pretoria Government Notice no. III of 1900 uitgereik. [6]
’n Engelse kaptein van Rimington se Gidse, L. March Phillipps, het onder datum die 6de September 1900 geskryf dat die leër baie strawwe maatreëls lyk aan te neem om die veldtog uit die hand te probeer beëindig, en dat die koerante tuis luidkeels om sulke maatreëls roep; groot ontbering en gebrek, wat uiteindelik aan hongersnood kan grens, moet die gevolg vir baie gesinne wees; ons troepe is orals besig om te brand en woes te lê, en enorme reserwes van hongersnood en ellende word vir hierdie lande in die toekoms opgelê. Op die 23ste November het dieselfde kaptein, wat in die Vrystaat opereer het, geskryf dat plaasbrandstigting vrolik voortgaan, en dat hul koers deur die land, soos in voorhistoriese tye, gemerk is deur pilare van rook bedags en vuur snags; hulle het gewoonlik van 6 tot ’n dosyn plase per dag verbrand. Op die 26ste September het die distrikskommissaris van Heidelberg aan die Britse owerhede in Pretoria geskryf dat kolonel Maxwell met sy Brabant’s Horse van 600 man alles verbrand het: hul pad in daardie distrik was een van verwoesting. [6]
“It grieves me to remark,” het Botha op die 17de Oktober 1900 in ’n brief aan die Engelse opperbevelhebber verklaar, dat die barbaarse dade van Sy Eksellensie se troepe, soos die opblaas en vernietiging van private woonhuise en die verwydering van vroue, nog voortduur. In die diepte van sy hart het Milner nie geglo wat hy aan die krygsgevangenes oor die saak gesê het nie. Hy het ernstig begin vrees dat die beleid van algemene verwoesting ernstige politieke gevolge sou hê. Op die 31ste Oktober 1900 het hy Kitchener, wat op die 29ste November die opperbevel van Roberts sou oorneem, aangeraai om al die huise te beset maar geeneen te verbrand nie tensy verraad bewys is. Op die 18de Augustus het die St James’s Gazette aangevoer dat die Weyler-metode van verwoesting die enigste is wat in Suid-Afrika doeltreffend sou wees. Teen November kon dieselfde blad spog dat “lord Roberts has come round to our view.” Wat op die 14de September gehang het, was nie langer ’n geskil oor ’n paar genoemde plase nie. Dit was ’n openbare kennisgewing dat leed aan burgers se gesinne nou ’n middel van oorlog is. [6]
Vlugtelingkampe, konsentrasie, en die vroue oos gestuur — September 1900
Die beleid van konsentrasie waartoe Roberts teen September 1900 die toevlug geneem het, het die skyn aangeneem van ’n voortsetting van ’n stelsel wat al in Augustus bestaan het en eintlik ontwerp is om Britse lojaliste, verraaiers en mans wat die wapen neergelê het, wat moontlik in die hande van die Boeremagte kon val, te beskerm. Op die 1ste Augustus 1900 het die distrikskommissaris van Potchefstroom aan die militêre hoofkwartier in Pretoria voorgestel dat daar vir hierdie mense voorsiening gemaak word. Die kampe wat tot Augustus opgerig is, kon nog as vlugtelingkampe beskryf word, opgerig vir die beskerming van oorgewer- en verraaiersgesinne. Hulle was nie bedoel vir die huisvesting van die gesinne van burgers nog in die veld nie. Van September 1900 kan daar beslis nie meer van die kampe as vlugtelingkampe gepraat word nie. Op ’n handvol uitsonderings na was die persone wat daarheen gebring is, nie vlugtelinge nie, maar mense wat as krygsgevangenes geneem is. Gesinne van vegtende burgers is, van September, krygsgevange geneem en na verskillende kampe gestuur, sommige waarvan tot dan as vlugtelingkampe bestaan het; en daarmee het die vlugtelingkampe hul oorspronklike karakter verloor. [6]
Op die 19de Julie 1900 het Roberts, volgens sy eie verklaring, ’n opdrag van sy regering uitgevoer deur vroue en kinders van vegtende burgers vir onderhoud na die kommando’s te stuur. Sowat 600 vroue wat nie in eie onderhoud kon voorsien nie, en wie se mans nog geveg het, is vanaf Pretoria per trein na die Boerelaers naby Van der Merwe-stasie op die Pretoria–Middelburg-lyn gestuur. Daardie bring van weerlose vroue en kinders direk in die sfeer van die stryd en van gevaar was slegs die begin van ’n nuwe beleid — Roberts se beleid om elke middel tot sy beskikking te gebruik om die oorlog tot ’n spoedige einde te bring. Die eerste treinvragte is, gedurende Augustus 1900, terwyl die Boerekommando’s ooswaarts teruggeval het, deur meer gevolg. Voor die einde van Augustus is meer as 1000 vroue met hul kindertjies al op die nekke van die vegtende Boere afgelaai. Op die 10de Augustus en die volgende dae is 450 vroue en 1550 kinders uit Johannesburg alleen na die front gestuur. Die ontberings wat hulle in oop bees- en kooltrokke moes deurmaak, was verskriklik. Die gewone hoëveldse winterkoue is vererger deur ’n skerp suidewind en sneeuval met tussenposes, en die verarmde vroue en kinders was nie vir so ’n reis onder sulke omstandighede voorberei nie. Nogtans was hulle vol moed, en toe hulle Belfast-stasie, die end van hul reis, binnestoom, het hulle nie gehuil of gemor nie maar vryheidsliedere gesing. Op Belfast-stasie is hulle deur die Engelse owerheid aan generaal Ben Viljoen oorgelewer, wat hulle direk per spoor na Barberton gestuur het, waar die Transvaalse owerheid hulle gehuisves het. [6]
Van middel Julie het bevele na die verskillende distrikskommissarisse gegaan om van die vroue en kinders in hul distrikte op dieselfde wyse ontslae te raak — ’n opdrag wat nie orals uitgevoer kon word nie omdat Boerekommando’s nie orals naby was nie. Teen die einde van Augustus is weer in Pretoria ’n kennisgewing uitgereik dat die vrouens en kinders van burgers nog in die veld by die owerheid moet aanmeld sodat hulle na die Boerelyne gestuur kan word. Roberts het op die 2de September aan Botha geskryf dat hy voel dat, wanneer die oorlog eers die stadium van ongereelde of guerrilla-geveg betree het, hy in sy plig teenoor die nasie sou tekortskiet as hy nie elke middel gebruik nie. Botha se antwoord van die 4de September het die aflaai van vroue as middel om die burgers se harte te vermurwe, verwerp. Chamberlain het Roberts se beleid van verbanning van vroue en kinders in die Britse Laerhuis probeer verdedig, maar op die 7de Desember 1900 het hy verklaar dat “in many cases, the removal of the women has been with a view to protecting them. In some cases they have been deported from towns.” Wie Chamberlain was, moet nog hier ’n reël kry. Hy was die koloniale sekretaris in Londen, wat in die Laerhuis antwoord vir ’n beleid wat al op die hoëveld aan die werk was. [6]
Deur die ophoping van krygsgevange burgergesinne in die verskillende dorpe waarheen hulle gebring is, het die konsentrasiekampe ontstaan. Die Engelse militêre owerhede het geen onmiddellike of behoorlike voorsiening getref vir die huisvesting van die vroue- en kinderkrygsgevangenes wat hul vangkolonnes na die dorpe gebring het nie. Die arm mense moes hulle vir die tyd met hul eie karige bedekkings onder die oop hemel tuismaak, soms in die reën vir ’n dag of meer, totdat akkommodasie toegewys is. Die akkommodasie wat hulle toe ontvang het, het bestaan uit sinkskure, stalle, kamers by privaatmense, en tente. Voor September 1900 ten minste is verpleegsters en selfs geneeshere in die kampe benoem nie op grond van professionele bevoegdheid nie maar van lojaliteit. Op die 4de en 5de Julie 1900 het mev. A. H. Bosman en mev. H. S. Malan die Potchefstroomkamp besoek en aan die algemene superintendent van Transvaalse kampe geskryf dat die hoë sterfte in die eerste plek aan gebrek toegeskryf moet word. Daardie Julie-besoek is waarom Potchefstroom nie net ’n naam op ’n later lys is nie. Dit is ’n kamp waarin gebrek al as die eerste oorsaak van dood genoem is, maande voor die September-draai van vlugteling na gevangene. [6]
In Transvaal het daar gedurende 1900 kampe ontstaan te Barberton, Heidelberg, Johannesburg, Irene, Klerksdorp, Krugersdorp, Mafeking, Potchefstroom, Standerton en Vereeniging. In die Vrystaat, die Oranjerivierkolonie genoem, het daar gedurende 1900 Bloemfontein, Heilbron, Kroonstad, Norvalspont en Vredefortweg ontstaan. In Natal het Pietermaritzburg gedurende 1900 ontstaan. In die Kaapkolonie is Port Elizabeth gedurende 1900 gestig. Verskeie van hierdie kampe was eers vlugtelingkampe, maar van September 1900 het hulle almal daardie karakter verloor en konsentrasiekampe geword. Teen November het die behoefte aan sentrale beheer van voedselvoorsiening met die aantal kampe gegroei, en dit het in die hande gekom van die militêre goewerneur wat in elk van die twee republieke aangestel is, elkeen met sy eie rantsoenskaal vir die kampe onder sy beheer. Wat op die September-draai gehang het, was die naam van die mense binne die draad. ’n Vlugteling het uit eie wil ingekom. ’n Krygsgevangene is gebring. Van September is die tweede naam die een wat pas. [6]
Bothaville, Ventersburg, Dullstroom, en die dorpe woes gelê — Oktober–November 1900
Die Engelse het dit nie by plase gelaat nie, en baie gou het dorpies aan die beurt gekom. Die eerste hiervan was die dorpie Bothaville, wat in die tweede helfte van Oktober 1900 feitlik met die grond gelyk gemaak is deur die troepe van generaal Hunter. Die distrikskommissaris van Kroonstad het hierdie verwoestingskommando vergesel, wat die land doelbewus gestroop het sodat die vyand daar geen bestaan kon voer nie. Met uitsondering van openbare geboue, die pastorie, die kerk, en huise waar die rooikruisvlag gehang het en wat derhalwe deur die Konvensie van Genève beskerm is, is die dorpie self in puin gelê. Hunter het die bevel tot verwoesting van sy meerderes ontvang en dit stiptelik uitgevoer: Bothaville is in ’n vlammende inferno omskep en het ’n tipiese voorbeeld gelewer van die verwoesting wat op die Roberts-proklamasies gevolg het. Volgens offisiële Britse opgawes is daar tussen die 16de en die 24ste Oktober, in die omgewing van Bothaville, 17 huise verbrand. Die dorp is heeltemal gesloop daarin dat op die 23ste Oktober 52 geboue, waarvan sowat 45 wonings was, verbrand en opgeblaas is. Die rede wat in elke geval aangegee is, was “laying waste country used as base by enemy.” [6]
Vervolgens het Ventersburg aan die beurt gekom. Die Britse bevelvoerder wat vir die sloping daarvan verantwoordelik was, generaal-majoor Bruce Hamilton, het hom onderskei deur die besonder hardhandige wyse waarop hy sy taak uitgevoer het. Eers het hy die omgewing van die dorpie woes gelê, daarna die dorp se voorrade verwyder en gedeeltelik verbrand. In ’n proklamasie wat op die 1ste November die lig gesien het, het hy die vroue en kinders, wie se bestaansmiddele só beperk is, verseker dat geen voorrade na die dorp gestuur sou word nie. Hulle moes — dit was sy raad — by die Boerekommandante om kos gaan aanklop; dié sou hulle seker nie graag sien sterf nie, en sou hulle dus voorsien. Ten slotte het hy ook die dorpie aan die vlamme prysgegee. David Lloyd George het Hamilton later ’n brute en ’n skande vir die uniform wat hy dra, genoem, omdat die uitwerking van die bevel was dat weerlose vroue en kinders moet sterf, of op die puinhope as lokaas vir die kommando’s sit. Wie Hamilton was, moet nog ’n reël kry. Hy was nie ’n Vrystaatse landdros nie. Hy was ’n Britse generaal-majoor wat onder die September-proklamasies opgetree het, en Ventersburg was ’n dorp, nie ’n spoorwegduiker nie. [6]
’n Ander dorpie wat in November 1900 totaal woes gelê is, was Dullstroom. Die Kanadese offisier E. W. B. Morrison, wat onder generaal Smith-Dorrien ’n hand in die toomlose verwoesting van die Belfast-distrik, Witpoort en Dullstroom in November gehad het, het daarvan vertel: die verwoesting het plaasgevind te midde van ’n hewige geveg om die dorpie; te midde van die gebulder van kanonne en die geknetter van kleingeweere het die soldate die huise aan die brand gesteek; eers het ’n onheilspellende blou newel oor die dorpie gehang, maar heel gou is dit vervang deur massas rook wat van die brandende ruïnes uitgepluim het en 50 myl ver sigbaar was. Die Boere in die koppies het verlam gestaan by die aanskouing van sulke vernietigingswerk, en die vuur gestaak. Toe daar ’n verposing kom, het Smith-Dorrien, vergesel van etlike artillerie-offisiere, die resultaat besigtig. Die voormalige hoofstraat was vol rook en gloeiende kole, en slegs die gekraak van vlamtonge wat nog hier en daar huisraad opgelek het, was te hoor. Morrison het geskryf dat die vallei waarlangs hulle beweeg het, vrugbaar, goed bewater en vol mooi plase en wonings was; toe die Britse mag nader kom, het die Boere die wonings gelaat en weggegaan. [6]
In Desember 1900 het Joseph Chamberlain gespog dat nooit, in die geskiedenis van oorlogvoering, ’n oorlog met die toepassing van soveel menslikheid aan die kant van offisiere en manskappe gevoer is as hierdie een nie. Die waarheid het desnieteenstaande begin om die Britse publiek te bereik, en ’n koor van protes uit die geledere van die Liberale Party is ontlok. In sy toespraak in die Britse Laerhuis op die 18de Februarie 1900 het Lloyd George die regering al oor sy verwoestingsbeleid gelaak en reguit verklaar: “It is war not against men but against women and children.” President Kruger kon nie nalaat om, in ’n toespraak te Marseille, Frankryk, op die 22ste November 1900, die Britse metodes van oorlogvoering te kenskets nie. Die oorlog het toe, volgens hom, die uiterste perke van barbaarsheid bereik. In sy veelbewoë lewe het hy baie kere teen barbaarse rasse moes veg, maar die barbare teen wie die Boerevolk op daardie oomblik moes veg, was baie erger as al die ander. Hy het verder gemeld dat die Britse magte ook Afrikamagte teen die Boere bewapen, plase verbrand en wonings sloop, en daarby vroue tart en straf omdat hul mans veg, of al ballinge in ander lande was, of al hul lewens op die slagveld gegee het. Kruger was die president van die Zuid-Afrikaansche Republiek, wat in ’n Franse hawe gespreek het nadat hy die land gelaat het. Marseille is op hierdie blad omdat die aanklag wat hy daar genoem het — plase verbrand, wonings gesloop, vroue gestraf vir hul mans se diens — dieselfde aanklag is wat die Oktober- en November-dorpe al sigbaar gemaak het. [6]
Kitchener se bevel, Vredeskomitees, en die memorandum van 21 Desember — Desember 1900
Van die begin van Desember 1900 — dit is, binne ’n week nadat Roberts die opperbevel aan Kitchener oorgedra het — was daar ’n groot afname in die verwoesting van woonhuise, wat tot met die begin van die nuwe jaar geduur het. Net voor die neerlegging van die bevel het Roberts ’n order uitgevaardig waardeur die afbranding van plaashuise aan bande gelê is. Voortaan moes alle vee, waens en voedselstowwe van die plase af weggevoer word of, as dit onmoontlik was, vernietig word; maar die afbranding van die plaashuise self sou slegs toegelaat word as straf vir dade van verraad of vir die vernietiging van verbindingslyne, of wanneer hulle as operasiebasisse vir strooptogte gebruik is, en dan slegs met die skriftelike toestemming van die hoofbevelhebber in die distrik. Die nuwe Britse opperbevelhebber, wat Milner al in Oktober aangeraai het om nie sy voorganger se beleid van die vernietiging van wonings voort te sit nie, het daardie order nie dadelik ingetrek nie. Kitchener was die offisier wat op die 29ste November Roberts se stoel geneem het. Die Desember-afname is sy eerste merk op hierdie blad, en dit is ’n afname in dakke verbrand, nie in voedsel geneem nie. [6]
Hy het gereken om die stryd tot ’n spoedige einde te bring deur ’n intensiewe propagandaveldtog wat bereken was om die moraal van die burgers in die veld te ondermyn. Onmiddellik ná sy diensaanvaarding het hy hom derhalwe daarop toegespits om Burgher Peace Committees, saamgestel uit Boere wat die wapen neergelê het, na die lyne van die vegtende burgers te stuur om hulle te oortuig dat die stryd hopeloos was en hulle te oorreed om die wapens neer te lê. Hy het voor die Vredeskomitee van Pretoria op die 21ste Desember 1900 gespreek. Daardie afname in die verwoesting van wonings — want die vernietiging van voedselvoorrade, voertuie, en die stroping van vee het sonder onderbreking voortgegaan — was slegs die stilte voor die groot storm. Toe dit teen die sluiting van Desember 1900 blyk dat die Vredeskomitees niks uitrig nie, en dat die ander propagandamiddele wat Kitchener gebruik het om die oorlog te beëindig, geen resultate lewer nie, het hy besluit om sy voorganger se verwoestingswerk voort te sit om die sogenaamde guerrilla-stryd te sluit. [6]
Op die 21ste Desember 1900 het hy ’n memorandum aan die Britse bevelvoerders gerig waarin hy, vir die verwesenliking van daardie doel, ’n volledige skoonvee-beleid voorgestel het: uit die distrikte wat agtereenvolgens deur Boere beset word, moes alle mans, vroue, kinders, en selfs die Afrika-inwoners weggevoer word. Toe Smuts in Julie 1900 aangekom het in daardie deel van die Krugersdorp-distrik wat tussen die Magaliesberg en die Witwatersberg lê, die sogenaamde Moot, een van die mooiste, vrugbaarste en mees bewerkte streke van Suid-Afrika, was die streek nog groen met ongebroke lande, tuine, en goed geboude plase en opstalle — ’n vreugde vir die oë en ’n bewys van wat die mense in 10 jaar landbou kon bereik. Smuts was ’n republikeinse offisier, nie ’n Britse kommissaris nie. Die Moot is op hierdie Desember-opskrif omdat die skoonvee-memorandum van die 21ste die bevel is wat so ’n streek sou leegmaak: nie net die mans op kommando nie, maar die vroue, die kinders, en die Afrika-inwoners ook. [6]
In 1900 het Milner E. B. Sargant genooi, wat toe in Kanada en Nieu-Brunswyk gereis het om onderwystelsels te ondersoek, om die pos van waarnemende direkteur van onderwys in Transvaal en die Oranjerivierkolonie te aanvaar. Sargant het die uitnodiging aanvaar maar beskeie getwyfel of hy die vermoë besit om so ’n kolossale administrasie te behartig. Op die 6de November 1900 het Sargant uit Quebec in Kaapstad aan wal gestap, en ná etlike weke aan administratiewe sake het hy in Desember ’n ommegang deur die noordelike kolonies onderneem. Reeds op die 2de Desember 1900 het ’n afvaardiging van ’n komitee wat deur die Afrikaanse kerke belas was met die uitdeling van goedere wat deur daardie kerke vir verligting in die kampe ingesamel is, by die owerhede gewag. Op die 19de Desember het dr. R. P. MacKenzie, wat as hoofgeneesheer van die Renbaankamp te Johannesburg opgetree het, aan sy broer, die militêre goewerneur van Johannesburg, geskryf: “I consider the rations served out to the refugees to be insufficient to keep them in health.” Hy het aanbeveel dat, bykomend tot die huidige rantsoen van mielies, meel, koffie, suiker en sout, vleis en vars groente minstens 3 keer per week aan diegene wat dit nie kan koop nie, verskaf moet word. Van die begin af was die rantsoene wat die kampbewoners ontvang het, onvoldoende; groente en vrugte is nie verskaf nie; aartappels het op driepennies elk gestaan, kool tot 5 sjielings ’n kop, en eiers op 7 sjielings en sespennies ’n dosyn. Wat op daardie Desember gehang het, was die memorandum van die 21ste nog in die bevelvoerders se hande, die Vredeskomitees al leeg, Sargant al aan wal, en MacKenzie se rantsoenbrief al op die militêre goewerneur se tafel. Die jaar eindig op daardie lys. [6]