Boer History1668 aan Kaap die Goeie Hoop: Borghorst se Aankoms, die Namakwa-inval en Cruse se Attaqua-handel
Vrede met Engeland en die Engelse vlootwag — Februarie 1668
In Februarie 1668 het nuus uit die Nederlande aangekom dat ’n vredesverdrag met Engeland op die 24ste van Augustus van die vorige jaar onderteken is. Die nedersetting was nog nie vry van oorlogswag nie. Die verdrag sou eers suid van die ewenaar op die 24ste van April in werking tree. ’n Groot Engelse vloot het kort voor die direkteure se brief see toe gegaan, en omdat hulle nie die bestemming kon vasstel nie, het hulle beveel dat alle Kompanjieskepe wat by Tafelbaai aandoen aangehou moes word en dat ’n goeie wag gehou moes word totdat die moontlike vyandelikheidstydperk verby was. [3]
Die opdrag het ongemaklik langs die vroeëre Mei 1667-bevel gestaan wat die onvoltooide Kasteel die Goeie Hoop gestaak het ná De Ruyter se Teems-oorwinnings. Een klippunt van die vyf-bastion-ontwerp het nog onvoltooid gestaan; die ander vier is nooit oopgemaak nie. Soldate wat gemis kon word, was reeds vir Batavia gemerk. Tog moes die nedersetting in die eerste maande van 1668 weer Tafelbaai behandel as ’n plek waar Engelse seile voor die suidelike vredesdatum kon verskyn, en waar heen- en tuiswaartse Indiëvaarders nie moes verstrooi totdat die gevaarvenster gesluit het nie. Die direkteure wat in 1667 Engeland se seemag as gebreek beoordeel het, het nou, vir nog ’n paar maande, die suidelike oseane as nog betwiste water behandel. [3]
Kommandeur Cornelis van Quaelberg het nog amp beklee toe daardie briewe gelees is. Sy bestuur het op 27 September 1666 begin; dit sou eers eindig wanneer die opvolger wat in Amsterdam aangewys is, land en sy kommissie toon. Tot dan het die Kaap onder ’n kommandeur gebly wat reeds tot ontslag veroordeel was vir die hulp wat hy in Desember 1666 aan die Franse vloot van De Montdevergue gegee het—alhoewel daardie ontslagbrief van 20 November 1667 eers die volgende Junie in Tafelvallei uitgevoer sou word. Tydgenootlike aantekeninge noem hom Cornelis van Quaelberghen, die derde kommandeur ná Van Riebeeck en Wagenaar; Böeseken het later opgeteken dat selfs Jan van Riebeeck, wat Kaapse nuus vanuit Batavia en Malakka gelees het, die derde kommandeur se moeilikhede en die nimmereindigende vryburger-klagtes gevolg het wat Wagenaar begin en Van Quaelberg voortgesit het. [1] [2] [3]
Van Overbeke, wat in 1668 as raadslid van justisie heenwaarts geseil het en later ’n komiese reisbeskrywing gepubliseer het, het Van Quaelberg se karakter in dieselfde harde kleure geskets wat Theal in die kommandeur se eie geskrifte gevind het, en bygevoeg dat selfs die Khoikhoi hom met afkeer beskou het. Die portret pas by die huishoudelike rekord van vroeg 1668: ’n man nog in formele bevel, reeds in Amsterdam veroordeel, hard teenoor vrymanne, en wag op ’n opvolger wat nog op see in die Hof van Breda was. [3]
Namakwa-inval by Saldanhabaai — Mei 1668
In Mei 1668 het ’n sterk bende Namakwas ’n strooptog op sommige klein Cochoqua-kraale by Saldanhabaai uitgevoer en hulle troppe gevat. ’n Paar osse en skape van die Kompanjie wat naby die buitepos geloop het, het onder die buit geval. Twee of drie Europeërs wat die vee probeer red het, is met pyle gewond. Hulle het met muskiete gevuur en drie van die Namakwas doodgeskiet. Die res het met die buit ontkom. [3]
Die volgende oggend het die stroopers boodskappers teruggestuur om vrede met die wit manne te vra; hulle het gesê hulle wou hulle nie beledig nie. Vrede is dadelik toegestaan. In die loop van die dag het die Europeërs ’n handelsgeselskap uitgestuur en soveel van die geroofde vee geruil as waarvoor hulle koper en krale gehad het. ’n Boodskapper het haastig na die kommandeur gery, wat die optrede ten volle goedgekeur het en dadelik ’n versterking mans met ’n groot voorraad handelsware na die buitepos gestuur het. Teen dié tyd het die Namakwas te ver teruggetrek om bereik te word. [3]
In later jare het die beroofde Cochoqua na die ruilhandel as ’n onvriendelike daad verwys. Hulle kon nooit verstaan dat dit regverdig was dat hulle bondgenote, die wit manne, op dié wyse in besit van hulle skape gekom het nie. Die voorval het ’n dubbele merk op die rekord gelaat: ’n seldsame gewapende botsing met Namakwa-stroopers op die Saldanha-weivelde, en ’n veetransaksie wat aan Kompanjie-handelsreëls voldoen het terwyl dit die alliansietaal teenoor die Cochoqua wie se troppe eers gevat is, gespanne het. Dit was, in Theal se oordeel, die enigste ander inboorling- gebeurtenis van Van Quaelberg se bestuur wat spesiaal vermeldenswaardig was naast die milde kriminele sake wat reeds op die boeke gestaan het. [3]
Van Quaelberg se breër inboorlingbeleid in hierdie maande het dié van sy voorgangers gebly. Khoikhoi moes nie lastig geval word nie, en daar was geen inmenging in hulle huishoudelike sake nie. Strandlopers in Tafelvallei is met rus gelaat en is nie aan Nederlandse tribunale onderwerp nie, behalwe wanneer hulle teen Europeërs oortree het. Slegs twee strawwe teen Khoikhoi word vir die tydperk aangeteken: een man is vir diefstal geseël en as bandiet na Robbeneiland gestuur, en later vrygelaat toe vriende twee osse en agt skape betaal het; ’n ander is skuldig bevind aan aanranding en kon met agt vet skape skik. Vergeleke met strawwe teen Europeërs vir soortgelyke oortredings was albei sag. Die kontras met sy vryburger-reëls was skerp: milde skikking vir Khoikhoi-oortreders, starre monopolie teenoor vrymanne wat vee verhandel het. [3]
Van Quaelberg se laaste burgerbeperkings
Teenoor vryburgers was Van Quaelberg veel minder verdraagsaam. Regulasies wat handel tussen vrymanne en die inboorlinge verbied het, is met buitengewone starheid afgedwing. Sommige boere is verdink dat hulle privaat skape teen pryse ver bo wat die Kompanjie betaal het, gekoop het. Om die praktyk te stuit, is burgers verplig om teen ’n waardasie al die Afrikaanse skape in hulle besit oor te gee en is hulle verbied om enige ander diere as dié met Europese bloed te hou, sodat onwettige ruilhandel makliker opgespoor kon word. [3]
Ou reëls wat byna onder kommandeur Wagenaar geslaap het—wat burgers verbied het om vee aan mekaar te verkoop—is herleef. Ontevredenheid het verder gestyg toe ’n proklamasie vrymanne verbied het om sonder spesiale toestemming vuurwapens te dra. Die kommandeur het burgerklagtes met openlike minagting behandel en van die vrye gemeenskap in neerhalende terme geskryf selfs terwyl sy eie band met die Kaap op die punt gestaan het om deur die direkteure se November-ontslag afgesny te word. [3]
Die patroon was ouer as Van Quaelberg se humeur. Van die eerste vryburger-toekennings af het die Kompanjie onderneem om vee en graan te koop terwyl dit voorwaardes opgelê het wat Cory later selfsugtig en tiranniek genoem het, wisselend met die willekeur van kommandeur of besoekende gesag. Vrye gesinne is geplaas om te verbou sodat die Kaap sy eie brood kon groei en nie vir ewig rys en graan uit Indië hoef te trek nie; tog het private ruilhandel met Khoikhoi-troppe, private veeverkope tussen bure, en vrye dra van vuurwapens teen die pakhuismonopolie gesny wat die fort moes bewaar. Van Quaelberg se skapebloedtoets, die herleefde verbod op burger-tot-burger veeverkope, en die vuurwapenlisensie was ’n harde aanskerping van daardie kommersiële logika, nie ’n nuwe uitvinding daarvan nie. [4] [3]
Daardie maatreëls het die laaste groot huishoudelike stempel van Van Quaelberg se bevel gevorm. Hulle het in die vryboere se geheue ’n seisoen van skapetellings, handelsverbodde en ontwapende status vasgelê, en hulle het sy opvolger gelaat om ’n klein nedersetting te regeer wat reeds rusteloos was onder Kompanjie-veemonopolieë. Böeseken merk op dat Van Riebeeck, wat nog Kaapse depêches in die Ooste gelees het, nie onverskillig was teenoor die nimmereindigende klagtes oor vryburger-gedrag onder Wagenaar en daarna onder Van Quaelberg nie; aan die Kaap het daardie klagtes nou albei kante toe geloop, aangesien vrymanne die derde kommandeur as ’n Koning Ooievaar ná Wagenaar se stiller hand gevind het. Die Franse-vloot-saak wat Amsterdam teen hom besluit het, het ’n afsonderlike aanklag gebly; die burgerbeperkings was die daaglikse gesig van sy gesag in die maande voordat Borghorst geland het. [2] [3]
Borghorst arriveer en neem bevel oor — Junie 1668
Jacob Borghorst het van Texel in die Hof van Breda geseil en, ná ’n vermoeiende vaart, op die aand van die 16de van Junie 1668 Tafelbaai bereik. Die volgende oggend het hy geland, maar omdat dit Sondag was, het hy nie sy kommissie getoon nie. Op Maandag die 18de het die politieke raad byeengekom, en die twee burgerraadslede is genooi om teenwoordig te wees. Die direkteure se magtiging is toe gelees, en sonder verdere seremonie het Borghorst die beheer van sake oorgeneem. [3]
Die ontslagbrief wat hom genoem het, gedateer 20 November 1667, het Van Quaelberg verplig om alles sonder versuim oor te dra en óf na die vaderland terug te keer óf as vryman met die eerste geleentheid na Batavia te vertrek. Toekomstige buitelandse vaartuie moes nie uit Kompanjie-voorrade voorsien word nie, maar aan hulle eie middele oorgelaat word—’n direkte omkeer van die gasvryheid wat aan De Montdevergue se vloot betoon is. Sestien van die sewentien direkteure was teenwoordig toe daardie ontslag besluit is. Byna sewe maande het verloop tussen die stemming in Amsterdam en die Maandag-seremonie in Tafelvallei; nuus en manne het nog teen die tempo van Indiëvaarders beweeg. [3]
Borghorst was reeds sieklik toe hy geland het. Hy het deur sy hele verblyf ’n invalied gebly, sodat vir ongeveer driekwart van sy ampstermyn die praktiese regering op ondergeskiktes gerus het. Die bekwaamste van hulle was die fiskaal, Cornelis de Cretzer. Stil jare het min meer as die veehandel en die tuine gelaat om te toesig, tog is die patroon van ’n siek kommandeur en ’n werkende fiskaal van die eerste week van die nuwe bestuur af gestel. Die onvoltooide kasteel, die gestaakte Robbeneiland-klipwerke, en die staande bevel teen die hulp van buitelandse vlote uit Kompanjie-pakhuise was die fisiese en diplomatiese erfenis wat hy ontvang het; vestingbou sou nie hervat word terwyl Amsterdam nog die Engelse segevaar as gesluit beoordeel het nie. [3]
In dieselfde jaar het die voormalige kommandeur Zacharias Wagenaar kortliks weer in die koloniale argiewe verskyn as vise-admiraal van die tuisvloot van 1668 en ’n paar dae in die nedersetting deurgebring wat hy eens geregeer het. Die besoek was ’n deurgang, nie ’n tweede bestuur nie; dit het onderstreep hoe dun die kring van senior Kaapse amptenare geword het, en hoe volledig Borghorst se raad sou moes werk met die manne wat reeds op die grond was eerder as met ’n volle bank van Wagenaar se ou kollegas. [3]
Van Quaelberg vertrek na Batavia — 12 Augustus 1668
Mnr. Van Quaelberg het op die 12de van Augustus 1668 na Batavia vertrek. In later jare is hy weer in Kompanjiediens opgeneem en het hy tot goewerneur van Malakka opgestyg, maar Kaapse rekords toon nie of invloed of verdienste hom herstel het nie. Hy is nooit weer met Suid-Afrika verbind nie. Sy Kaapse bevel het minder as twee jaar geduur; dit het gesluit onder die skaduwee van die Franse-vloot-besluit en van ’n vryburger-beleid wat die klein boerengemeenskap gespanne het. [3]
Uit die Ooste het Van Riebeeck nog sulke Kaapse nuus met gemengde gevoel gevolg: die dood van ’n gunstelingperd, Eva se huwelik met Pieter van Meerhof, die verkoop van sy Wynberg-plaas Bosheuvel aan Jacob van Roosendael, en die eindelose klagtes oor vryburgers onder Wagenaar en daarna onder Van Quaelberg. Böeseken wonder of hy ooit as voorspraak vir die derde kommandeur opgetree het toe Van Quaelberg gekla het dat die Kaap en sy eie persoon nie in ’n gunstige lig beskou word nie. As enigiemand die moeilikhede van Kaapse gesag verstaan het, merk sy op, was dit sekerlik Van Riebeeck. Teen Augustus 1668 was daardie derde kommandeur vir goed uit Tafelvallei weg. [2] [3]
Borghorst se eerste take was nie om vestingbou te hervat nie—Amsterdam het daardie koste reeds gestop—maar om gewone handel te stabiliseer, Franse merke van Saldanhabaai te verwyder, en die vryboere en die veeruilhandel onder ’n stiller hand te hou. Die oordragseremonie van 18 Junie en die vertrek van 12 Augustus het dus minder as twee maande omraam waarin die ou kommandeur sy private sake afgehandel het terwyl die nuwe een, reeds ’n invalied, op De Cretzer vir die daaglikse las geleun het. [3]
Amptenare en vrye name onder Borghorst
Van die leidende manne wat kommandeur Wagenaar in die nedersetting gelaat het, het min nog hulle plekke gehou. Die sekunde Hendrik Lacus is weens ’n tekort in die voorrade onder sy toesig geskors en was ’n gevangene op Robbeneiland. Hy sou tot Maart 1670 onder skorsing in die nedersetting bly, toe verhoor hom tot die rang van gewone soldaat vir Batavia verlaag het; gedurende die lang wag was die sekunde se pos feitlik vakant, behalwe vir ’n paar maande in 1669 toe Abraham Zeeuw van ’n verbygaande skip aangehou is om dit voorlopig te vul. [3]
Cornelis de Cretzer, voorheen sekretaris, was nou fiskaal en die werkende sentrum van daaglikse sake. Die vaandrig Smient was op die punt om vir ’n beter pos elders te vertrek. Luitenant Abraham Schut was ’n man sonder gewig van karakter en is kort ná Borghorst se aankoms van sy sitplek in die raad ontneem omdat hy die weduwee van die oorlede waarnemende predikant belaster het. Sekretaris Jacob Granaat het ’n amp beklee wat hom min gesag in die rigting van sake gegee het. Op De Cretzer het dus die toesig oor byna alles gerus terwyl die tye stil gebly het. [3]
Die permanente predikant het ds. Adriaan de Voocht gebly, aangestel ná die kort waarnemende ampstermyn en Februarie 1667-dood van Petrus Wachtendorp. By die burgerbevolking is name gevoeg wat later ver buite die kolonie sou versprei: Gerrit van der Byl, Theunis van Schalkwyk, Arnoldus Basson, en Gysbert Verwey. Die vrye gemeenskap was nog klein, maar sy familielys was nie meer slegs die eerste Liesbeek-begunstigdes van 1657 nie. Dieselfde kommersiële instink wat Cory van die eerste vrybriewe nagespoor het—Kompanjie-aankoop van graan en vee saam met streng beperkings op private handel—het nou die name gedra van families wie se nageslag Kaapse en binnelandse geskiedenis ver buite Tafelvallei sou dra. [3] [4]
Franse bakens by Saldanhabaai verwyder
Sommige van die bakens wat rondom Saldanhabaai op bevel van die Franse onderkoning De Montdevergue opgerig is, het nog gestaan toe Borghorst die beheer oorgeneem het. Hulle het bestaan uit die Franse wapen wat op borde geverf en aan pale geheg is—so broos dat een deur ’n renoster vernietig is en ’n ander deur ’n geselskap Khoikhoi gebruik is om ’n vuur te maak. Die kommandeur het geen tyd verloor om dié wat oorgebly het te verwyder en alle spore van die aanstootlike bakens te laat uitwis nie. Waar hulle gestaan het, is skilde met die Kompanjie se wapen geplaas. [3]
Die gebaar het ’n sigbare oorblyfsel van die Desember 1666-besoek gesluit wat Van Quaelberg sy pos gekos het. Dit het ook, in hout en verf op die Saldanha-oewer, die direkteure se reël herbevestig dat die baai nie ’n ander Europese mag se merke moes dra terwyl die Nederlanders die verversingspos en sy buiteposte geëis het nie. Franse belangstelling in die streek het nie uit Amsterdam se berekeninge verdwyn nie—binne ’n jaar sou die direkteure ’n permanente party by Saldanha beveel teen enige nuwe Franse ontwerp—maar in 1668 by Saldanha het die Kompanjie se wapen weer alleen gestaan. [3]
Kuskennis en binnelandse grense
Teen 1668 is die land langs die kus deeglik noordwaarts tot ’n ent voorbys die monding van die Olifantsrivier en ooswaarts tot by Mosselbaai verken. Die Bergrivier is van sy bron tot die see nagespeur. Europeërs was in die Tulbagh-kom en die vallei van die Breederivier. Geen wit man het nog die formidabele muur geklim wat die Bokkeveld en die Karoo omring nie, en ook nie toegang tot die onbekende binneland gesoek deur die kloof later bekend as Michell se Pas, die Hexrivier-holtes, of Cogmanskloof na Montagu nie. [3]
Buite die buitenste lyn van hulle eie ontdekkings is kaarte van die tydperk nog amper asof uit opmeting saamgestel vertrou. Niemand het getwyfel aan die groot rivier wat as die westelike grens van Monomotapa geteken is nie; by toeval was die lyn ’n redelik korrekte grens tussen Bantoe- en Khoikhoi-sfere. Binnelandse ruilhandelsgeselskappe het nie meer soos aanvanklik noukeurige joernale gehou nie, omdat die nuutheid afgeslyt het. Nederlandse byname vir kapteins—Kaptein DikKop en dergelike—maak die roetes dikwels onmoontlik om te volg tensy die naamgewingsvoorval vroeër aangeteken is. Vars ontdekkings is egter nog noukeurig berig wanneer hulle voorgekom het. [3]
Cory het later die oostelike stoot van dieselfde jaar korter saamgevat: Hieronymus Cruse het in 1668 die Hottentots-Holland-berge oorgesteek en tot by Mosselbaai deurgedring, terwyl mindere ekspedisies nog gesteelde vee of tydelike verlof om met verre inboorlinge te handel, gevolg het. Verkenningskennis het dus voor besette grond uitgeloop; die land wat werklik beboer is, het ’n dun gordel om die skiereiland gebly, selfs terwyl ruilhandelsgeselskappe en kusjagte die bekende lyn na die Gourits en die Outeniqua-land gestoot het. [4] [3]
Die Voerman, Cruse en die Attaqua — Augustus 1668
In Augustus 1668 is die jag Voerman gestuur om die ooskus noukeurig tot by Terra de Natal te ondersoek. Korporaal Cruse en vyftien man het in haar gegaan, met opdragte om by Mosselbaai te land en die land in daardie omgewing te verken. Die Voerman het nie verder oos gegaan as die boog in die kus wat nou Sint Francisbaai genoem word nie, destyds Baya Contant genoem, waar sy omgedraai het nadat sy in ’n storm ’n lek opgedoen het. Haar offisiere het niks noemenswaardigs ontdek nie—later beoordeel as ’n gebrek aan aandag, want die Knysna-kloof, Plettenbergbaai, en die beboste heuwels van die Tsitsikamma het langs dieselfde seeboord gelê. [3]
Die geselskap wat by Mosselbaai aan wal gesit is, het baie beter gevaar. Korporaal Cruse het vir die eerste keer ’n stam besoek wat die Attaqua genoem is, van wie hy op ’n vorige reis gehoor het. Hy het hulle baie ryk aan vee gevind en sy handelsware teen só ’n voordeel geruil dat hy met etlike honderde osse en skape na die fort teruggekeer het. Die Attaqua het die land tussen Mosselbaai en die huidige omgewing van George beset, en het as hulle oostelike bure ’n stam gehad wat die Outeniqua genoem is. [3]
Cruse se sukses het Borghorst aangespoor om hom sonder versuim weer aan die hoof van ’n ander handelsgeselskap terug te stuur. Die oostelike veepad wat slegs ’n gerug van ryk stamme voorbys die Hessequa-land was, het nou ’n konkrete opbrengs vir die Kompanjie se kraale gelewer, en dit het die korporaal se standing as die nuttigste binnelandse handelaar van die Borghorst-maande verhoog. Cory se korter kennisgewing van dieselfde seisoen—vriendelike ruilhandel op die Mosselbaai-pad, gevolg deur moeilikheid met wilde binnelandse bendes op die terugtog—stem ooreen met Theal se voller volgorde terwyl dit Cruse se naam onder die eerste verkenners vaslê wat die nedersetting se kennis oor die Hottentots-Holland-reeks gedra het. [3] [4]
Cruse, die Obiqua en geroofde vee
Op die pad van die tweede reis het Cruse ’n geselskap Boesmans teëgekom met ’n groot trop vee wat van die Khoikhoi van daardie streke gesteel is. Die bende blyk ’n staande plaag vir die pastorale stamme tussen die Breede en die Gourits te gewees het. Die Khoikhoi het hulle die ||Obiqua genoem; die joernale praat van daardie naam asof dit ’n stamtitel was, alhoewel die kommandeur op een plek uitdruklik stel dat hulle Sonqua was. Die Khoikhoi-woord beteken eenvoudig “die moordenaars,” wat verklaar wat anders in die rekords duister sou wees. [3]
By die verskyning van die Europeërs het die Boesmans—sonder enige begrip van vuurwapens en in die oortuiging dat die klein geselskap vreemdelinge aan hulle genade was—probeer om die handelsware te gryp. Cruse het geskenke aangebied om hulle te versoen, sonder sukses. Weerstand het gevolg. Binne ’n paar sekondes was dié van die rowers wat nie op die grond gestrek gelê het nie, in ontsteltenis op die vlug, en het hulle families en vee in die hande van die Europeërs gelaat. Geen leed is aan die vroue en kinders aangedoen nie, maar die korporaal het die hele trop as wettige buit van oorlog geneem en daarmee na die fort teruggekeer. [3]
Cory se parallelle verslag plaas die botsing op die terugtog van Mosselbaai ná vriendelike ruilhandel met die kus- Khoikhoi: ’n geselskap van hierdie wilde mense het nader gekom, vreedsame toenaderings geweier, aangeval, en kon nie verdryf word totdat ’n salvo gevuur en sommige van hulle doodgeskiet is nie. Kort daarna is drie burgers wat die Hottentots-Holland-berge oorgesteek het, deur ’n soortgelyke bende vermoor sonder, sover bekend, enige oortreding wat gegee is. Die twee verhale saam vasmaak 1668 as ’n jaar waarin die nedersetting se oostelike handelaars nie net ryk Attaqua-troppe ontmoet het nie, maar ook die staande Boesman-bedreiging wat pastorale Khoikhoi-stamme reeds verskrik het. [4] [3]
Dit was ’n waardevolle trop: baie teelkoeie soos ruilhandel skaars ooit opgelewer het. Die prestasie het die Europeërs hoog in die agting van die Hessequa en hulle bure verhef, wat komplimentêre boodskappe gestuur en dank uitgespreek het vir die tuchtiging van die Boesmans. Kompanjie-veesterkte en plaaslike Khoikhoi-welwillendheid het dus saam gevorder uit ’n enkele gewelddadige ontmoeting op die oostelike handelspad. [3]
Begrafnisgebruik en ’n geredde baba
Die joernaal van hierdie datum teken ook ’n wrede gebruik onder die Khoikhoi van die omgewing aan. Anders as sommige ander Afrikaanse volke het hulle nie hulle dooies blootgestel nie, maar hulle in enige holte begrawe wat hulle kon vind. Wanneer die moeder van ’n hulpelose baba gesterf het, is die lewende kind saam met sy ouer begrawe, omdat niemand die moeite wou doen om dit te voed nie, en dit was die gewone manier om sy lewe te beëindig. [3]
Sommige Nederlandse vroue het een middag ’n geselskap Khoikhoi in die grond sien werk en is deur nuuskierigheid na die plek getrek. Hulle het gevind dat ’n lyk in ’n uitgrawing wat deur ’n wilde dier gemaak is, gestoot is en dat ’n baba op die punt gestaan het om saam daarmee geplaas te word. Geskok kon hulle geen van die inboorlinge oorhaal om die kind te red nie. Niemand het egter beswaar gemaak dat hulle dit self neem nie. Met die oog daarop om sy lewe te red, het hulle dit huis toe gedra. Die voorval het die Kaapse joernaal as ’n seldsame huishoudelike blik naast die jaar se vee- en bevelveranderinge binnegegaan. [3]
’n Voller weergawe het buite die fortjoernaal oorleef. Pieter de Neyn, fiskaal aan die Kaap van 1672 tot 1674, het later die redding uit die geheue in sy Lusthof der Huwelyken hervertel: hy het die vroue se name gegee, opgemerk dat een later met Johannes Pretorius (’n medestudent van De Neyn by Leiden) getrou het, en bygevoeg dat die kind gedoop is maar kort daarna gesterf het. Theal het geoordeel dat verskeie items in daardie paar bladsye voller as elders staan; die baba-episode van Borghorst se tyd is onder hulle, ’n private daad van barmhartigheid wat die amptelike dagboek slegs in omtrek aangeteken het. [3]
Vrymense aangemoedig — perke op amptelike plase
Onder die middele waarmee die Kompanjie amptenare aan die diens gebind het, was die vryheid om tot ’n beperkte mate vir eie rekening te handel. Skippers, stuurlui, en selfs matrose het dikwels klein ondernemings gedra; wal-amptenare het ooreenstemmende voorregte gehad wanneer dit sonder skade aan openbare sake verleen kon word. Die eerste kommandeur aan die Kaap het ’n plaas van sy eie gehou, 101 morg by Wynberg; sy onmiddellike opvolgers het eweneens grond vir hulle uitsluitlike voordeel bewerk. [3]
Van Riebeeck se Wynberg-plaas is beveel om by openbare veiling tot sy voordeel verkoop te word nadat die raad se vroeëre plan om dit teen ’n waardasie oor te neem deur die oppergesag opsy gesit is. Jacob Rosendael (ook as Roosendael geskryf) het dit vir 1 600 gulden gekoop, betaalbaar in jaarlikse paaiemente oor ’n lang tydperk. Op hierdie tydstip het Van Riebeeck nog jaarlikse betalings van die Kaap ontvang. Rosendael het die wingerd wat die eerste kommandeur geplant het, uitgebrei, en die hoeveelheid wyn was só aansienlik dat die eienaar gelisensieer is om dit aan besoekers van die skepe sowel as aan inwoners te verkoop. Böeseken teken dieselfde verkoop aan onder die Kaapse nuus wat Van Riebeeck nog vanuit Batavia gevolg het—Bosheuvel wat aan Jacob van Roosendael oorgegaan het terwyl die voormalige kommandeur as sekretaris van die Raad van Indië gedien het. [3] [2]
Die Kompanjie was nou gretig om die vrymanne aan te moedig, wie se grootste winste uit die verkoop van produkte aan besoekers gekom het. Om mededinging te voorkom, is opdragte uitgereik dat geen van die lede van die politieke raad vee moes hou of tuine verder as die behoeftes van hulle huishoudings moes bewerk nie. Ná Van Quaelberg se ontslag is kapteins van buitelandse vaartuie steevast na die vrymanne verwys onder die voorwendsel dat die Kompanjie niks oor gehad het nie. Boere het vry gebly om groente, pluimvee, eiers, melk, botter en dergelike artikels aan Nederlandse of buitelandse bemannings te verkoop; graan en vee het vir Kompanjie-gebruik gereserveer gebly behalwe by spesiale toestemming. [3]
Só het 1668 gesluit onder ’n nuwe kommandeur wat selde gesond genoeg was om elke detail te rig, ’n fiskaal wat die daaglikse las gedra het, ’n oostelike veehandel wat deur Cruse en die Attaqua oopgemaak is, Franse borde wat van Saldanhabaai verdwyn het, en ’n vrye gemeenskap wat nog klein was maar doelbewus bevoordeel is teen amptelike boerdery-mededingers. Die kalenderjaar wat met Van Quaelberg en ’n Engelse-vlootwag begin het, het geëindig met Borghorst se invaliede regering en ’n nedersetting wat na vrymanne en binnelandse ruilhandel eerder as na onvoltooide klipmure gekyk het. Cory se lang blik op dieselfde dekade plaas Cruse se Mosselbaai-stoot onder die verkenningstappe wat besetting stadig agter ontdekking aan getrek het; binne die enkele jaar 1668 het daardie stappe reeds sowel die wins van Attaqua-troppe as die koste van die ontmoeting met Obiqua-bendes op die terugpad getoon. [3] [4]