Boer History1667 aan Kaap die Goeie Hoop: Kasteel gestaak, Meerhof se Dood en Van Quaelberg se Ontslag
Wachtendorp se dood en Adriaan de Voocht — Februarie 1667
Die kerklike noodmaatreël wat na die dood van Johan van Arckel in Januarie 1666 begin het, is vroeg in die nuwe jaar afgesluit. Ds. Petrus Wachtendorp, wat Johannes de Voocht in November 1666 as waarnemende predikant opgevolg het, is op 15 Februarie 1667 oorlede. Sy dood het net voor die aankoms gekom van die predikant wat die direkteure eindelik op ’n vaste grondslag vir die Kaapse gemeente aangestel het. [3]
Daardie vaste predikant was ds. Adriaan de Voocht. Hy het die werk oorgeneem wat Van Arckel skaars begin het en wat die opeenvolgende skeepspredikante De Voocht en Wachtendorp slegs voorlopig behartig het. Die houtkerk- raamwerk binne die kasteelloopgrawe—waar Van Arckel reeds onder die beoogde preekstoel gelê het, en waar Wagenaar se vrou sedertdien begrawe is—het die gemeenskap se vernaamste erediensplek gebly terwyl klipmure nog net op ’n enkele punt van die onvoltooide vesting gerys het. [3]
Die aankoms van ’n gevestigde predikant was ’n stil institusionele stap vir ’n nedersetting wat nog klein was in vrye gesinne en nog van die Kompanjie se pakhuise vir graan en vleis afhanklik was. Dope, skoolgebede en die Heidelbergse kategismus vir slawekinders het voortgegaan onder ’n leraar wat nie meer ’n aangehoue skeepspredikant was wat op die volgende uitgaande vloot gewag het nie, maar ’n inwonende amptenaar wat uit die Nederlande net vir die Kaap aangestel is. [3]
Kasteelwerke gestaak — Mei 1667
In Mei 1667 het briewe van die tuisland nuus gebring van die seëvierende loopbaan van die Nederlandse vloot en van die gedenkwaardige dade van De Ruyter in die Teems. Die direkteure het geglo dat daar nie meer iets van die vlootmag van Engeland te vrees was nie, en het dit dus onnodig geag om die koste van die voltooiing van die kasteel in Tafelvallei te dra. Hulle het beveel dat die werk onmiddellik gestaak moes word, en dat al die soldate wat ontbeer kon word na Batavia gestuur moes word. [3]
Toe daardie opdragte die Kaap bereik, was vier van die vyf punte van die kasteel nog nie begin nie. Die een punt wat die arbeid van byna driehonderd man vir meer as een-en-twintig maande opgeëis het, was nie ten volle voltooi nie. Die feestelike grondlegging van 2 Januarie 1666, die fees van osse en Kaapse bier, en die amateurverse wat onder die koloniale rekords gelê is, het dus oor ’n vesting gestaan wat nog weinig meer was as ’n enkele onvoltooide bastion en ’n loopgraafstelsel waarvan die ander vier hoeke onoopgebreek gebly het. [3]
Die staking het meer as die silhoeët van Tafelvallei verander. Die Robbeneiland-pos, in stand gehou terwyl klip- en skulpewerk vir die kasteel arbeid en toesig op die eiland geverg het, het sy vernaamste regverdiging verloor sodra die bou gestaak is. Soldate wat van loopgraaf- en muurdiens vrygestel is, is na Batavia verskeep. Die nedersetting wat twee jaar lank onder oop-oorlog-vestingsbevele geleef het, het in die direkteure se berekening na ’n rustiger verdedigings- voet teruggekeer—alhoewel die ou erdefort van vroeër jare nog as die ware wapenplek gestaan het terwyl die klipkasteel onvoltooid gewag het. [3]
Van Meerhof se Madagaskar-vaart en moord by Antongil
Dit was die bedoeling dat die vaartuig wat die voorrade vir Mauritius in 1667 sou neem, by Madagaskar vir handelsdoeleindes sou aandoen en daarna die suidooskus van Afrika sou verken. Die laaste ontwerp is deur ’n tragiese gebeurtenis verydel. Pieter van Meerhof, die energiekerste van die vroeë Suid-Afrikaanse reisigers van die Van Riebeeck- en Wagenaar-jare, is as direkteur van handel en verkenning gestuur. [3]
Van Meerhof het die tolk Eva getrou, die eerste Khoikhoi-persoon wat as belydende Christen en as aanhanger van Europese lewensgewoontes opgeteken is. Teen die tyd van hulle huwelik kon haar dienste as tolk ontbeer word, aangesien byna al die kinders van die strandlopers—en veral die meisies in diens—vloeiend Nederlands kon praat. Kort daarna is hy as superintendent van die party op Robbeneiland aangestel, en sy het saam met hom daarheen gegaan. [3]
Toe die bou van die kasteel gestaak is en daar dus nie meer behoefte was aan die pos op Robbeneiland nie, is Van Meerhof as hoof van die ekspedisie na Mauritius en Madagaskar aangestel. By die Baai van Antongil het hy met agt man aan wal gegaan om te sien watter handel gedoen kon word, en terwyl hulle geen gevaar vermoed het nie is die klein geselskap deur inboorlinge aangeval en almal vermoor. Die kusopname wat na die Madagaskar-aanloop moes volg, het nooit onder sy leiding plaasgevind nie. [3]
Eva ná Robbeneiland
Vir ’n paar jaar na die Robbeneiland-aanstelling verdwyn Eva se naam byna uit die dokumente van die tydperk, behalwe in ’n kort paragraaf oor haar koms van die eiland na die fort met ’n kind om gedoop te word. In 1667 verskyn dit weer om die besonderhede van ’n besering op te teken wat sy deur ’n toevallige val opgedoen het, waarna haar naam vir nog ’n twaalfmaande nie in die oorblywende aantekeninge genoem word nie. [3]
Die val en die doopnota is dun drade, maar hulle plaas haar nog binne die Kaapse gemeenskap in die jaar waarin haar man vir die oostelike vaart vertrek het. Die tolk wat eens tussen raad en binnelandse stamme gestaan het, het as weduwee van ’n vermoorde junior amptenaar geleef sodra die Antongil-nuus Tafelbaai bereik het—haar latere lotgevalle behoort tot daaropvolgende jare, nie tot die kalender wat gesluit het terwyl Van Quaelberg nog in die fort was nie. [3]
Inboorlingbeleid en strawwe onder Van Quaelberg
Kommandeur Cornelis van Quaelberg het dieselfde houding as sy voorgangers teenoor die inboorlinge gehandhaaf. Hulle is nie toegelaat om lastig geval te word nie, en daar was geen inmenging in hulle huishoudelike sake nie. Selfs die strandlopers wat in Tafelvallei gewoon het, is aan hulleself oorgelaat, en is nie aan die Nederlandse howe onderwerp nie behalwe wanneer hulle misdrywe teen Europeërs gepleeg het. [3]
Daar is slegs twee gevalle op rekord van Khoikhoi wat in hierdie tyd gestraf is. Die eerste oortreder is van diefstal skuldig bevind, deeglik geseël en as bandiet na Robbeneiland gestuur, maar is kort daarna vrygelaat teen betaling deur sy vriende van twee osse en agt skape. Die tweede is skuldig bevind aan aanranding, maar het ’n skikking bereik met die betaling van agt vet skape. Vergeleke met strawwe wat op Europeërs vir soortgelyke oortredings toegepas is, was hierdie boetes sag. [3]
Daardie terughouding in strafsake het nie onverskilligheid teenoor vee en handel beteken nie. Die kommandeur het steeds ruilhandel deur vertroude tussengangers en Kompanjie-partye georganiseer wanneer pakhuise laag geloop het, en hy het Europees–Khoikhoi-grenskwessies nog as raadsbeleid behandel eerder as as private geweld. Die twee opgetekende strawwe staan as die gedokumenteerde strafregtelike rand van ’n administrasie wat andersins stamlewe buite die fort se jurisdiksie gelaat het. [3]
Burgerbeperkings — skape, handel en vuurwapens
Die regulasies wat handel tussen die vryburgers en die inboorlinge verbied het, is baie streng deur Van Quaelberg afgedwing. Sommige van die boere is verdink dat hulle privaat skape teen pryse ver bo dié wat die Kompanjie gegee het, aangekoop het. Om dit te voorkom, is die burgers verplig om teen ’n waardasie al die Afrika-skape in hulle besit in te lewer, en is hulle verbied om enige ander as dié met Europese bloed te hou, sodat hulle maklik opgespoor sou word as hulle volhard om die wet te trotseer. [3]
Die ou regulasies wat burgers verbied het om vee aan mekaar te verkoop, wat byna sluimerend was tydens Wagenaar se bewind, is eweneens herleef. Hierdie onderdrukkende wette het groot ontevredenheid in die nedersetting veroorsaak, wat toegeneem het toe ’n proklamasie uitgevaardig is wat die vryburgers verbied het om vuurwapens sonder spesiale vergunning te dra. Die kommandeur het die burgers en hulle klagtes met uiterste minagting behandel, en in die mees neerhalende terme oor hulle geskryf, toe sy band met hulle—en met Suid-Afrika—skielik na sy einde gestuur is deur nuus wat byna ’n jaar geneem het om Amsterdam te bereik. [3]
Graan en horingsvee het onder die vrybrief-voorwaardes van vroeër jare vir die Kompanjie se eie gebruik gereserveer gebly; groente, pluimvee, eiers, melk, botter en soortgelyke artikels kon ná die gewone wagtyd vanaf aankoms steeds skeeps- bemannings bereik. Wat in 1667 die diepste gesny het, was nie die ou reservering van graan en slagvee nie, maar die skaapbloed-toets, die verbod op burger-tot-burger veeverkope, en die spesiale lisensie wat vir vuurwapens vereis is—reëls wat private vee en private verdediging by elke draai vir die fort sigbaar gemaak het. [3]
Direkteure ontslaan Van Quaelberg — 20 November 1667
In daardie dae het nuus stadig gereis. Die Franse vloot onder die onderkoning De Montdevergue was in Desember 1666 in Tafelbaai, en eers die volgende November het wat aan die Kaap gebeur het in Amsterdam bekend geword. Die direkteure was nie weinig vertoorn om te ontdek dat die vloot wie se uitrusting hulle soveel onrus besorg het, so grootliks deur een van hulle eie dienaars bygestaan is nie. [3]
Hulle het geoordeel dat daar geen verskoning vir sy gedrag kon wees nie, hetsy deur die fort te verlaat en sy persoon in die mag van die vreemdelinge te plaas, of deur vreemdelinge en mededingers van voorrade te voorsien wat aan die Kaap vir hulle eie diens gehou is. Daar was sestien van die sewentien direkteure teenwoordig toe dié saak bespreek is, en hulle het eenparig besluit om mnr. Van Quaelberg uit hulle diens te ontslaan. ’n Opvolger is dadelik aangestel en opdrag gegee om so gou moontlik na Suid-Afrika te vertrek en die regering oor te neem. [3]
In die ontslagbrief gedateer 20 November 1667 is Van Quaelberg verplig om alles sonder versuim aan die nuwe kommandeur, Jacob Borghorst, oor te dra, en óf na die vaderland terug te keer óf as vryman met die eerste geleentheid na Batavia te vertrek. Opdragte is in die mees stellige terme neergelê dat vreemde vaartuie voortaan nie van die Kompanjie se voorrade voorsien moes word nie, maar aan hulle eie middele oorgelaat moes word. Borghorst sou eers in Junie 1668 Tafelbaai bereik; die kalenderjaar 1667 het gesluit met die ontslag in Amsterdam geskryf en die kommandeur nog aan die Kaap, onwetend—of nog nie formeel vervang nie—terwyl die brief en sy opvolger nog op see was. [3]
Amptenare, voorrade en vrye name in 1667
Van die leidende manne wat Wagenaar in die nedersetting agtergelaat het, het teen die einde van Van Quaelberg se ampstermyn min nog hulle ou plekke beklee. Die sekunde Hendrik Lacus is van amp geskors weens ’n tekort in die voorrade onder sy sorg en het ’n gevangene op Robbeneiland geword. Cornelis de Cretzer, vroeër sekretaris, was nou fiskaal. Die vaandrig Smient was op die punt om Suid-Afrika te verlaat vir ’n beter pos elders. Daardie verskuiwings het die raadsbank gevorm wat deur die winter en lente ná die kasteelbevel en die Meerhof-ramp nog aan Van Quaelberg geantwoord het. [3]
By die burgerbevolking is vier name gevoeg wat in en ver buite die kolonie bekend sou word: Gerrit van der Byl, Theunis van Schalkwyk, Arnoldus Basson en Gysbert Verwey. Hulle het aangesluit by ’n vrye gemeenskap wat in 1666 sestien gesinne in Tafelvallei getel het en wat nou onder die skaap-, veeverkoop- en vuurwapenreëls van Van Quaelberg se latere maande gewerk het. [3]
Die jaar wat met ’n vaste predikant in die vooruitsig geopen het en met ’n ontslagbrief op die water gesluit het, het die Kaap dus gelaat met ’n onvoltooide enkele kasteelpunt, geen Robbeneiland-bouparty nie, ’n vermoorde verkenner se weduwee in die nedersetting se baan, twee milde opgetekende inboorling-strafsake, ontevrede vryboere sonder Afrika-skape en sonder spesiale vuurwapenregte, en ’n kommandeur wie se mildheid teenoor De Montdevergue hom die vertroue van sestien direkteure gekos het. Jacob Borghorst was reeds in Amsterdam aangewys; sy oorname van beheer sou tot die volgende Junie behoort. [3]