Boer History1667 aan Kaap die Goeie Hoop: Kasteel gestaak, Meerhof se Dood en Van Quaelberg se Ontslag
Wachtendorp se dood en Adriaan de Voocht — Februarie 1667
Die kerklike noodmaatreël wat ná die dood van Johan van Arckel in Januarie 1666 begin het, is vroeg in die nuwe jaar afgesluit. In November 1666 het ds. Johannes de Voocht na Batavia vertrek en is as waarnemende predikant opgevolg deur ds. Petrus Wachtendorp. Wachtendorp is op die 15de van Februarie 1667 oorlede, net voor die aankoms van die predikant wat die direkteure eindelik op ’n vaste grondslag vir die Kaapse gemeente aangestel het. Die tydelike bediening wat van Van Arckel se kort verblyf deur Johannes de Voocht se aanhouding en Wachtendorp se paar maande gestrek het, is dus binne weke van die kalenderwending beëindig. [3]
Daardie vaste predikant was ds. Adriaan de Voocht. Hy het die werk oorgeneem wat Van Arckel skaars begin het en wat die opeenvolgende skeepspredikante De Voocht en Wachtendorp slegs voorlopig behartig het. Die houtkerk- raamwerk binne die kasteelloopgrawe — waar Van Arckel reeds onder die beoogde preekstoel gelê het, en waar Wagenaar se vrou sedertdien begrawe is — het die gemeenskap se vernaamste erediensplek gebly terwyl klipmure nog net op ’n enkele punt van die onvoltooide vesting gerys het. Totdat die spesiale gebou voltooi was, het die gemeente ook voortgegaan om die groot saal van die kommandeur se huis in die ou fort, met sy leeu- en luiperdvelle en gepoleerde antiloophorings, vir weeklikse diens te gebruik. [3]
Die aankoms van ’n gevestigde predikant was ’n stil institusionele stap vir ’n nedersetting wat nog klein was in vrye gesinne en nog van die Kompanjie se pakhuise vir graan en vleis afhanklik was. Dope, skoolgebede en die Heidelbergse kategismus vir slawekinders het voortgegaan onder ’n leraar wat nie meer ’n aangehoue skeepspredikant was wat op die volgende uitgaande vloot gewag het nie, maar ’n inwonende amptenaar wat uit die Nederlande net vir die Kaap aangestel is. Die doopdispuut van Maart 1666, toe Philippus Baldeus teen Johannes de Voocht se doop van ’n slawekind geprotesteer het, het reeds getoon hoe noukeurig kerklike praktyk en sosiale orde in daardie saal dopgehou is; Adriaan de Voocht het ’n gemeente geërf wat ’n vaste bediening eerder as ’n opeenvolging van tydelike voorsiening verwag het. [3]
Kommandeur Cornelis van Quaelberg — op 27 September 1666 as derde kommandeur aan die Kaap ná Van Riebeeck en Wagenaar aangestel — het nog die fort gehou toe die nuwe predikant amp aanvaar het. Tydgenootlike aantekeninge noem hom Cornelis van Quaelberghen; Böeseken het later opgeteken dat selfs Jan van Riebeeck, wat Kaapse nuus vanuit Batavia en Malakka gelees het, die derde kommandeur se moeilikhede en die nimmereindigende klagtes oor vryburger-gedrag gevolg het wat Wagenaar begin en Van Quaelberg voortgesit het. Die kerkelike skikking van Februarie het dus onder ’n kommandeur ontvou wat reeds hard teenoor die vryburgers was en reeds, in die direkteure se latere oordeel, gekompromitteer is deur die Franse verversing van Desember 1666. [1] [2] [3]
Kasteelwerke gestaak — Mei 1667
In Mei 1667 het briewe van die tuisland nuus gebring van die seëvierende loopbaan van die Nederlandse vloot en van die gedenkwaardige dade van De Ruyter in die Teems. Die direkteure het geglo dat daar nie meer iets van die vlootmag van Engeland te vrees was nie, en het dit dus onnodig geag om die koste van die voltooiing van die kasteel in Tafelvallei te dra. Hulle het beveel dat die werk onmiddellik gestaak moes word, en dat al die soldate wat ontbeer kon word na Batavia gestuur moes word. [3]
Toe daardie opdragte die Kaap bereik, was vier van die vyf punte van die kasteel nog nie begin nie. Die een punt wat die arbeid van byna driehonderd man vir meer as een-en-twintig maande opgeëis het, was nie ten volle voltooi nie. Die feestelike grondlegging van 2 Januarie 1666, die fees van osse en Kaapse bier, en die amateurverse wat onder die koloniale rekords gelê is, het dus oor ’n vesting gestaan wat nog weinig meer was as ’n enkele onvoltooide bastion en ’n loopgraafstelsel waarvan die ander vier hoeke onoopgebreek gebly het. Houtskaarsheid het die mure reeds vertraag: die woude wat Van Riebeeck in die klowings bo Rondebosch gebruik het, was uitgeput, en geen geskikte hout het nader gelê as Wynberg nie, sodat steengroeframe en muurwerk om elke stadig gegroeide stomp wat van die berghang afgehaal is, meegeding het. [3]
Die staking het meer as die silhoeët van Tafelvallei verander. Die Robbeneiland-pos, in stand gehou terwyl klip- en skulpewerk vir die kasteel arbeid en toesig op die eiland geverg het, het sy vernaamste regverdiging verloor sodra die bou gestaak is. Soldate wat van loopgraaf- en muurdiens vrygestel is, is na Batavia verskeep. Die nedersetting wat twee jaar lank onder oop-oorlog-vestingsbevele geleef het, het in die direkteure se berekening na ’n rustiger verdedigings- voet teruggekeer — alhoewel die ou erdefort van vroeër jare nog as die ware wapenplek gestaan het terwyl die klipkasteel onvoltooid gewag het. [3]
Die Mei-bevel was ’n Europese strategiese oordeel wat op ’n Afrikaanse bouterrein geprojekteer is. De Ruyter se strooptog op die Medway en die Teems het die Here Sewentien oortuig dat Engelse seemag nie meer die koste van ’n vyfpuntige klipkasteel aan die einde van Afrika regverdig nie. Aan die Kaap het die oordeel ledige loopgrawe, vrygestelde soldate en die einde van die Robbeneiland-bouparty beteken — gevolge wat Pieter van Meerhof vir die Mauritius- en Madagaskar-vaart sou vrymaak en Tafelvallei met een onvoltooide kasteelpunt as die enigste monument van twee jaar se oorlogstydse bouwerk sou laat. [3]
Van Meerhof se Madagaskar-vaart en moord by Antongil
Dit was die bedoeling dat die vaartuig wat die voorrade vir Mauritius in 1667 sou neem, by Madagaskar vir handelsdoeleindes sou aandoen en daarna die suidooskus van Afrika sou verken. Die laaste ontwerp is deur ’n tragiese gebeurtenis verydel. Pieter van Meerhof, die energiekerste van die vroeë Suid-Afrikaanse reisigers van die Van Riebeeck- en Wagenaar-jare, is as direkteur van handel en verkenning gestuur. Sy binnelandse reise van die vroeë 1660’s — onder meer die Namakwa-kontakte wat in die joernale opgeteken is — het hom reeds as die nedersetting se mees aktiewe padfinder gemerk vóór die eiland- en Madagaskar-aanstelling van 1667. [3] [1]
Van Meerhof het die tolk Eva getrou, die eerste Khoikhoi-persoon wat as Christenskap belydend en as volgens Europese leefgewoontes aangepas opgeteken is. Böeseken merk op dat selfs Van Riebeeck, ver van die Kaap, van daardie huwelik onder die Kaapse nuus gelees het wat hom met gemengde gevoelens bereik het — saam met die verkoop van Bosheuvel en die vryburger-klagtes onder Wagenaar en Van Quaelberg. Teen die tyd van hul huwelik kon Eva se dienste as tolk ontbeer word, aangesien byna al die kinders van die strandlopers — en veral die meisies wat in diens was — vloeiend Nederlands kon praat. Kort daarna is hy as superintendent van die party op Robbeneiland aangestel, en sy het saam met hom daarheen gegaan. [3] [2]
Toe die bou van die kasteel gestaak is en daar dus nie meer enige behoefte aan die pos op Robbeneiland was nie, is Van Meerhof as hoof van die ekspedisie na Mauritius en Madagaskar aangestel. By die Baai van Antongil het hy met agt man aan wal gegaan om te sien watter handel gedoen kon word, en terwyl hulle geen gevaar vermoed het nie is die klein geselskap deur inboorlinge aangeval en almal vermoor. Die kusopname wat ná die Madagaskar-aandoening moes volg, het nooit onder sy leiding plaasgevind nie. Die Mauritius-voorraadvaart het dus sonder sy direkteur van handel teruggekeer, en die suidoos-Afrikaanse verkenning wat as die vaart se derde been beplan is, het saam met die walparty op die Antongil-strand gesterf. [3]
Antongil was nie ’n onbekende naam in Kaapse stukke nie. Vroeëre Franse en Nederlandse kontakte by Madagaskar en langs dieselfde kus het reeds in die joernale van die 1650’s ingegaan; die 1667-vaart moes daardie verspreide kennis in Kompanjie-handel en ’n deurlopende opname van die suidoos-Afrikaanse kus omskep. In plaas daarvan het dit die loopbaan van die reisiger gesluit wat, onder die vroeë vrye en Kompanjie-manne, die meeste gedoen het om binnelands van Tafelvallei na die Namakwa en die binnelandse stamme deur te dring. Die moord het Eva as weduwee binne die Kaapse baan gelaat en die direkteure sonder die kusinligting wat die vaart moes versamel. [3]
Eva ná Robbeneiland
Vir ’n paar jaar ná die Robbeneiland-aanstelling verdwyn Eva se naam byna uit die dokumente van die tydperk, behalwe in ’n kort paragraaf oor haar koms van die eiland na die fort met ’n kind om gedoop te word. In 1667 kom dit weer voor om die besonderhede van ’n besering op te teken wat sy deur ’n toevallige val opgedoen het, waarna haar naam vir nog ’n twaalfmaande nie in die oorblywende kennisgewings genoem word nie. Die doopaantekening en die val is dun administratiewe drade, maar hulle plaas haar nog binne die Kaapse gemeenskap in die jaar wat haar man vir die oostelike vaart vertrek het. [3]
Haar vroeëre loopbaan was digter as wat dié 1667-kennisgewings suggereer. As tolk het sy tussen raad en binnelandse stamme in die Van Riebeeck-jare gestaan; as belydende Christen in Europese kleding was sy die eerste Khoikhoi-persoon wat die nedersetting in daardie hoedanigheid opgeteken het; as Meerhof se vrou het sy die Robbeneiland-superintendensie gedeel terwyl skulpe- en klippartye die kasteelwerke gedien het. Böeseken se lesing van Van Riebeeck se latere aandag aan haar huwelik onderstreep hoe ver haar storie reeds in Kompanjie-korrespondensie gereis het voordat die toevallige val van 1667 haar naam kortliks weer in die Kaapse stukke herstel het. [3] [2]
Toe die Antongil-nuus Tafelbaai bereik, het sy as die weduwee van ’n vermoorde junior amptenaar geleef. Haar latere lotgevalle — insluitend die donkerder passages van daaropvolgende jare — behoort tot kalenders ná 1667. Binne dié jaar is die gedokumenteerde feite die val, die vorige doopbesoek van die eiland, die einde van die Robbeneiland-huishouding toe kasteelwerk gestaak is, en die vaart wat haar man na sy dood op die Madagaskar-kus geneem het. [3]
Inboorlingbeleid en strawwe onder Van Quaelberg
Kommandeur Cornelis van Quaelberg het dieselfde houding as sy voorgangers teenoor die inboorlinge gehandhaaf. Hulle is nie toegelaat om gemolesteer te word nie, en daar was geen inmenging in hul huishoudelike sake nie. Selfs die strandlopers wat in Tafelvallei gewoon het, is aan hulleself oorgelaat en is nie aan die Nederlandse howe onderwerp nie, behalwe wanneer hulle oortredings teen Europeërs gepleeg het. Die veehandel het nog die nut van die residensie omraam, en die direkteure se opdragte het nadruklik gebly dat die Khoikhoi op elke moontlike wyse versoen moes word — ’n lyn waarop Van Quaelberg by ampsoorname geantwoord het met die gebruiklike uitruil van komplimentêre boodskappe en geskenke van osse en skape wanneer naburige hoofmanne die nuwe hoof begroet het. [3]
Daar is slegs twee gevalle op rekord van Khoikhoi wat in dié tyd gestraf is. Die eerste oortreder is van diefstal skuldig bevind, deeglik gegésel en as bandiet na Robbeneiland gestuur, maar is gou daarna vrygelaat toe sy vriende twee osse en agt skape betaal het. Die tweede is van aanranding skuldig bevind, maar het met die betaling van agt vet skape skikking bereik. In vergelyking met strawwe wat op Europeërs vir soortgelyke oortredings gelê is, was dié boetes mild. [3]
Daardie terughouding in strafsake het nie onverskilligheid teenoor vee en handel beteken nie. Nadat die Franse vloot van Desember 1666 byna alles opgeëet het wat vir die verwagte terugvloot nodig was, het Van Quaelberg ruilhandel deur betroubare tussengangers en Kompanjie-partye georganiseer — Schacher van die Kaapmans op kommissie binnelands, mev. Van Quaelberg oor die baai onder die Cochoqua, en korporaal Hieronymus Cruse ooswaarts na die Hessequas, die Gauriquas op die Gauritz, en so ver as Mosselbaai. Dié herstel-ekspedisies behoort tot die oorgang van 1666 na die veekrisis wat nog die 1667-pakhuise gevorm het; die twee opgetekende strafsake staan as die gedokumenteerde strafkant van ’n administrasie wat andersins stamlewe buite die fort se jurisdiksie gelaat het. [3]
Die kontras met Van Quaelberg se behandeling van vryburgers was skerp. Teenoor Khoikhoi-oortreders was die opgetekende hand lig en dikwels in vee gekomponeer; teenoor Europeërs wat privaat skape verhandel of sonder verlof vuurwapens gedra het, het dieselfde kommandeur na oorgawe van troppe, herleefde veeverkoopverbod en spesiale lisensies gegryp. Inboorlingbeleid in 1667 was dus nie ’n enkele geaardheid van sagtheid nie, maar ’n dubbele register — versoening en milde strafkomposisie aan die een kant van die fort se jurisdiksie, en kommersiële monopolie sonder geduld aan die ander. [3]
Burgerbeperkings — skape, handel en vuurwapens
Die regulasies wat handel tussen die vrymanne en die inboorlinge verbied het, is baie streng deur Van Quaelberg afgedwing. Sommige van die boere is verdink dat hulle privaat skape teen pryse ver bo dié wat die Kompanjie betaal het, aangekoop het. Om dit te verhoed, is die burgers verplig om teen ’n waardasie al die Afrikaanse skape in hul besit oor te gee, en is hulle verbied om enige ander as dié met Europese bloed te hou, sodat as hulle volhard om die wet te tart, hulle maklik opgespoor sou word. [3]
Die ou regulasies wat burgers verbied het om vee aan mekaar te verkoop, wat byna dormant was tydens Wagenaar se regering, is eweneens herleef. Hierdie onderdrukkende wette het groot ontevredenheid in die nedersetting veroorsaak, wat toegeneem het toe ’n proklamasie uitgevaardig is wat vrymanne verbied het om sonder spesiale toestemming vuurwapens te dra. Die kommandeur het die burgers en hul klagtes met volkome minagting behandel, en in die mees neerhalende terme oor hulle geskryf, toe sy verband met hulle — en met Suid-Afrika — skielik na sy einde gebring is deur nuus wat byna ’n jaar geneem het om Amsterdam te bereik. [3]
Die patroon was ouer as Van Quaelberg se geaardheid. Van die eerste vryburger-toekennings het die Kompanjie onderneem om vee en graan te koop terwyl dit voorwaardes opgelê het wat Cory later selfsugtig en tiranies genoem het, wisselend met die luim van kommandeur of besoekende gesag. Vrye gesinne is geplaas om te bewerk sodat die Kaap sy eie brood kon groei en nie vir altyd rys en graan uit Indië hoef te trek nie; tog het private ruilhandel met Khoikhoi-troppe, private veeverkope tussen bure, en vrye dra van vuurwapens teen die pakhuismonopolie gesny wat die fort moes bewaar. Van Quaelberg se 1667-maatreëls — die skapebloedtoets, die herleefde verbod op burger-tot-burger-veeverkope, en die vuurwapenlisensie — was ’n harde verskerping van daardie kommersiële logika, nie ’n nuwe uitvinding daarvan nie. [4] [3]
Graan en horingsvee het onder die vrybrief-voorwaardes van vroeër jare vir die Kompanjie se eie gebruik gereserveer gebly; groente, pluimvee, eiers, melk, botter en soortgelyke artikels kon nog na skipbemannings bereik ná die gewone vertraging van aankoms. Wat in 1667 die diepste gesny het, was nie die ou reservering van graan en slagvee nie, maar die skapebloedtoets, die verbod op burger-tot-burger-veeverkope, en die spesiale lisensie vir vuurwapens — reëls wat private vee en private verdediging by elke draai vir die fort sigbaar gemaak het. Böeseken teken aan dat Van Riebeeck, wat uit die Ooste gelees het, nog die nimmereindigende klagtes oor vryburger-gedrag onder Wagenaar en daarna onder Van Quaelberg opgemerk het; aan die Kaap het dié klagtes nou albei kante geloop, aangesien vrymanne die derde kommandeur as ’n Koning Ooievaar ná Wagenaar se stiller hand gevind het. [3] [2]
Direkteure ontslaan Van Quaelberg — 20 November 1667
In daardie dae het nuus stadig gereis. Die Franse vloot onder die onderkoning De Montdevergue was in Desember 1666 in Tafelbaai, en eers die volgende November het wat aan die Kaap gebeur het in Amsterdam bekend geword. Die direkteure was nie weinig verontwaardig om te vind dat die vloot wie se uitrusting hulle soveel onrus veroorsaak het, so grootliks deur een van hul eie dienaars bygestaan is nie. Twaalf Franse skepe onder ’n onderkoning van Lodewyk XIV se nuwe Oos-Indiese Kompanjie is deeglik ververs; seevoorrade is uit die Kompanjie se pakhuise geneem; ’n lekkende vaartuig is met materiale en skrynwerkers herstel wat vir die Kompanjie se eie diens gehou is — hulp so volledig dat die onderkoning Madagaskar met sy magte onverminderd kon bereik. [3]
Hulle het geoordeel dat daar geen verskoning vir sy optrede kon wees nie, hetsy deur die fort te verlaat en sy persoon in die mag van die vreemdelinge te plaas, of deur vreemdelinge en mededingers van voorrade te voorsien wat aan die Kaap vir hul eie diens gehou is. Daar was sestien uit die sewentiende direkteure teenwoordig toe dié saak bespreek is, en hulle het eenparig besluit om mnr. Van Quaelberg uit hul diens te ontslaan. ’n Opvolger is onmiddellik aangestel en beveel om na Suid-Afrika te vertrek en die regering so gou moontlik oor te neem. [3]
In die ontslagbrief gedateer die 20ste van November 1667 is Van Quaelberg verplig om alles sonder versuim aan die nuwe kommandeur, Jacob Borghorst, oor te dra en óf na die vaderland terug te keer óf as vryman met die eerste geleentheid na Batavia te vertrek. Opdragte is in die mees positiewe terme neergelê dat buitelandse vaartuie in die toekoms nie van die Kompanjie se voorrade voorsien moes word nie, maar aan hul eie middele oorgelaat moes word. Die Franse episode van Desember 1666 het dus, elf maande later, sowel ’n persoonlike ontslag as ’n vaste bevel teen die mildheid wat Van Quaelberg aan De Montdevergue betoon het, voortgebring. [3]
Borghorst sou eers op die aand van 16 Junie 1668 Tafelbaai bereik, aankomende in die Hof van Breda ná ’n vermoeiende vaart van Texel; hy sou die volgende oggend land maar wag tot Maandag die 18de om sy kommissie voor die politieke raad en die twee burgerraadslede te toon. Die kalenderjaar 1667 het dus gesluit met die ontslag in Amsterdam geskryf en die kommandeur nog aan die Kaap, onbewus — of nog nie formeel vervang nie — terwyl die brief en sy opvolger nog op see was. Van Quaelberg se latere loopbaan, nadat hy op 12 Augustus 1668 na Batavia vertrek het en uiteindelik weer tot goewerneur van Malakka opgestyg het, het buite Suid-Afrikaanse diens gelê; binne 1667 was die deurslaggewende feit die eenparige stem van sestien direkteure op 20 November. [3]
Amptenare, voorrade en vrye name in 1667
Van die leidende manne wat Wagenaar in die nedersetting gelaat het, het teen die einde van Van Quaelberg se ampstermyn min nog hul ou plekke gehou. Die sekunde Hendrik Lacus is weens ’n tekort in die voorrade onder sy toesig uit amp geskors en is ’n gevangene op Robbeneiland geword. Cornelis de Cretzer, voorheen sekretaris, was nou fiskaal. Die vaandrig Smient was op die punt om Suid-Afrika vir ’n beter pos elders te verlaat. Dié verskuiwings het die raadsbank omraam wat nog deur die winter en lente ná die kasteelbevel en die Meerhof-ramp aan Van Quaelberg geantwoord het. [3]
Lacus se skorsing het ’n gat gelaat wat jare lank nie behoorlik gevul sou word nie. Hy het tot Maart 1670 onder skorsing in die nedersetting gebly, toe hy eindelik verhoor is; hoewel die groter deel van die tekort bevredigend verklaar is, is hy tot die rang van gewone soldaat verlaag en in daardie hoedanigheid na Batavia gestuur. Gedurende die lang wag was die sekunde se plek feitlik vakant behalwe vir ’n paar maande in 1669 toe Abraham Zeeuw van ’n verbygaande skip aangehou is. In 1667 was die praktiese feit eenvoudiger: die tweede sitplek was leeg, die fiskaal De Cretzer het in gewig gestyg, en die kommandeur wat vrymanne verag het, het nog vir ’n pakhuis geteken waarvan die onlangse bewaarder op Robbeneiland gesit het. [3]
By die burgerbevolking is vier name gevoeg wat in en ver buite die kolonie bekend sou word: Gerrit van der Byl, Theunis van Schalkwyk, Arnoldus Basson, en Gysbert Verwey. Hulle het by ’n vrye gemeenskap aangesluit wat in 1666 sestien gesinne in Tafelvallei getel het en wat nou onder die skape-, veeverkoop- en vuurwapenreëls van Van Quaelberg se latere maande gearbei het. Dieselfde kommersiële instink wat Cory van die eerste vrybriewe nagespoor het — Kompanjie-aankoop van graan en vee saam met streng beperkings op private handel — het nou die name gedra van families wie se nageslag Kaapse en binnelandse geskiedenis ver buite Tafelvallei sou dra. [3] [4]
Die jaar wat met ’n permanente predikant in vooruitsig geopen en met ’n ontslagbrief op die water gesluit het, het dus die Kaap gelaat met ’n onvoltooide enkele kasteelpunt, geen Robbeneiland-bouparty nie, ’n vermoorde verkenner se weduwee in die nedersetting se baan, twee milde opgetekende inboorling-strafsake, ontevrede vryboere ontneem van Afrikaanse skape en spesiale vuurwapenregte, ’n geskorsde sekunde op die eiland, en ’n kommandeur wie se mildheid teenoor De Montdevergue hom die vertroue van sestien direkteure gekos het. Jacob Borghorst was reeds in Amsterdam genoem; sy oorname van beheer sou tot die volgende Junie behoort. Van Quaelberg het nog deur die suidelike somer ná 20 November geregeer, hard teenoor vrymanne en formeel mild teenoor Khoikhoi-oortreders, terwyl die Hof van Breda en die ontslagbrief hul stadige weg na Tafelbaai gemaak het. [3] [2]