Boer History1771 aan die Kaap die Goeie Hoop: Cook se besoek, Tulbagh se dood, en Plettenberg waarnemend
Een-en-twintigste jaar: Kasteelkontinuïteit — 1771
Kalender 1771 het oopgegaan in die een-en-twintigste jaar van Ryk Tulbagh in die eerste stoel. Hy was nog nie heeltemal twee-en-vyftig nie toe hy op die 27ste van Februarie 1751 goewerneur geword het; die openbare voorstelling aan die burgers en die belofte van getrouheid van die amptelike borde het op die 15de van April gevolg. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dag van danksegging vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. In 1753 is sy vrou Elizabeth Swellengrebel ná sewentien jaar van huwelik dood en het hom as kinderlose weduwenaar gelaat. Maart 1755 het hom tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef; Maart 1767 het hom tot gewone raadslid verhef, met slegs die goewerneur-generaal en die direkteur-generaal bo hom buite Europa. Die twintigste jaar het gesluit met ’n 18 Februarie-lyn by Bruintjes Hoogte en die Gamtoos, ’n Mei-kommando nadat Casper Scholtz vier-en-dertig beeste verloor het, ’n 30 Mei-leegte in die tweede stoel, ’n Mei-leegte te Zwartland, ’n Spaanse oorlogskip wat voorrade geweier is, ’n riksdaalder met vier persent gesny, en ’n begraafplaas tussen Leeukop en die baai. Die een-en-twintigste het oopgegaan met dieselfde eerste stoel, en met die tweede al waarnemend: Joachim van Plettenberg het beide die tweede stoel en die belangrike pligte van fiskaal gesit, ’n Frieslandse baron met Cornelia Charlotte Feith; Olof Godlieb de Wet het die fiskaal se roetine gesit; Lucas Sigismundus Faber het Stellenbosch gesit, nadat hy dit in Junie 1769 van Le Sueur oorgeneem het; Joachim Frederik Mentz het die gehuggie gesit wat Horak gelaat het; Jan Frederik Kirsten het die winterhawe met die titel van resident gesit, met ’n klippier. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was ’n een-en-twintigste jaar se gewoonte. Die somptuositeitswette wat op die 25ste van Maart 1755 aangepas is, het nog gestaan: geen vergulde koets behalwe die goewerneur s’n nie, geen livrei behalwe ’n raadslid se koetsier nie, geen groot sambreel behalwe ’n opperkoopman of ’n borddame s’n nie. [3] [7] [9]
As goewerneur was hy sonder die minste moeite toeganklik vir almal wat hom wou sien. Die nederigste individu kon griewe in die ore van die vader van die land uitstort en seker wees van ’n geduldige gehoor. As die klagtes gegrond was, het hy spoedige regstelling gekry; in elk geval was hy seker van goeie raad. Daardie hoedanigheid meer as enige ander het hom by die mense bemind gemaak. Sy eerlikheid was bo verdenking in ’n tyd toe eerlikheid skaars van manne in sulke poste verwag is. Kompanjiesalarisse was klein, en dit is amper as vanselfsprekend aanvaar dat amptenare hul inkomste op enige wyse sou aanvul wat nie strafbaar was nie. Tulbagh het sy gesig ferm teen daardie gewoonte gekeer. Hy het nie self handel gedryf nie, en hy sou ook nie toelaat dat enige ander regeringsamptenaar dit doen nie. Die fooie wat hulle in sekere transaksies mag ontvang het, was vasgestel, en hulle is beperk om nie meer te neem nie. Hy het sy eie uitgawes so gereël dat hy goed binne sy inkomste en toelaes geleef het, en wat hy oor gehad het, gebruik om ander se nood te verlig. Onder sy administrasie was elke man seker om sy toekomste te kry. Geen man is aan onnodige versuim onderwerp nie; geen omkopery is ontvang nie; geen valse rekeninge is gelewer nie. Sy huis is van die ander onderskei slegs deur die sentries by die deur en deur die trompet wanneer hy aan tafel gaan sit het. Dit het langs ’n gracht gestaan, oorskadu met kastaiingbome. Ewewig en ’n gebrek aan swaaiende durf het nie ’n onewevolle stoel beteken nie. Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Sagmoedig en verdraagsaam het hy gebly; sterk wanneer die goewerneur se gesag getrotseer is. Die een-en-twintigste jaar het daardie sterkte getoets op ’n 18 Februarie-grens wat Bruintjes Hoogte en die Gamtoos genoem het, op ’n Mei-kommando nadat Casper Scholtz vier-en-dertig beeste verloor het, op die 30ste van Mei toe die tweede stoel leeggeloop het, op ’n Mei-preekstoel te Zwartland wat saam daarmee leeggeloop het, op ’n Spaanse oorlogskip wat alles behalwe water en brandstof geweier is, en op ’n riksdaalder wat die opperowerhede van twee en ’n half gulde tot 2⅖ gesny het—terwyl ’n goewerneur al agt-en-sestig, dikwels aan sy bed gebind, nog die eerste stoel as gewone raadslid gesit het, sonder sy vorige krag. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die punt van die een-en-twintigste jaar se opening net soveel as nuutheid van ’n genoemde besoeker, ’n genoemde jagter, en ’n eerste stoel wat nog maande sou sit. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly—Plettenberg waarnemend in die tweede stoel sedert Mei, De Wet op die roetine, Faber in sy tweede volle jaar te Stellenbosch. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendelike voet saamgeleef, maar af en toe is die vrede versteur deur San-rowers. Grond is nog aan koloniste toegeken sonder om Khoikhoi-stamme te raadpleeg. Genoeg grond het nog gelyk of dit oorbly. Veeplase in die buitenste distrikte was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akker nie, waarvoor, wanneer dit ingevorder kon word, ’n jaarlikse huur betaal is—£2 10s. tot 1732 en £5 daarna. Die oostelike gehuggie van Swellendam het ’n gehuggie gebly; die pont wat in 1757 op die Breede geplaas is, naby die samevloeiing van die Zonder End, was nog die openbare boot op daardie pad. Ds. Hendrik Kroonenburg, ds. Johannes Frederik Bode, en ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau het nog die Kaapse preekstoel drie diep gesit, soos Amsterdam in 1761 beveel het. Ds. Gerhardus Croeser is in Mei 1770 oorlede; geen opvolger is in 1771 benoem nie, en die drie Kaapse predikante het nog maandeliks om die beurt diens te Zwartland gehou. Ds. Johannes Appeldoorn, sedert Oktober 1753 te Stellenbosch gestasioneer, het nog daardie dorp gesit. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Roodezand se kerk te Waveren was nog onder Remmerus Harders. Gekombineerde kerkrade het al in 1759 opgehou; hul reiskoste sou nie in die een-en-twintigste jaar op die gemeentes sit nie. [3] [4] [8]
In die sensusopgawes van 1754 is die getal koloniste van beide geslagte en alle ouderdomme as 5,510 aangegee, en die getal slawe wat hulle besit het as 6,279. In dié van 1756 word die getal koloniste as 5,128 aangegee, en van hul slawe as 5,787. Geen later telling het in 1771 op die Kasteeltafel gesit nie. In gewone jare het die getal sterftes tot dope grofweg as 100 tot 261 gestaan, en daar was ’n bestendige aanwas tot die koloniale bevolking deur dienaars van die Kompanjie wat hul ontslag geneem het. Die syfers, hoewel hulle nie as volstrek akkuraat vertrou kan word nie, gee nog die idee van die swaar lewensverlies deur die pokke. Tafelvallei het 963 Europeërs en 1,109 swartes tussen die 1ste van Mei en die 31ste van Oktober 1755 begrawe. By die Khoikhoi het die siekte groot verwoesting geskep, verder binneland toe as in 1713—gevoel in Groot-Namakwaland minstens tot die ses-en-twintigste parallel, en in die ooste tot die Groot-Vis. Die een-en-twintigste jaar het dus nog binne twee skaduwees geleef: die 1755-grafte, en die Deense besmetting van 1767 wat tussen agtien en negentienhonderd persone aangeval en 179 Europeërs, 145 vryswartes en 251 slawe doodgemaak het. Af en toe gevalle het deur die somer van 1767–8 geloop. Eers in April 1769 het die siekte heeltemal verdwyn. Openbare sowel as private onderneming het verslap. Kompanjiesboeke het al die kwartaallikse 600 gulde gesluit wat sedert 1747 aan Tulbagh se weduwee-moeder Catharina Cattepoel gestuur is; sy is in 1757 oorlede. ’n Kinderlose weduwenaar het die eerste stoel sonder daardie Hollandse huishoudelike eis gesit, dikwels aan sy bed gebind. ’n Bevestigde sekunde het die tweede gesit toe Januarie oopgegaan het. ’n Fiskaal-onafhanklik het die hooggeregshof in sy derde Kaapse kalender gesit. ’n Landdros van een Kaapse winter het Stellenbosch gesit. ’n Landdros van vier het die gehuggie gesit. ’n Resident het die winterhawe gesit. Die twintigste jaar het ’n geslote pokke, ’n genoemde berg, en ’n Kersfees-remount geërf, en dit het ’n genoemde heuwel, ’n genoemde rivier, ’n leeggemaakte tweede stoel, en ’n begraafplaas tussen die Leeukop en die strand oopgemaak. [3] [7] [9]
Uitwaarts het die grondregime nie verander tot 18 Februarie twee perke genoem het nie. Veeplase van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Jaarlikse huur, wanneer dit ingevorder kon word, het £5 gebly ná die vyftienjaar-erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in kompakte liggame bymekaargehou het, het hul eie regering behou, met kapteins wat in die praktyk deur die Hollandse owerhede aangestel is. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere geleef, of rondgetrek en diens geneem soos hulle lus gehad het. Die howe was oop vir hul beskerming. Dirk Marx se verslag, ontvang ná die Doddington-wrak, dat hy Xhosa so ver wes as die Groot-Vis ontmoet het, het die grensnota gebly. Kalender 1771 het geen tweede Beutler-skaal-tog en geen tweede Hop-karavaan bygevoeg nie. Wat dit bygevoeg het, was ’n 18 Februarie-lyn by Bruintjes Hoogte en die Gamtoos, ’n Mei-kommando onder Van Jaarsveld, ’n 30 Mei-vakature in die tweede stoel, ’n Mei-vakature te Zwartland, ’n Spaanse oorlogskip wat voorrade geweier is, ’n riksdaalder met vier persent gesny, en ’n begraafplaas oopgemaak tussen die Leeukop en die baai. In die Republiek het Prins Willem V al in 1766 mondig geword en as stadhouer gesit. Die Kaap het nog onder die Seventien en ’n goewerneur al gewone raadslid gesit. Gemiddelde uitvoere oor Tulbagh se een-en-twintig jaar sou later as 11,791 muids koring, 202 rog, 68 gars, 202 ertjies, 174 bone, en 346 leggers gewone wyn getel word, met botter na Indië sedert 1754 gemiddeld 22,322 pond ’n jaar. Die twintigste jaar het gesit ná ’n vyftiende wat byna geen oes gehad het nie en rys gekoop het om te vergoed, en ná ’n sestiende en sewentiende wat nie onder die droogtejare van die een-en-twintig genoem is nie. Daardie genoemde jare was 1755, 1756, 1763, 1764, en 1771; 1765 het daardie droogte voortgesit. 1771 was die laaste van die vyf genoemde droogtejare. Die Kasteel het nog binne die gemiddelde gesit, met ’n betalende ree wat nie vir ’n genoemde heuwel, ’n genoemde rivier, of ’n leeggemaakte tweede stoel gestop het nie. Hugenote-valleie van Drakenstein, Franschhoek en Val du Charron het nog vrugte en graan na Tafelvallei gestuur; veeboere wat die Witsenberg oorgesteek het na die Warm Bokkeveld het nog die vee gesit waaragter Mei-kommando’s gery het. [3] [4] [7]
Cook en St Pierre — Maart–April 1771
’n Besoeker skaars minder vooraanstaand as Clive was kaptein James Cook, wat op die 15de van Maart 1771 in die Endeavour op sy tuisreis in Tafelbaai aangedoen het. Nadat hy sy bemanning ververs en ’n voorraad ingeneem het, het hy weer op die 14de van April uitgeseil. Dertig dae in die ree. Die taverne van die seë het hom verkoop wat vreemdelinge wat nie Spaans was nie nog mag koop: beesvleis, wyn, water, tuingoed, wat hy ook al wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van artikels te verbied wat die Kompanjie self nodig gehad het en waarvan die voorraad nie vir almal genoeg was nie. Die Endeavour was nie Clive se Kent van Desember 1764 en April 1767 nie, en nie die Duke of Kingston van Kersfees 1769 nie. Dit was ’n tuiswaartse omseiler in die een-en-twintigste jaar van ’n goewerneur al gewone raadslid, dikwels aan sy bed gebind. Die Maart–April-besoek het binne die gemiddelde van sewentig skepe ’n jaar gesit. Dit het nie die droogte gestop nie. Dit het nie ’n stoel leeggemaak nie. Dit het ’n bemanning ververs en ’n voorraad ingeneem, en op die 14de van April uitgeseil. [3] [9]
Bernardin de St Pierre, skrywer van Paul et Virginie, het ook in 1771 sowat ses weke aan die Kaap deurgebring. Sy waarnemings was die uitvoerigste van die besoekers wat hul mening oor die klein koloniale dorp gelug het. Aan sy pen het die Kasteel besonderhede van die goewerneur se lewenswyse en daaglikse omgewing te danke. Die huis onderskei slegs deur die sentries en die eettrompet; die gracht oorskadu met kastaiingbome voor die deur geplant; die skilderye van De Ruyter en Tromp; die klein, eenvoudige kamers vir die baie min mense wat sake by hom gehad het; die inwoners wat nie by sy deur verbygegaan het sonder ’n teken van eerbied nie. Die beste beleid, het die goewerneur eenmaal aan hom oorgedra, was om regverdig en eerlik met elke man te handel. Ses weke van ’n Franse romanskrywer het dus dieselfde jaar as dertig dae van ’n Engelse kaptein gesit. Cook het ververs en uitgeseil. St Pierre het na ’n huis en ’n gracht en ’n sentries gekyk, en die landsvader geskryf terwyl hy nog die eerste stoel gesit het—voordat die winter dit leeggemaak het. [3] [9]
Gedurende die 21 jaar 1751–1771 het 988 skepe van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie, 168 Engelse, 147 Franse, 31 Deense, 13 Sweedse, 4 Pruisiese, 1 Portugese en 1 Spaanse in Tafelbaai ingeloop. In dieselfde tydperk het 129 Hollandse, 14 Engelse, 11 Franse, 13 Deense en 2 Sweedse in Simonsbaai ingeloop. Die hele getal wat die twee hawens geraak het, was 1,472, en die gemiddelde jaarlikse getal 70. Die Pruisiese vlag is die eerste keer in 1755 op ’n skip in Tafelbaai gesien, en die Sweedse in 1759. Die Spaanse skip het hier in 1770 aangedoen. Volgens die verdrae van Münster en Utrecht is die Spanjaarde verbied om vaartuie na Indië via die Kaap die Goeie Hoop te stuur. Die regering het die kaptein van daardie oorlogskip dus geen voorrade behalwe water en brandstof toegelaat nie. Die ander vreemdelinge het gekry wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad eerste geneem het. Kalender 1771 het daardie een-en-twintigjaar-telling gesluit. Cook se Endeavour het binne die 168 Engelse van Tafelbaai gesit. St Pierre het binne die 147 Franse gesit. Sewentig skepe ’n jaar het nog beesvleis, wyn, water, ’n hospitaalsaal en ’n klippier by die winterhawe nodig gehad. Die een-en-twintigste jaar het die laaste van daardie sewentig-’n-jaar onder die landsvader se naam getel. [3] [9]
Onder vooraanstaandes wat in Tulbagh se regering aan die Kaap aangedoen het, het lord Clive op die 17de van Desember 1764 in die Kent hier geraak, tot die 12de van Januarie 1765 aan wal gebly, en weer op die 22ste van April 1767 op sy terugreis aangekom, by die burger Petrus Johannes de Wit gelogeer en op die 4de van Mei vertrek. Die abbé Nicolas Louis de la Caille, Louis de Bougainville, Andreas Sparrman, Charles Thunberg, Johan Splinter Stavorinus en professor Allemand van Leiden het ook die taverne se boeke gesit. Van die Engelse het Cook nou die 1771-lyn gesit. Van die Franse het St Pierre dit saam met hom gesit. Clive se eerste besoek het die vergulde koets met ses perde gestuur; sy tweede was ’n bietjie minder opvallend; albei is met stil hoflikheid ontmoet. Cook se Maart–April-besoek het nie ’n vergulde koets nodig gehad om ’n genoemde besoeker te wees nie. Dit het ’n ree, ’n magazyn, en ’n goewerneur nodig gehad wat in Maart nog die eerste stoel kon sit terwyl ’n Franse romanskrywer kastaiingbome en ’n sentries getel het. [3] [9]
Daar was in hierdie tydperk maar min rampe aan die kus. Die verlies van die Doddington en die strandloop van die Meermin was al in vroeër kalenders geskryf. Die een-en-twintigste jaar het geen genoemde wrak by daardie kort lys gevoeg nie. Dit het ’n tuiswaartse Engelse kaptein en ’n Franse romanskrywer van ses weke bygevoeg. Die hospitaal in Tafelvallei was nog aan die vergaan, materiale is versamel, die werk nog nie begin nie. Simonstad het nog die vierkantige hospitaal van 130 voet front, in 1765 voltooi, die klippier van 1768, die slaghuis, die bakkery, die werkswinkels, die woning, en die ou Swellengrebel-gebou van 450 voet wat nou slegs as kwartiere vir die garnisoen en werkslui gebruik is, gesit. Kirsten het nog daardie stasie gesit. Cook se bemanning het in Tafelbaai ververs, nie in die winterhawe nie. St Pierre se ses weke het na die Caabse Vlek gekyk wat vreemdelinge al as Kaapstad begin ken het, hoewel die koloniste dit nog die Kaap genoem het. Verskeie nuwe strate is uitgelê. Die paradeterrein is weer gelykgemaak, en ’n eikeheining daarom geplant. Die kunsmatige fonteine is hernu. Die stadhuis is deur die burgerraad gebou. Die kerktoring is ’n paar voet hoër gebou, en ’n horlosie daarin geplaas wat nog nie die tyd aangedui het nie. Die kerkhof om die kerk is gesluit; die begraafplaas tussen Leeukop en die strand is vroeg in 1770 oopgemaak. Maart en April 1771 het dus ’n betalende ree binne ’n dorp gesit wat al van aansig verander het, en binne ’n eerste stoel wat nog nie leeggemaak het nie. [3] [9]
’n Swak droogte-oes — 1771
Gedurende die tydperk 1ste van Januarie 1751 tot 31ste van Desember 1771 was daar vyf jare van droogte, min of meer erg, in die koringdistrikte. Daardie jare was 1755, 1756, 1763, 1764 en 1771. In 1755 was die droogte in die vroeë maande erg, en baie vee het van honger gevrek, maar ná Junie het oorvloed reën geval, en die koringoes was baie goed. In 1756 was die reën onvoldoende vir koring, en net ’n swak oes is ingesamel; daar was egter soveel in voorraad dat so veel as gewoonlik uitgevoer is. In 1763 was die droogte nie net erg nie, maar suidoostelike storms het vroeg en met soveel krag ingesit dat wat koring groeiende was deels vernietig is, en ’n ruspeplaag het gevolg, sodat weinig of niks ingesamel is nie. In 1765 het die droogte voortgeduur, en daar was byna geen oes nie; van die graan wat in voorraad gebly het, is ’n klein hoeveelheid na Indië gestuur, maar rys is ingevoer om te vergoed. In 1771 was die droogte nie baie erg nie, hoewel die oes wat ingesamel is swak was. Die een-en-twintigste jaar was dus die laaste van die vyf genoemde jare, en die sagste in die bewoording van die stuk: nie baie erg nie, ’n swak oes. Dit was nie 1763 se niks nie. Dit was nie 1765 se rys nie. Dit was ’n swak insameling in ’n jaar wat nog sewentig skepe en ’n dorp wat vreemdelinge Kaapstad genoem het, moes voed. [3]
Gedurende hierdie een-en-twintig jaar was die gemiddelde hoeveelheid plaasprodukte na Indië uitgevoer 11,791 muids koring, 202 muids rog, 68 muids gars, 202 muids ertjies, 174 muids bone, en 346 leggers gewone wyn. In 1754 is botter die eerste keer na Indië uitgevoer. Gedurende die volgende agtien jaar het die hoeveelheid jaarliks buiteland toe gemiddeld 22,322 pond beloop. Dit is gewoonlik by die Kompanjieswinkels teen ses tot agt pennies ’n pond gekoop, maar by geleentheid in tye van skaarste is tot ’n sjieling ’n pond daarvoor betaal. ’n Klein hoeveelheid droëvrugte en ’n bietjie ivoor is ook na Indië uitgevoer. Na Europa is jaarliks eerder meer as 100 leggers gewone wyn en soveel Constantia-wyn as wat verkry kon word, gewoonlik nie meer as 14 of 15 leggers nie, gestuur. Die 1770-opdrag het die riksdaalder al op 2⅖ gulde van Holland, gelyk aan vier sjielings Engelse geld, in plaas van twee-en-’n-half gulde of vier sjielings en twee pennies, gewaardeer. Verkopers van Constantia en ander kontrakwyne moes ’n verlies van vier persent op die wisselkoers dra. Die een-en-twintigste jaar se swak oes het binne daardie gesnyde daalder en binne daardie een-en-twintigjaar-gemiddelde gesit. Dit het nie die gemiddelde ongedaan gemaak nie. Dit het die laaste droogtejaar van die landsvader se telling genoem. [3]
Van 1736 tot 1761 was die prys wat die Kompanjie vir rooi Constantia-wyn betaal het £20 16s. 8d. en vir wit Constantia-wyn £10 8s. 4d. die legger, die eienaars van die plase waarin die oorspronklike landgoed verdeel is verplig onder ’n ou kontrak om teen daardie prys te verkoop. In 1761 is ’n ooreenkoms met Jacobus van der Spuy, destyds eienaar van Hoog-Constantia, aangegaan dat hy twee derdes van alle rooi wyn wat hy maak teen ’n verhoogde prys, en twee derdes van alle wit wyn, aan die Kompanjie moes lewer, hy vry om die oorblywende derde aan wie hy wil teen die beste prys te verkoop. ’n Soortgelyke ooreenkoms is daarna met Lambert Myburgh, eienaar van Groot-Constantia, aangegaan. Die 1770-riksdaalderopdrag het nie daardie derdes ongedaan gemaak nie. Dit het die daalder waarin die ooreenkomste gemaak is, gesny. Die een-en-twintigste jaar het daardie sny geërf. In 1761 is die eerste aloe uit Suid-Afrika uitgevoer, twee honderd en agtien pond deur die ou burgersraadslid Petrus Johannes de Wit; van daardie datum was dit ’n uitvoerartikel na Europa, maar die hoeveelheid in aanvraag was gering. Die eerste perde is op die 25ste van Desember 1769 in die Duke of Kingston na Madras uitgevoer. Die een-en-twintigste jaar het nie ’n tweede perdeskip by daardie Kersfeeslys gevoeg nie. Dit het ’n swak oes by ’n genoemde droogtejaar gevoeg, en ’n betalende ree wat nog botter teen ses tot agt pennies gekoop het wanneer dit kon. [3]
’n Swak oes in ’n jaar wat nie baie erg was nie, was nog ’n oes. 1763 het weinig of niks ingesamel. 1765 het rys gekoop. 1771 het swak ingesamel en nog binne die gemiddelde van 11,791 muids koring na Indië gesit. Sewentig skepe ’n jaar het nog brood nodig gehad. Die koringdistrikte het nog die genoemde jare van die een-en-twintig as ’n lys gesit wat nou sluit: 1755, 1756, 1763, 1764, 1771. Die Kasteel het nie die magazyn gesluit nie. Dit het ’n swak insameling getel in dieselfde kalender as Cook se dertig dae, St Pierre se ses weke, Van Jaarsveld se twee-en-negentig, Prinsloo se twee plase, en ’n 11 Augustus-dood. Die droogte was nie die jaar se enigste stuk nie. Dit was die jaar se oesstuk. Die eerste stoel het dit nog in die vroeë maande gesit. Die waarnemende stoele het dit ná Augustus gesit. [3]
Joubert, Van Jaarsveld en Prinsloo — 1771
Vroeg in 1771 het die San in mag bymekaargekom, etlike huise beleër, drie knegte van Jacob Joubert vermoor, en groot troppe vee weggedryf. Adriaan van Jaarsveld het besluit om die rowers ’n strawwe les te gee. Met dertig uitgesoekte manne, goed berede, het hy die veld ingetrek, en nie teruggekeer nie totdat hy twee-en-negentig dooie San getel het. Daarna was daar stilte vir ’n kort tyd. Die vroeëjaarwerk was dus nie ’n leë drie weke nie. Dit was ’n veldkorporaal wat al die Mei 1770-stuk gesit het—ses by Scholtz geskiet, vee dood gevind, twee meer geskiet wat David van Heerden se vee gelig het, die res as knegte verdeel—en wat nou ’n getal gesit het wat die latere 1770 Roggeveld–Nieuwveld-stuk nie gegee het nie. Twee-en-negentig. Dertig uitgesoekte manne. Etlike huise beleër. Drie van Joubert se knegte vermoor. Groot troppe weggedryf. Stilte vir ’n kort tyd daarna. Die een-en-twintigste jaar het die noordelike grens ’n telling gegee wat Mei 1770 nie geskryf het nie. [3]
Later in 1770 is baie van die plase langs albei kante van die Roggeveld- en Nieuwveldberge geplunder, en drie knegte van Barend Lubbe, Cornelis van Wyk en Willem van Zyl is vermoor. Die veldkorporale het hul magte bymekaargemaak, die rowers opgejaag, en ’n goeie aantal geskiet, die presiese getal nie gegee nie. Sommige van die vee is teruggekry, en ’n tyd lank is gehoop dat daar nie meer rooftogte sou wees nie. Vroeg 1771 het daardie hoop gesluit. Die San het in mag bymekaargekom. Etlike huise is beleër. Joubert het drie knegte verloor. Van Jaarsveld het dertig uitgesoekte manne geneem. Twee-en-negentig dooies was die les wat die stuk genoem het. Omstreeks 1770 het veediefstalle en slagtings van inheemse veewagters, en selfs van blanke koloniste, gebeure van so gereelde voorkoms geword dat al die plase versprei langs die voet van die oostelike einde van die Nieuwveldberge en die Sneeuberg- en Winterbergreekse onveilig was. Die vroeë 1771-beleg en die twee-en-negentig was daardie gereeldheid as ’n korporaal se terugkeer geskryf. Die ou distrikte het nog baie min moeilikheid gegee. Die buitenste loppies het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Die een-en-twintigste jaar het albei sinne op dieselfde Kasteeltafel gesit: ’n noordelike telling, en ’n oostelike besetting anderkant die Februarie-lyn. [3] [7]
In Junie 1771 het die olifantjagter Willem Prinsloo toestemming van goewerneur Tulbagh gekry om twee plase binne die koloniale grense te kies. Hy het daaranderkant gegaan en die latere terrein van Somerset-Oos, aan die Klein-Visrivier, beset. Die oostelike grens van die kolonie was in hierdie tyd, volgens die besluit van die politieke raad van die 18de van Februarie 1770, Bruintjes Hoogte en die Gamtoosrivier; maar, in weerwil van daardie verbod, was Europeërs al langs die hooglande tot by die Klein-Vis gevestig. Prinsloo was die eerste blanke man wat hom ’n tuiste aan die oewers van daardie stroom gemaak het. Die Junie-stuk was dus nie ’n nuwe drosdy en nie ’n nuwe genoemde heuwel nie. Dit was ’n toestemming vir twee plase binne die lyn, en ’n besetting daaranderkant. Tulbagh het in Junie nog die eerste stoel gesit. Hy het twee plase binne die perke geteken. Die jagter het die Klein-Vis gesit. Die Februarie-terugroep van 1770 het Bruintjes Hoogte en die Gamtoos genoem en persone anderkant daardie perke teruggeroep. Junie 1771 het ’n man gesit wat nie teruggekom het nie. [3] [4]
In 1770 is die Gamtoos as die uiterste grens van die kolonie verklaar. Ten spyte hiervan is die Boschberg, later die distrik Somerset-Oos, in die volgende jaar binnegeval. Plakkate was oneffektief om ’n terugtog te bewerkstellig. Prinsloo se Junie-besetting was daardie inval as ’n naam geskryf. Verskeie ander sou hom volg; die een-en-twintigste jaar het die eerste tuiste aan die Klein-Vis geskryf. Veeplase van vyf of ses duisend akker, ’n jaarlikse huur van £5 wanneer dit ingevorder kon word, en ’n platgetrapte waenpad van Swellendam in Xhosa-land het al die Desember 1769-kommissie se stuk gesit. Februarie 1770 het daardie stuk in ’n terugroep vertaal. Junie 1771 het die terugroep ignoreer. Faber het nog Stellenbosch gesit, wie se noordelike of Stellenbosch-kant van die Zwartberg nou tot Bruintjes Hoogte geloop het. Mentz het nog die gehuggie gesit, wie se suidelike of Swellendam-kant tot die Gamtoos geloop het. Die jagter het anderkant albei name gesit. Die eerste stoel wat sy twee plase binne die perke geteken het, het nie gelewe om ’n landdros hom te sien ophaal nie. [3] [4]
In 1771 was die stamme wat die laer plato’s van die gordel land tussen die Kathlamba-berge en die see bewoon het, eerstens of aangrensend aan die kolonie die Xhosa, daarna die Tembus, gevolg deur die Pondos, die Pondomisis en die Kesibes. Elkeen van hierdie was onafhanklik van al die ander, en oorloë tussen hulle was nie ongewoon nie. Dirk Marx het al Xhosa so ver wes as die Groot-Vis gerapporteer. Die Desember 1769-kommissie het ’n handel gevind wat die plakkaat van die 8ste van Desember 1739 verbied het. Die Februarie 1770-raad het nie ’n tweede Beutler gestuur nie. Dit het ’n terugroep gestuur. Junie 1771 het ’n jagter aan die Klein-Vis gesit, op die latere terrein van Somerset-Oos, met twee plase binne ’n lyn wat hy oorgesteek het. Die oostelike nota van die jaar was dus ’n genoemde besetting, nie ’n genoemde oorlog nie. Die noordelike nota was ’n genoemde telling: twee-en-negentig. Die ou distrikte het nog baie min moeilikheid gegee. Die howe was nog oop. Grond is nog toegeken sonder om Khoikhoi-stamme te raadpleeg. Genoeg grond het nog gelyk of dit oorbly—totdat ’n man wat toestemming vir twee plase binne die perke gehad het, hom ’n tuiste gemaak het aan ’n rivier wat die raad nie as die rand genoem het nie. [3] [4]
Tulbagh sterf — 11 Augustus 1771
Goewerneur Tulbagh is deur sy meerderes in Europa en Indië as ’n modelamptenaar beskou. In Maart 1755 is hy tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef; in Maart 1767 is hy verder tot gewone raadslid verhef, met slegs twee meerderes buite Europa. In sy dalende jare is hy dikwels op ’n siekbed gelê. In 1766 is aan sy lewe gewanhoop, maar hy het herstel, hoewel hy nie sy vorige krag teruggekry het nie. Teen daardie tyd was hy agt-en-sestig en, ná ’n ernstige siekte ’n jaar tevore, dikwels aan sy bed gebind. Eindelik, in die winter van 1771, is hy deur siekte neergewerp wat hy gevoel het sy laaste sou wees, want by ander kwaal is nou ’n pynlike aanval van jig in die voete gevoeg. In Mei het sy toestand versleg. Byna drie maande het hy gelê op wat hy self geweet het sy sterfbed was, geduldig, sonder klag, en hom stadig voorberei vir sy laaste reis met die deeglikheid wat al sy ondernemings gekenmerk het. Sy sterfbed, waarop hy elf weke gelê het, was een van geduldige lyding en beskouing van die hiernamaals. [3] [9]
In die namiddag van die 11de van Augustus het hy beter as gewoonlik gelyk, maar tussen vyf en sesuur die aand, sonder ’n stryd, het sy gees heengegaan. Hy is op die ouderdom van twee-en-sewentig jaar en byna drie maande oorlede. ’n Kwart eeu vroeër is hy deur sy vrou se familielede omring, wat destyds ’n baie talryke gesin gevorm het. Ten tyde van sy dood het hy geen nader verband in Suid-Afrika gehad as die drie broers Le Sueur, wat sy vrou se neefs was nie. Die hele Swellengrebel-gesin het na ander lande getrek of uitgesterf. Die goewerneur het geen kinders gehad nie, en hy was ’n weduwenaar sedert Oktober 1758. By testament het hy sy eiendom aan sy jonger broer, Johannes Tulbagh, ’n afgetrede kaptein van die nasionale leër wat te Bergen-op-Zoom gewoon het, gelaat, en aan wie hy lank ’n toelae van £200 ’n jaar gemaak het. Die eerste stoel wat sedert die 27ste van Februarie 1751 gesit het, het tussen vyf en ses die aand van die 11de van Augustus leeggemaak, sonder ’n stryd, op ’n dag wat beter as gewoonlik gelyk het. [3]
Hy was onder die gewildste van die Nederlandse Kompanjie se regeerders: ’n vriendelike, huislike, vaderlike man, wat verskeie somptuositeitswette ingevoer het waarvan die doel was om weelderige lewe en onvoorsienigheid onder die koloniste te ontmoedig. Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Hy het die 1751-eiendomsbelasting eerste, saam met Elizabeth, betaal, en die burgers het by die Kasteel aangesluit nog Vader Tulbagh noemend. Hy het ’n stil-lewende man gebly toe die 1755-somptuositeitsplakkate versierde koetse, sy en sambrele gesny het. Hy het voorrade aan Franse skepe wat nie gegroet het nie geweier, en Lynn se eis om Engelse matrose uit Hollandse skepe met ’n nee beantwoord. Hy het Clive se vermetelheid twee keer met stil hoflikheid behandel. Hy het ’n gebou vir Van Dessin se 3,800 boeke gemagtig. Hy het die Groote Kerk-toring hoër gebou en ’n horlosie daarin geplaas wat op die 11de van Augustus nog nie die tyd aangedui het nie. Hy het nie handel gedryf nie. Hy het nie amptenare laat handel dryf nie. Sy huis is slegs deur die sentries en die trompet onderskei. Die een-en-twintigste jaar het daardie huis se bewoner tussen vyf en ses die aand geneem, twee-en-sewentig jaar en byna drie maande oud, ’n kinderlose weduwenaar, gewone raadslid, landsvader. [3] [7] [9]
Die tuine van 1652 het nie ’n landsvader van een-en-twintig jaar nodig gehad nie. Die een-en-twintigste jaar van daardie stoel het die telling gesluit wat begin het toe ’n man nog nie heeltemal twee-en-vyftig die eed op die 27ste van Februarie 1751 afgelê het nie. Een-en-twintig jaar van oop toegang, vaste fooie, geen private handel, ’n vergulde koets wat die goewerneur s’n was omdat die plakkaat so gesê het en nie omdat hy hom daaraan oorgegee het nie, ’n taverne van die seë wat aan dié verkoop het wat die verdrae toegelaat het, ’n dorp wat vreemdelinge al Kaapstad begin noem het, ’n begraafplaas vroeg in 1770 oopgemaak, ’n horlosie wat nog nie die tyd aangedui het nie, ’n swak droogte-oes, ’n Maart–April Engelse kaptein, ’n Franse romanskrywer van ses weke, ’n noordelike telling van twee-en-negentig, en ’n Junie-jagter aan die Klein-Vis. Dít was die stuk wat die eerste stoel op die tafel gelaat het toe dit leeggemaak het. Die tweede stoel was al waarnemend. Die fiskaal se belangrike pligte het al in dieselfde man gesit. Die direkteure het nog nie hulle welbehae uitgespreek nie. Augustus het nie vir Amsterdam gewag nie. [3] [9]
Plettenberg waarnemend — 12 Augustus 1771
Die oggend ná mnr. Tulbagh se dood het die politieke raad byeengekom om voorsiening te maak vir die voortsetting van die regering. Die vernaamste ampte is destyds deur manne met slegs waarnemende aanstellings gevul. In April 1766 het die sekunde Van Oudtshoorn met verlof na Europa gegaan om sy private sake by te woon, toe die fiskaal Cloppenburg gekies is om vir hom waar te neem, en Otto Luder Hemmy opgedra is om as fiskaal waar te neem. In Maart 1767 is ’n depêche van die direkteure ontvang wat aangekondig het dat Van Oudtshoorn bedank het, dat Cloppenburg as sekunde moes opvolg, en dat Joachim van Plettenberg—destyds lid van die hooggeregshof te Batavia—as fiskaal aangestel is. Op die 21ste van Desember dieselfde jaar het Plettenberg in Suid-Afrika aangekom. Op die 30ste van Mei 1770 is Cloppenburg oorlede, en die raad het Plettenberg toe opgedra om as sekunde waar te neem totdat die direkteure hul wense bekend kon maak. Hy moes ook die belangrikste pligte van fiskaal verrig, maar sy assistent, Olof Godlieb de Wet, moes hom van die roetinewerk van die kantoor verlig. Dít was die toestand van sake ten tyde van Tulbagh se dood, want die direkteure het nog nie hulle welbehae uitgespreek nie. [3] [9]
Die raad het besluit dat Plettenberg as goewerneur én sekunde moes waarneem, en dat die sekretaris, Olof Martini Bergh, ook as fiskaal moes waarneem totdat die oppergesag nuwe aanstellings kon maak. Twee stoele het dus ná die 12de van Augustus in een man gesit: die eerste stoel waarnemend, en die tweede nog waarnemend, met Bergh op die fiskaal se pen en De Wet nie meer die enigste verligting nie. Plettenberg is as regsgeleerde opgelei, en het baie min ondervinding in enige ander betrekking gehad. Hy is op die 8ste van Maart 1739 in Leeuwarden, die hoofstad van Friesland, gebore, Hendrik Casimir se seun by Agatha Petronella van Ammema, sy moeder se van as tweede Christelike naam gegee, Utrecht-reg, Adjunk-Fiskaal na Batavia op vyf-en-twintig op die Amerongen op die 8ste van Mei 1764, op die tweede dag van 1765 in die koloniale hoofstad aangekom, in 1767 getroud met die weduwee van Louis Taillefer, direkteur van Bengale. Daardie selfde jaar, 1767, het die Van Plettenbergs aan die Kaap gesien. Die een-en-twintigste jaar het die baron in die eerste stoel sowel as die tweede gesien, nie deur ’n direkteursdepêche nie maar deur ’n raadsnotule die oggend nadat die landsvader gesterf het. Albei hoflike manne, het Tulbagh en Plettenberg die Kasteel saam gesit sonder ’n opgetekende twis. Die pligte van ’n fiskaal-onafhanklik was tot regsaangeleenthede beperk. Waarnemende goewerneur was nie tot regsaangeleenthede beperk nie. Die 12de van Augustus het die baron van ’n tweede stoel wat langs die eerste gesit het na die eerste stoel self verskuif, totdat Amsterdam skryf. [3] [9]
Hulle het toe besluit om met hul gesinne ses weke in volle rou te gaan. Die voornaamste stadsmense het dieselfde gedoen. Die begrafnis van die oorlede goewerneur is tot die 17de teruggehou, sodat die plattelandse mense kon bywoon. Op daardie dag was die dorp so vol soos dit nog nooit was nie, en met al die plegtigheid en staatsie wat moontlik was is die oorskot van die landsvader onder die plaveisel van die kerk neergelê. By die spesiale diens in die Groote Kerk het Johannes Petrus le Sueur ’n lykrede gelewer. Dit was nie veel meer as ’n kort opsomming van die oorledene se lewensloop sonder superlatiewe of ander versiering nie. Hy sou nie die plek ontheilig deur ydele en smakelose vleiery, waarvan die goewerneur in sy lewe afkerig was nie. Sy Edelagbare was bo lof. Die 17de van Augustus was dus nie ’n stil begrafnis nie. Dit was ’n dorp so vol soos nooit tevore nie, ses weke volle rou al besluit, ’n plaveisel oopgemaak, en ’n lykrede wat geweier het om ’n man te vlei wat nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek het nie. [3] [9]
Geroep om ’n modelgoewerneur op te volg, het die waarnemende hoof van die eerste oomblik af in ’n nadeel gesit wat ’n raadsnotule nie ongedaan kon maak nie. Hy was die enigste senior uitvoerende in die nedersetting toe Vader Tulbagh gesterf het; die politieke raad het geen keuse gehad as om hom waarnemende hoof van die regering te maak nie. Faber het nog Stellenbosch gesit. Mentz het nog die gehuggie gesit. Kirsten het nog die winterhawe gesit. Kroonenburg, Bode en Serrurier van Hanau het nog die Kaapse preekstoel drie diep en Zwartland maand om maand gesit. Appeldoorn het nog Stellenbosch se kerk gesit. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Harders het nog Waveren gesit. De Wet het nog ’n fiskaal se roetine gesit wat Bergh nou ook as waarnemende fiskaal gesit het. Kontinuïteit van persone, wat die burgerlike feit van die twintigste jaar was nadat Mei die tweede stoel en die Zwartland-preekstoel verander het, was die burgerlike feit van die een-en-twintigste nadat Augustus die eerste stoel verander het en die res laat sit het—onder ’n waarnemende naam. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel—was die landsvader se gewoonte. Die waarnemende jaar het die gewoonte en die leë stoel geërf. [3] [8] [9]
Kerktoringhorlosie en burgerlike werke — 25 November 1771
Die toring van die kerk is deur die kerkraad ’n paar voet hoër gebou, en ’n horlosie daarin geplaas, wat nie die tyd aangedui het tot die 25ste van November 1771 nie. Baie maande van verstel en hersien het tussen die verhoging van die toring en die dag toe die wysers eindelik die uur gesê het, gesit. Die een-en-twintigste jaar het dus sy burgerlike stuk nie met ’n nuwe straat en nie met ’n nuwe battery gesluit nie, maar met ’n horlosie wat geweier het, deur Cook se dertig dae, deur St Pierre se ses weke, deur ’n 11 Augustus-dood, deur ’n 17 Augustus-plaveisel, en deur ses weke volle rou, om sy primêre plig te vervul—en wat op die 25ste van November eindelik die tyd aangedui het. Die kerkhof om die kerk was al gesluit. Vroeg in 1770 is die begraafplaas tussen Leeukop en die strand van die baai vir gebruik oopgemaak. Die landsvader het onder die plaveisel van die kerk gelê, nie in die nuwe begraafplaas nie. Die horlosie wat nie die tyd aangedui het toe hy gesterf het nie, het dit veertien weke later aangedui. [3] [9]
Gedurende die tydperk dat goewerneur Tulbagh aan die hoof van die kolonie was, is die dorp in Tafelvallei aansienlik vergroot, en vreemdelinge het dit by sy huidige naam Kaapstad begin ken, hoewel die koloniste dit nog die Kaap genoem het. Verskeie nuwe strate is uitgelê. Die paradeterrein is weer gelykgemaak, en ’n eikeheining daarom geplant. Die kunsmatige fonteine waaruit die inwoners water gekry het, is hernu. Die stadhuis—dieselfde wat nog in gebruik is—is deur die burgerraad gebou. Die vestingwerke is herstel, en ’n nuwe battery is naby die mond van die Soutrivier opgerig. Die Wapen Pleyn is weer gelykgemaak en van ’n eikeheining voorsien. Die hele aansig van die Caabse Vlek het vinnig verander, en die naam Kaapstad het nie meer eufemisties geklink nie. Die hospitaal was aan die vergaan, en die direkteure het besluit om ’n nuwe een te bou, maar die werk was nog nie begin nie, hoewel die materiale versamel is. Die grond waarop die nuwe hospitaal moes staan, is voor die dood van goewerneur Tulbagh voorberei. Dit is ontwerp vir die huisvesting van een duisend vier honderd en vyftig pasiënte, met kwartiere vir die mediese beamptes en bediendes, en ruim store. November se horlosie het daardie voorbereide grond gesit met die werk nog nie begin nie. [3] [9]
Te Simonstad is al duur werke uitgevoer. Die hospitaal—’n vierkantige gebou van 130 voet front—is in 1760 begin en in 1765 voltooi. Soliede store is daarna opgerig, en toe dié klaar was, is in 1768 ’n klippier gebou. ’n Slaghuis, ’n bakkery, werkswinkels vir smede en timmermanne, en ’n woonhuis vir die beampte in beheer van die stasie het gevolg. Die gebou wat in die tyd van goewerneur Swellengrebel opgerig is—450 voet lank en voorheen vir alle doeleindes gebruik—is nou slegs as kwartiere vir die garnisoen en werkslui gebruik. Kirsten het nog daardie stasie met die titel van resident gesit, soos hy sedert Mei 1761 het. Die een-en-twintigste jaar het nie ’n tweede pier bygevoeg nie. Dit het die pier wat al daar was gesit, en in Tafelvallei ’n horlosie bygevoeg wat eindelik die tyd aangedui het, ’n plaveisel wat die landsvader gehou het, en ’n hospitaalgrond vir 1,450 voorberei wat nog op ’n steen gewag het. Nie net in die dorp nie, maar ook in die plattelandse distrikte, is die impak van Tulbagh se energie gevoel. Stellenbosch is al ná die drosdybrand van Oktober 1762 uitgebrei, die rivier ná Mei 1768 verskuif, en van Junie 1769 ’n nuwe landdros in Faber se mooier gebou gesit. Swellendam het ’n blote gehuggie gebly, Mentz in Horak se stoel. [3] [9]
Die verskeie kerke in die kolonie was nog goed van predikante voorsien, behalwe Zwartland. Aan die Kaap was Kroonenburg, Bode en Serrurier van Hanau almal in aktiewe diens, en het nog maandeliks om die beurt diens te Zwartland gehou, geen opvolger in 1771 vir Croeser aangestel nie. Appeldoorn het nog Stellenbosch gesit, waar hy sedert Oktober 1753 gestasioneer was. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Harders het nog Waveren gesit, in 1761 deur die direkteure daar vastgemaak, en in 1771 nog aan diens. Gekombineerde kerkrade het in 1759 opgehou. Die een-en-twintigste jaar het daardie besparing en die maandelikse beurt na Zwartland geërf. Serrurier van Hanau, op die 9de van November 1760 met Margaretha Elisabeth Timmendorf getroud, het nog die Kaapse preekstoel as derde predikant gesit, en nog Zwartland een maand uit drie. Die binneste stoele het deur een dood verander: Tulbagh s’n, op die 11de van Augustus, Plettenberg waarnemend as goewerneur en sekunde, Bergh waarnemend as fiskaal. Die buitenste stoele het nie verander nie: Faber te Stellenbosch, Mentz by die gehuggie, Kirsten by die winterhawe. Kontinuïteit van persone, wat die burgerlike feit van die twintigste jaar was nadat Mei die tweede stoel en die Zwartland-preekstoel verander het, was die burgerlike feit van die een-en-twintigste nadat Augustus die eerste stoel verander het, en die res onder ’n waarnemende naam laat sit het, met ’n horlosie wat van die 25ste van November die tyd aangedui het. [3] [8] [9]
Gedurende die 21 jaar 1751–1771 was die gemiddelde jaarlikse getal skepe by die twee hawens 70. Vreemdelinge het gekry wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van artikels te verbied wat die Kompanjie nodig gehad het, en behalwe die Spaanse oorlogskip van 1770 wat Münster en Utrecht tot water en brandstof beperk het. Die een-en-twintigste jaar het binne daardie gemiddelde gesit ná ’n Maart 1768-vrede die oorlogstydbod beëindig het en ’n April 1769-sluiting die Deense oorblyfsel beëindig het. ’n Betalende ree het nie ’n genoemde droogtejaar nodig gehad om ’n betalende ree te bly nie. Sewentig skepe ’n jaar het nog beesvleis, wyn, water, ’n hospitaalsaal, ’n klippier by die winterhawe, en, in hierdie jaar, ’n horlosie nodig gehad wat eindelik die uur oor ’n plaveisel gesê het wat die landsvader gehou het. Cook se Endeavour het as een van die 168 Engelse van Tafelbaai getel. St Pierre se ses weke het binne die 147 Franse getel. Die taverne van die seë het ’n swak oes, ’n noordelike twee-en-negentig, ’n Junie-jagter aan die Klein-Vis, en ’n leeggemaakte eerste stoel getel. Dit het nie ’n tweede perdeskip getel nie. Dit het ’n horlosie getel. [3] [9]
Noord en suid het die jaar die kolonie se oorblyfsel, sy bank, sy rivier, sy grafte en sy horlosie gerek: vroeg in die jaar het San in mag bymekaargekom, etlike huise beleër, drie knegte van Jacob Joubert vermoor, en groot troppe weggedryf, en Van Jaarsveld met dertig uitgesoekte manne goed berede nie teruggekeer nie totdat hy twee-en-negentig dooies getel het; op die 15de van Maart het Cook in die Endeavour in Tafelbaai ingeloop en, nadat hy sy bemanning ververs en voorrade ingeneem het, op die 14de van April uitgeseil; Bernardin de St Pierre het sowat ses weke aan die Kaap deurgebring en die sentries, die trompet, die kastaiinggracht en die klein eenvoudige huis geskryf; die droogte was nie baie erg nie, hoewel die oes wat ingesamel is swak was, die laaste van die vyf genoemde jare van 1751–1771; in Junie het die olifantjagter Willem Prinsloo toestemming van Tulbagh gekry om twee plase binne die koloniale grense te kies, daaranderkant gegaan, en die latere terrein van Somerset-Oos aan die Klein-Vis beset, Europeërs al langs die hooglande so ver in weerwil van die Februarie 1770-lyn by Bruintjes Hoogte en die Gamtoos, die Boschberg in die jaar ná die Gamtoos as uiterste grens genoem is binnegeval; in die namiddag van die 11de van Augustus het Tulbagh beter as gewoonlik gelyk en tussen vyf en ses die aand, sonder ’n stryd, is hy oorlede, twee-en-sewentig jaar en byna drie maande oud, ’n kinderlose weduwenaar sedert Oktober 1758, sy eiendom aan Johannes te Bergen-op-Zoom, aan wie hy lank £200 ’n jaar toegestaan het; die volgende oggend het die raad Plettenberg opgedra om as goewerneur én sekunde waar te neem en Bergh as fiskaal, in volle rou met hul gesinne vir ses weke gegaan, en op die 17de, die dorp so vol soos nooit tevore nie, die landsvader onder die plaveisel van die kerk neergelê, Johannes Petrus le Sueur ’n lykrede sonder ydele vleiery lewerend; op die 25ste van November het die horlosie in die verhoogde toring eindelik die tyd aangedui. Onder die waarnemende baron was 1771 nie ’n jaar van installasie nie maar van ’n genoemde besoeker, ’n genoemde jagter, ’n genoemde telling, ’n swak oes, ’n leeggemaakte eerste stoel, en ’n horlosie wat eindelik die uur oor ’n plaveisel gesê het. [3] [4] [7] [8] [9]