Boer History1668 aan die Kaap die Goeie Hoop: Borghorst se Aankoms, die Namakwa-inval en Cruse se Attaqua-handel
Vrede met Engeland en die Engelse vlootwag — Februarie 1668
In Februarie 1668 het nuus uit die Nederlande aangekom dat ’n vredesverdrag met Engeland op die 24ste Augustus van die vorige jaar onderteken is. Die nedersetting was nog nie vry van oorlogswag nie. Die verdrag sou eers suid van die ewenaar op die 24ste April in werking tree. ’n Groot Engelse vloot het kort voor die direkteure se brief see toe gegaan, en omdat hulle nie die bestemming kon vasstel nie, het hulle beveel dat alle Kompanjieskepe wat by Tafelbaai aandoen aangehou moes word en dat ’n goeie wag gehou moes word totdat die moontlike vyandelikheidstydperk verby was. [3]
Die opdrag het ongemaklik langs die vroeëre Mei 1667-bevel gestaan wat die onvoltooide Kasteel die Goeie Hoop gestaak het ná De Ruyter se Thames-oorwinnings. Een klippunt van die vyf-bastion-ontwerp het nog onvoltooid gestaan; die ander vier is nooit oopgemaak nie. Soldate wat gemis kon word, was reeds vir Batavia gemerk. Tog moes die nedersetting in die eerste maande van 1668 weer Tafelbaai behandel as ’n plek waar Engelse seile voor die suidelike vredesdatum kon verskyn, en waar heen- en tuiswaartse Indiëvaarders nie moes verstrooi totdat die gevaarvenster gesluit het nie. [3]
Kommandeur Cornelis van Quaelberg het nog amp beklee toe daardie briewe gelees is. Sy bestuur het op 27 September 1666 begin; dit sou eers eindig wanneer die opvolger wat in Amsterdam aangewys is, land en sy kommissie toon. Tot dan het die Kaap onder ’n kommandeur gebly wat reeds tot ontslag veroordeel was vir die hulp wat hy in Desember 1666 aan die Franse vloot van De Montdevergue gegee het—alhoewel daardie ontslagbrief van 20 November 1667 eers die volgende Junie in Tafelvallei uitgevoer sou word. [3]
Namakwa-inval by Saldanhabaai — Mei 1668
In Mei 1668 het ’n sterk bende Namakwas ’n strooptog op sommige klein Cochoqua-kraale by Saldanhabaai uitgevoer en hulle troppe gevat. ’n Paar osse en skape van die Kompanjie wat naby die buitepos geloop het, het onder die buit geval. Twee of drie Europeërs wat die vee probeer red het, is met pyle gewond. Hulle het met muskiete gevuur en drie van die Namakwas doodgeskiet. Die res het met die buit ontkom. [3]
Die volgende oggend het die stroopers boodskappers teruggestuur om vrede met die wit manne te vra; hulle het gesê hulle wou hulle nie beledig nie. Vrede is dadelik toegestaan. In die loop van die dag het die Europeërs ’n handelsgeselskap uitgestuur en soveel van die geroofde vee geruil as waarvoor hulle koper en krale gehad het. ’n Boodskapper het haastig na die kommandeur gery, wat die optrede ten volle goedgekeur het en dadelik ’n versterking mans met ’n groot voorraad handelsware na die buitepos gestuur het. Teen dié tyd het die Namakwas te ver teruggetrek om bereik te word. [3]
In later jare het die beroofde Cochoqua na die ruilhandel as ’n onvriendelike daad verwys. Hulle kon nooit verstaan dat dit regverdig was dat hulle bondgenote, die wit manne, op dié wyse in besit van hulle skape gekom het nie. Die voorval het ’n dubbele merk op die rekord gelaat: ’n seldsame gewapende botsing met Namakwa-stroopers op die Saldanha-weivelde, en ’n veetransaksie wat aan Kompanjie-handelsreëls voldoen het terwyl dit die alliansietaal teenoor die Cochoqua wie se troppe eers gevat is, gespanne het. [3]
Van Quaelberg se breër inboorlingbeleid in hierdie maande het dié van sy voorgangers gebly. Khoikhoi moes nie lastig geval word nie, en daar was geen inmenging in hulle huishoudelike sake nie. Strandlopers in Tafelvallei is met rus gelaat en is nie aan Nederlandse tribunale onderwerp nie, behalwe wanneer hulle teen Europeërs oortree het. Slegs twee strawwe teen Khoikhoi word vir die tydperk aangeteken: een man is vir diefstal geseël en as bandiet na Robbeneiland gestuur, en later vrygelaat toe vriende twee osse en agt skape betaal het; ’n ander is skuldig bevind aan aanranding en kon met agt vet skape skik. Vergeleke met strawwe teen Europeërs vir soortgelyke oortredings was albei sag. [3]
Van Quaelberg se laaste burgerbeperkings
Teenoor vryburgers was Van Quaelberg veel minder verdraagsaam. Regulasies wat handel tussen vrymense en die inboorlinge verbied het, is met buitengewone strengheid afgedwing. Sommige boere is verdink dat hulle privaat skape koop teen pryse ver bo wat die Kompanjie betaal het. Om die praktyk te stuit, moes burgers alle Afrika-skape in hulle besit teen ’n waardasie oorgee en is verbied om enige ander diere as dié met Europese bloed te hou, sodat onwettige ruilhandel makliker opgespoor kon word. [3]
Ou reëls wat byna onder kommandeur Wagenaar geslaap het—wat burgers verbied het om vee aan mekaar te verkoop—is herleef. Ontevredenheid het verder gestyg toe ’n proklamasie vrymense verbied het om vuurwapens sonder spesiale toestemming te dra. Die kommandeur het burgerklagtes met openlike minagting behandel en in neerhalende terme oor die vrye gemeenskap geskryf selfs terwyl sy eie band met die Kaap deur die direkteure se November-ontslag afgesny sou word. [3]
Dié maatreëls was die laaste groot binnelandse stempel van Van Quaelberg se bewind. Hulle het in die vryboere se geheue ’n seisoen van skapetellings, handelsverbod en ontwapende status vasgelê, en hulle het sy opvolger gelaat om ’n klein nedersetting te regeer wat reeds onrustig was onder Kompanjie-veemonopolieë. Die Franse-vlootsaak wat Amsterdam teen hom besluit het, het ’n aparte aanklag gebly; die burgerbeperkings was die daaglikse gesig van sy gesag in die maande voor Borghorst geland het. [3]
Borghorst arriveer en neem bevel oor — Junie 1668
Jacob Borghorst het van Texel in die Hof van Breda geseil en, na ’n vermoeiende vaart, op die aand van die 16de Junie 1668 Tafelbaai bereik. Die volgende oggend het hy geland, maar omdat dit Sondag was, het hy nie sy kommissie getoon nie. Op Maandag die 18de het die politieke raad byeengekom, en die twee burgerraadslede is genooi om teenwoordig te wees. Die direkteure se gesag is toe voorgelees, en sonder verdere seremonie het Borghorst die beheer van sake oorgeneem. [3]
Die ontslagbrief wat hom genoem het, gedateer 20 November 1667, het Van Quaelberg verplig om alles sonder versuim oor te dra en of na die vaderland terug te keer of as vryman met die eerste geleentheid na Batavia te gaan. Toekomstige vreemde vaartuie moes nie uit Kompanjie-voorrade voorsien word nie, maar aan hulle eie middele oorgelaat word—’n direkte omkeer van die gasvryheid teenoor De Montdevergue se vloot. Sestien van die sewentien direkteure was teenwoordig toe daardie ontslag besluit is. [3]
Borghorst was reeds siek toe hy geland het. Hy het deurgaans tydens sy hele verblyf ’n invalied gebly, sodat vir ongeveer driekwart van sy termyn die praktiese regering op ondergeskiktes gerus het. Die bekwaamste van hulle was die fiskaal, Cornelis de Cretzer. Stil jare het min buite die veehandel en die tuine gelaat om te toesig, tog is die patroon van ’n siek kommandeur en ’n werkende fiskaal van die eerste week van die nuwe bestuur af gestel. [3]
Van Quaelberg vertrek na Batavia — 12 Augustus 1668
Mnr. Van Quaelberg het op die 12de Augustus 1668 na Batavia vertrek. In later jare is hy weer in Kompanjiediens geneem en het hy tot goewerneur van Malakka gestyg, maar Kaapse rekords toon nie of invloed of verdienste hom herstel het nie. Hy is nooit weer met Suid-Afrika verbind nie. Sy Kaapse bevel het minder as twee jaar geduur; dit het onder die skadu van die Franse-vlootbesluit en van ’n vryburgerbeleid wat die klein boerergemeenskap gespanne het, gesluit. [3]
Die onvoltooide kasteel, die gestaakte Robbeneiland-klipwerke, en die staande bevel teen hulp aan vreemde vlotte uit Kompanjie-magasyne was die fisiese en diplomatiese erfenis wat hy gelaat het. Borghorst se eerste take was nie om vestingbou te hervat nie—Amsterdam het daardie koste reeds gestaak—maar om gewone handel te stabiliseer, Franse merke by Saldanhabaai skoon te maak, en die vryboere en die veeruil onder ’n stiller hand te hou. [3]
Amptenare en vrye name onder Borghorst
Van die leidende manne wat kommandeur Wagenaar in die nedersetting gelaat het, het min nog hulle plekke beklee. Die sekunde Hendrik Lacus is geskors weens ’n tekort in die voorrade onder sy sorg en was ’n gevangene op Robbeneiland. Hy sou tot Maart 1670 onder skorsing in die nedersetting bly, toe verhoor hom tot gewone soldaat vir Batavia verlaag het; tydens die lang wag was die sekunde se pos feitlik vakant, behalwe ’n paar maande in 1669 toe Abraham Zeeuw van ’n verbygaande skip aangehou is om dit voorlopig te vul. [3]
Cornelis de Cretzer, vroeër sekretaris, was nou fiskaal en die werkende middelpunt van daaglikse sake. Die vaandrig Smient was op die punt om vir ’n beter pos elders te vertrek. Luitenant Abraham Schut was ’n man sonder gewig van karakter en is kort na Borghorst se aankoms van sy sitplek in die raad ontneem omdat hy die weduwee van die oorlede waarnemende predikant belaster het. Sekretaris Jacob Granaat het ’n amp beklee wat hom min gesag in die rigting van sake gegee het. Op De Cretzer het dus die toesig oor byna alles gerus terwyl die tye stil gebly het. [3]
Die permanente predikant het die eerw. Adriaan de Voocht gebly, aangestel ná die kort waarnemende ampstermyn en Februarie 1667-dood van Petrus Wachtendorp. By die burgerbevolking is name gevoeg wat later vêr buite die kolonie sou versprei: Gerrit van der Byl, Theunis van Schalkwyk, Arnoldus Basson en Gysbert Verwey. Die vrye gemeenskap was nog klein, maar sy familielys was nie meer net die eerste Liesbeek-grantees van 1657 nie. [3]
Franse bakens by Saldanhabaai verwyder
Sommige van die landmerke wat rondom Saldanhabaai op bevel van die Franse onderkoning De Montdevergue opgerig is, het nog gestaan toe Borghorst beheer oorgeneem het. Hulle het bestaan uit die Franse wapen geverf op borde aan pale—só broos dat een deur ’n renoster vernietig is en ’n ander deur ’n groep Khoikhoi vir ’n vuur gebruik is. Die kommandeur het geen tyd verloor om dié wat oorgebly het te verwyder en alle spore van die aanstootlike bakens uit te wis nie. Waar hulle gestaan het, is skilde met die Kompanjie se wapen geplaas. [3]
Die gebaar het ’n sigbare oorblyfsel van die Desember 1666-besoek wat Van Quaelberg sy pos gekos het, afgesluit. Dit het ook, in hout en verf op die Saldanha-oewer, die direkteure se reël herbevestig dat die baai nie ’n ander Europese mag se merke moes dra terwyl die Nederlanders die verversingstasie en sy buiteposte geëis het nie. Franse belangstelling in die streek het nie uit Amsterdam se berekeninge verdwyn nie, maar by Saldanha het die Kompanjie se wapen weer alleen gestaan. [3]
Kuskennis en binnelandse grense
Teen 1668 is die land langs die kus deeglik noordwaarts tot ’n ent verby die monding van die Olifantsrivier en ooswaarts tot by Mosselbaai verken. Die Bergrivier is van sy bron tot die see nagespeur. Europeërs was in die Tulbagh-kom en die vallei van die Breederivier. Geen wit man het nog die formidabele muur wat die Bokkeveld en die Karoo omring, geklim nie, of toegang tot die onbekende binneland gesoek deur die kloof later bekend as Michellspas, die Hexriviervallei of Cogmanskloof na Montagu nie. [3]
Buite die buitenste lyn van hulle eie ontdekkings is kaarte van die tydperk nog byna asof uit opmeting saamgestel vertrou. Niemand het getwyfel aan die groot rivier wat as die westelike grens van Monomotapa getrek is nie; per toeval was die lyn ’n redelik korrekte grens tussen Bantoe- en Khoikhoi-sfere. Binnelandse ruilhandelsgeselskappe het nie meer so noukeurige joernale as aan die begin gehou nie, omdat die nuutheid afgeslyt het. Nederlandse byname vir kapteins—Kaptein Dikhals en dergelike—maak die roetes dikwels onmoontlik om te volg tensy die naamgewingsvoorval vroeër aangeteken is. Nuwe ontdekkings is egter steeds noukeurig gerapporteer wanneer hulle voorgekom het. [3]
Die Voerman, Cruse en die Attaqua — Augustus 1668
In Augustus 1668 is die jag Voerman gestuur om die ooskus noukeurig tot by Terra de Natal te ondersoek. Korporaal Cruse en vyftien man het saamgegaan, met opdrag om by Mosselbaai te land en die omgewing te verken. Die Voerman het nie verder oos as die boog in die kus nou St. Francisbaai genoem, destyds Baya Contant, gekom nie, waar sy omgedraai het nadat sy in ’n storm ’n lek opgedoen het. Haar beamptes het niks noemenswaardigs ontdek nie—later as ’n mislukking van aandag beoordeel, want die Knysna-kloof, Plettenbergbaai en die beboste heuwels van die Tsitsikamma het langs dieselfde seeboord gelê. [3]
Die geselskap wat by Mosselbaai aan wal gesit is, het veel beter gevaar. Korporaal Cruse het vir die eerste keer ’n stam genaamd die Attaqua besoek, van wie hy op ’n vorige reis gehoor het. Hy het hulle baie ryk aan vee gevind en sy handelsware só voordelig verruil dat hy met etlike honderde osse en skape na die fort teruggekeer het. Die Attaqua het die land tussen Mosselbaai en die teenswoordige omgewing van George bewoon, en het as oostelike bure ’n stam genaamd die Outeniqua gehad. [3]
Cruse se sukses het Borghorst aangespoor om hom sonder versuim weer aan die hoof van ’n ander handelsgeselskap terug te stuur. Die oostelike veepad wat slegs ’n gerug van ryk stamme anderkant die Hessequa-land was, het nou ’n konkrete opbrengs na die Kompanjie se kraale gelewer, en dit het die korporaal se aansien as die nuttigste binnelandse handelaar van die Borghorst-maande verhoog. [3]
Cruse, die Obiqua en geroofde vee
Op die pad van die tweede reis het Cruse ’n geselskap Boesmans teëgekom met ’n groot trop vee wat by die Khoikhoi van daardie streke gesteel is. Die bende skyn ’n staande plaag vir die pastorale stamme tussen die Breede en die Gourits te gewees het. Die Khoikhoi het hulle die ||Obiqua genoem; die joernale praat van dié naam asof dit ’n stamtitel was, al sê die kommandeur op een plek uitdruklik dat hulle Sonqua was. Die Khoikhoi-woord beteken eenvoudig “die moordenaars,” wat verklaar wat anders in die rekords duister sou wees. [3]
By die verskyning van die Europeërs het die Boesmans—sonder begrip van vuurwapens en in die oortuiging dat die klein groep vreemdelinge aan hulle genade oorgelaat was—probeer om die handelsware te gryp. Cruse het geskenke aangebied om hulle te paai, sonder sukses. Weerstand het gevolg. Binne ’n paar sekondes was dié van die stroopers wat nie op die grond gelê het nie in verwarring op die vlug, en het gesinne en vee in die hande van die Europeërs gelaat. Geen leed is aan die vroue en kinders gedoen nie, maar die korporaal het die hele trop as regmatige oorlogsbuit geneem en daarmee na die fort teruggekeer. [3]
Dit was ’n waardevolle trop: baie teelkoeie soos ruilhandel byna nooit opgelewer het nie. Die daad het die Europeërs hoog in die agting van die Hessequa en hulle bure geplaas, wat komplimentêre boodskappe gestuur en dank uitgespreek het vir die tugtiging van die Boesmans. Kompanjie-veesterkte en plaaslike Khoikhoi-welwillendheid het so saam uit een geweldadige ontmoeting op die oostelike handelsroete gevorder. [3]
Begrafnisgebruik en ’n geredde baba
Die joernaal van hierdie datum teken ook ’n wrede gebruik onder die Khoikhoi van die omgewing aan. Anders as sommige ander Afrika-volke het hulle nie hulle dooies blootgestel nie, maar hulle in enige holte wat hulle kon vind begrawe. Wanneer die moeder van ’n hulpelose baba gesterf het, is die lewende kind saam met sy ouer begrawe, omdat niemand die moeite wou doen om dit te voed nie, en dit was die gebruiklike manier om sy lewe te beëindig. [3]
Sommige Nederlandse vroue het eendag middag ’n groep Khoikhoi in die grond sien werk en is uit nuuskierigheid na die plek getrek. Hulle het gevind dat ’n lyk in ’n uitgrawing van ’n wilde dier gesteek is en dat ’n baba op die punt was om saam daarmee geplaas te word. Geskok kon hulle geen van die inboorlinge oorreed om die kind te red nie. Niemand het egter beswaar gemaak dat hulle self dit neem nie. Met die oog daarop om sy lewe te red, het hulle dit huis toe gedra. Die voorval het die Kaapse joernaal as ’n seldsame huishoudelike kykie langs die jaar se vee- en bevelveranderinge binnegegaan. [3]
Vrymense aangemoedig — perke op amptelike plase
Onder die middele waarmee die Kompanjie beamptes aan die diens gebind het, was die vryheid om tot ’n beperkte mate vir eie rekening te handel. Skippers, stuurmanne en selfs matrose het dikwels klein ondernemings saamgedra; walbeamptes het ooreenstemmende voorregte gehad wanneer dit sonder skade aan openbare sake toegestaan kon word. Die eerste kommandeur aan die Kaap het ’n eie plaas van 101 morg by Wynberg gehad; sy onmiddellike opvolgers het eweneens grond vir hulle eie voordeel bewerk. [3]
Van Riebeeck se Wynberg-plaas is op bevel van die oppergesag by openbare veiling tot sy voordeel verkoop nadat die raad se vroeëre plan om dit teen ’n waardasie oor te neem opsy gesit is. Jacob Rosendael het dit vir 1 600 gulden gekoop, betaalbaar in jaarlikse paaiemente oor ’n lang tydperk. Op dié tydstip het Van Riebeeck nog jaarlikse betalings uit die Kaap ontvang. Rosendael het die wingerd wat die eerste Kaapse kommandeur geplant het uitgebrei, en die hoeveelheid wyn was só aansienlik dat die eienaar gelisensieer is om dit aan besoekers van die skepe sowel as aan inwoners te verkoop. [3]
Die Kompanjie was nou gretig om die vrymense aan te moedig, wie se grootste winste uit die verkoop van produkte aan besoekers gekom het. Om mededinging te voorkom, is opdrag gegee dat geen lid van die politieke raad vee mag hou of tuine buite die behoeftes van hulle huishoudings mag bewerk nie. Ná Van Quaelberg se ontslag is kapteins van vreemde vaartuie deurgaans na die vrymense verwys onder die voorwendsel dat die Kompanjie niks oorskiet nie. Boere het vry gebly om groente, pluimvee, eiers, melk, botter en dergelike artikels aan Nederlandse of vreemde bemannings te verkoop; graan en vee het vir Kompanjie-gebruik gereserveer gebly behalwe met spesiale toestemming. [3]
Só het 1668 gesluit onder ’n nuwe kommandeur wat selde gesond genoeg was om elke besonderheid te lei, ’n fiskaal wat die daaglikse las gedra het, ’n oostelike veehandel wat deur Cruse en die Attaqua oopgemaak is, Franse borde weg van Saldanhabaai, en ’n vrye gemeenskap nog klein maar doelbewus begunstig teen amptelike plaasmededingers. Die kalenderjaar wat met Van Quaelberg en ’n Engelse vlootwag begin het, het geëindig met Borghorst se sieklike regering en ’n nedersetting wat na vrymense en binnelandse ruilhandel eerder as na onvoltooide klipmure gekyk het. [3]