Boer History1829 aan die Kaap die Goeie Hoop: Cole, Maqoma, die Katrivier, en die kollege
Cole herstel die patrollies — Februarie 1829
Luitenant-generaal sir Galbraith Lowry Cole het op die 9de van September 1828 die eed afgelê, ná ’n oortocht van Mauritius in HMS Tweed. Hy was nog net in sy eerste Kaapse somer. Majoor-generaal Richard Bourke, wat die hele kolonie as luitenant-goewerneur geregeer het nadat lord Charles Somerset bedank het, het op die 7de van November 1828 geseil en sou nie terugkom nie. Die grens wat Cole geërf het, was nie ’n nuwe oorlog aan die Visrivier nie. Dit was Bourke se staande bevel van die 11de van April 1826: patrollies moes nie die grens oorgaan nie tensy gesteelde vee werklik in sig was. Op die lyn moes hulle stilhou en woord stuur na die naaste kaptein, van wie verwag is om die spoor op te neem. Die bevel het saakgemaak omdat die herwinning van vee, en die vrede van die plase wes van die Vis, nou daarvan afgehang het of daardie kapteins hul eie kraale sou — of kon — straf. [3] [4]
In ’n paar gevalle het die kapteins so opgeroep dit nagekom, en toe in twis geraak met die kraale waarheen hulle die vee nagespoor het. Die gevolg was ’n reeks gevegte onder die grensklane en die herwinning van ongeveer een stuk in elke tien gesteelde. Daardie opdragte het tot Februarie van hierdie jaar van krag gebly. Cole was nog nie baie weke in die kolonie nie voordat die skade duidelik was. In Januarie het die aantal strooptogte toegeneem, en die vermetelheid waarmee hulle gepleeg is, het gelyk of die Xhosa gedink het òf dat hulle nie gestraf sou word nie òf dat die regering hulle hoër ag as die boere wat hulle beroof het. Die beperking het saakgemaak omdat ’n patrollie wat by die lyn stilhou die dief ’n paar uur voorsprong gelaat het, en omdat die kapteins wat wél die spoor gevolg het, dit onder hul eie mense betaal het. [3] [4]
In Februarie, as ’n daad van geregtigheid teenoor die koning se onderdane, en nie net op die voorstellings van die siviele en militêre beamptes nie maar op die uitdruklike versoek van Gaika en van goedgesinde kapteins soos Pato, het Cole teruggekeer na die vergeldingsstelsel wat Somerset in 1817 ingestel het. Patrollies moes daarna die spoor so ver volg as hulle kon, en gesteelde vee terugneme waar hulle dit ook al vind, maar hulle moes nie Xhosa-vee as vergoeding vat nie. Kommandos kon, wanneer nodig, optree soos in Somerset se tyd, behalwe dat slegs vee met koloniale brandmerke ná inbeslagneming en inspeksie behou kon word. Die verandering het saakgemaak omdat dit die koning se onderdane terug op die spoor gesit het sonder om elke diefstal in ’n lisensie te verander om ’n kaptein se trop te lig, en omdat Gaika self daarvoor gevra het. Vir ’n tyd was die grens merklik stiller. [3] [4]
Op die 15de van Januarie is ordonnansie vyftig van die 17de van Julie 1828 bekragtig in die vorm wat die wysiging, herroeping of aanvulling daarvan sonder die voorafgaande toestemming van die Koning in die Raad verbied het. Daardie slot het saakgemaak omdat die ordonnansie Khoikhoi op ’n politieke vlak met Europeërs geplaas het, en omdat ’n Kaapse raad die gelykheid nie meer kon terugneem nie. In dieselfde maand is die wyk Voor-Piketberg van Worcester weggeneem en by die Kaap gevoeg, en die wyk Palmiet- en Botriviere van Swellendam weggeneem en by Stellenbosch gevoeg, sodat Stellenbosch tot Langhoogte strek. Zwartlands Kerk, die kerkplek van die koringland, het die naam Malmesbury ontvang. Majoor Charles Cornwallis Michell het aangekom om die verenigde amp van landmeter-generaal en siviele ingenieur te aanvaar. In Maart het Harry Smith adjunk-kwartiermeester-generaal geword. Die westelike kantore het so volgeloop terwyl die ooste nog gewag het op ’n goewerneur wat nog nie ’n jaar in die eed was nie. [3] [3] [3] [4]
In hierdie tyd — Februarie — was ’n groot deel van die afgestane gebied in Xhosa-hande. Die reëlings wat in 1819 en 1820 met Gaika getref is, waarvolgens die Tyumie en Keiskama die grens sou vorm en nòg swart nòg wit die Neutrale, later genoem Afgestane, Gebied sou beset, was lankal ’n dooie letter in die valleie. Maqoma het die valleie by die bronne van die Katrivier beset. Sy halfbroer Tyali het die vallei van die Mankazana, ’n stroom wat in die Kat inloop, ingeneem en daar sonder verlof gebly, hoewel sonder dat van hom vereis is om te onttrek. Die Imidange-kaptein Botumane, wat gesien het hoe ander insit sonder om gesteur te word, het die meeste van sy klan oor die grens gestuur en die westelike oewer van die Tyumie van sy samevloeiing met die Keiskama byna tot by die huidige dorp Alice ingeneem. Eno, hoof van die vernaamste Amambala-klan, het die land langs die westelike oewer van die Keiskama, van die Gwanga byna tot Fort Willshire, ingeneem. Van die Gwanga tot die see, so ver weswaarts as die Beka, het die Gunukwebes besit verkry, hoofsaaklik deur die toedoen van eerwaarde William Shaw. Sodra hulle toegelaat is om die Keiskama oor te steek om hul vee te versorg, het hulle gou ingetrek en kraale gebou, en in hierdie jaar het Cole gevind dat hulle nie sonder bloedvergieting onteien kon word nie. Die besetting het saakgemaak omdat die leë gordel van 1819 die grond was waarop patrollies nou die spoor moes volg, en omdat Maqoma op die Katbronne gesit het wat Somerset hom slegs by goeie gedrag toegestaan het. [3] [4] [7]
Maqoma, die Thembu, en die Kat-valleie — Januarie–Mei 1829
Teen die einde van Januarie was daar weer ’n skielike stormloop van die Thembu die kolonie in. By die eerste berig het die grensbeamptes ’n verdere opmars van die Fetcani of van die Zoeloes gevrees. ’n Bietjie ondersoek het duidelik gemaak dat ’n veel nader buurman die oorsaak was — Maqoma, Gaika se regterhandseun, wat die Katbronne op toegeeflikheid gehou het. Ten spyte van die verdrag van 1819 het verskeie kapteins terug in die verbode land ingesluip. Toe Somerset daarvan te wete gekom het, het hy hulle laat bly op voorwaarde dat hulle hulself gedra. Daardie toegeeflikheid was lankal verbeur, maar dit was onmoontlik om iets bepaalds teen enige besondere kaptein in te bring. Maqoma het nou so ver gegaan dat daar geen ander koers kon wees as sy volkome uitsetting uit die afgestane gebied nie. [4]
Met dagbreek op die oggend van die 24ste van Januarie, met ’n groot bende van sy krygers, het Maqoma by ’n Thembu-dorp ongeveer veertig myl noordoos van die Katrivier aangekom en ’n woedende aanval op die niksvermoedende inwoners gemaak. Die indringers is in bendes verdeel sodat elke deel van die dorp gelyktydig aangeval kon word en al die vee gegryp kon word voordat die eerste alarm bedaar het. Baie van die Thembu, insluitend vroue en kinders, is vermoor en 3000 stuks vee is buitgemaak. Die oorlewendes het na die kolonie gevlug maar is agtervolg tot hulle twintig myl binne die koloniale grens was — iewers in die streek van die huidige dorp Tarkastad — en is toe weer met groot lewensverlies aangeval. Maqoma het met die buitgemaakte vee na sy kraale by die Katrivier teruggekeer. ’n Klein klan onder ’n kaptein genaamd Mtyalela het onlangs uit die omgewing van die Umtata na die land noord van die Winterberg getrek, wat yl deur die emigrant-Thembu onder Bawana beset was. Hulle was bloedverwante van Bawana se mense, maar daar was jaloesie tussen die nuwelinge en dié wat al jare in die gebied was. Ná ’n ruk het ’n twis tussen hulle en Maqoma se klan aan die laer kant van die Winterberg uitgebreek. Bawana het niks gedoen om sy bloedverwante te beskerm nie, en is selfs deur hulle verdink dat hy hul eiendom met Maqoma deel. Die strooptog het saakgemaak omdat dit nie net ’n slag teen ’n swakker stam was nie: dit was ’n agtervolging en ’n doodmaak op koloniale plase langs die Tarka, binne die lyn wat die regering beweer het om te beskerm. [3] [4]
Kolonel Henry Somerset het Maqoma besoek en van hom verneem dat die aanval op die aanhitsing en versoek van Bawana self gemaak is. Volgens hierdie relaas is Bawana aangesluit deur ’n onderkaptein van die hoofgroep van die Thembu wat destyds by die bronne van die Umtata gewoon het, wat hom getrotseer het, en omdat Bawana nie sterk genoeg was om sy ondergeskikte te straf nie, het hy Maqoma om hulp gevra. Die ander kant van die storie is verkry deur kaptein Duncan Campbell, siviele kommissaris van Albany, wat Bawana besoek het, destyds in die kolonie in ’n hongerlydende toestand. Bawana het ontken dat hy ooit Maqoma se hulp gesoek het. Hy het geglo die oorsaak van vyandskap was dat hy sommige kraale by die bron van die Koonap gevorm het, dat Maqoma om geen ander rede as gierigheid dié aangeval en van 300 stuks vee beroof het, en dat hy dit by die veldkornet Steenkamp aangegee en om beskerming binne die kolonie gesmeek het. Veldkornet Christian Muller van die Tarka het Bawana se stellings bevestig, en beide Bawana se en die nuwelinge se mense en vee is sonder onderskeid aangeval. Maqoma het ongeveer 100 stuks van die Thembu-vee — al wat hy kon herwin, het hy gesê — na Fort Beaufort gestuur om aan die eienaars terugbesorg te word, ná Somerset se besware net ná die aanval. Die twee stories het saakgemaak omdat Cole moes besluit of dit ’n Thembu-burgerlike twis was of ’n inval van die kolonie deur ’n kaptein wat alreeds op verbode grond sit. [4]
Die resultate van die ondersoek is na Kaapstad deurgestuur. Nie net is ’n belediging aan die verklaarde beskermers van die Thembu gebied nie, maar die kolonie is binnegeval en moorde is binne sy perke gepleeg. Op die 6de van Februarie het die koloniale sekretaris aan Somerset geskryf dat die gruwelsaak en vermetelheid van Maqoma se optrede, die dubbelhartigheid van sy gedrag deur homself onder ’n valse voorwendsel van die byeenkoms van die kapteins by Fort Willshire te onttrek, en die gegronde oortuiging dat hy lankal enige aanspraak op die guns van die regering verbeur het, Cole bepaal het om die kolonie van hierdie lastigste kaptein te ontslae te raak. Tensy hy die restant van die vee waarvan hy die Thembu beroof het, herstel, en teen die einde van Maart op die laatste geheel uit die afgestane gebied onttrek, sou die doeltreffendste middele gebruik word om hom met wapengeweld te verdryf. Die goewerneur het Somerset opgedra om Maqoma te gelas om aan die Thembu hul vee, 3000 in getal, terug te gee en uit die afgestane gebied te onttrek, maar het hom twee maande gegun om sy oeste in te samel, wat destyds ryp geword het. Die brief het saakgemaak omdat dit ’n strooptog op die Tarka in ’n sperdatum verander het: gee die trop terug en verlaat die Kat, of word uitgedryf. [3] [4]
Die tyd het verstryk sonder dat daardie kaptein enige tekens van nakoming getoon het. Die gesteelde Thembu-vee is nie herstel nie, en daar was geen merkbare verbetering in die algemene gedrag van die Katrivier-Xhosa nie. Cole het die advies van kaptein Andries Stockenstrom ingewin, destyds in Kaapstad, en hierop het hy besluit om sy dreigement uit te voer. Stockenstrom was die man wat die ooste geken het: landdros van Graaff-Reinet voor die handves, kommissaris-generaal vir die oostelike distrikte vanaf die 1ste van Januarie 1828 te Uitenhage, met ’n setel in die raad van advies. Op die 8ste van April het die koloniale sekretaris amptelik aan hom geskryf dat die goewerneur hom gemagtig het om na die grens te gaan om die uitsetting van Maqoma te toesig. Die vreedsame kapteins moes eers besoek en van die motiewe bewus gemaak word; hy moes daarna met Somerset saamwerk om soveel burgers op te roep dat daar geen twyfel oor die uitslag sou wees nie, en dan na Maqoma se plek opmars om aan te dring op die herstel van die Thembu-vee en sy eie verwydering anderkant die Keiskama. Met hierdie magtiging het die kommissaris-generaal per see na die grens gegaan en omstreeks middel April in Grahamstad aangekom. Onmiddellike stappe is geneem om die veldkornette van die voornemens van die regering te verwittig, en om hulle te beveel om hul onderskeie burgers op kommando op te roep. Hierdie Boere is van hul huise opgeroep nie om enige vee van hul eie terug te kry nie, maar om die onregte van ’n swakker inheemse stam teen ’n sterker te wreek. Hulle het van hierdie ekspedisie teruggekeer sonder om ’n enkele stuk vee saam te bring. [4]
Stockenstrom het die verskillende kapteins besoek, sommige aangemoedig om in hul goeie gedrag voort te gaan, ander vermaan om meer beheer oor hul volgelinge uit te oefen, en almal verseker van die goeie gesindheid van die regering teenoor hulle solank hulle hulself goed gedra. Intussen is Gaika en die mindere kapteins verseker dat daar geen voorneme was om hulle te versteur nie, en hulle het nie ingemeng nie. Op die 1ste van Mei het een afdeling by die Koonap-pos versamel terwyl ’n ander by die Katrivier naby Fort Beaufort ontmoet het. Die geheel wat onder Somerset saamgevoeg het, is na Maqoma se plek opgemars, wat die volgende oggend, die 2de, bereik is. Die Xhosa het klaarblyklik geweet wat op hande was, want die burgers het niks as leë hutte gevind nie en die hele plek verlate. Van die sendeling Ross, wat ongeveer ’n myl daarvandaan gewoon het, is verneem dat die mense met groot troppe vee gevlug het, maar dat Maqoma met sommige van sy volgelinge nog in die omgewing skuil en in die bos wegkruip. Met moeite is hy ontdek en oorgehaal om die kommissaris-generaal te ontmoet. Nadat hy hom die hand gegee het, het Stockenstrom sy spyt uitgespreek dat hulle nie as vriende ontmoet nie en toe die omstandighede uiteengesit. Totdat die Thembu-vee herstel is en hy self uit die afgestane gebied is, kon die regering hom in geen ander lig as ’n vyand beskou nie. Maqoma het sy onskuld betoog en Bawana se beroep om hulp as sy verskoning aangevoer. Wat die 3000 stuks betref, het hy Stockenstrom verseker dat hy nie meer het nie. “Ek weet julle het hulle nie hier nie,” het die kommissaris geantwoord. “Julle het hulle oor die hele land versprei, en ons gaan nie oorlog voer teen al die kapteins omdat julle vee in hul land ingestuur het nie. Julle het hulle gevat en van julle vra ons hulle.” Daar is later vasgestel dat hy hulle onder Eno se sorg geplaas het. Die samespreking het niks opgelewer nie. [3] [4]
In die namiddag is gesien dat die Xhosa nog volhard om die vee in die diepste dele van die woude in te dryf. Hulle is deur die kommando gevolg en van soveel as moontlik bereik kon word, ontneem. Daar is dit dat assegaaie na die burgers gegooi is, en dié het in selfverdediging gevuur en een Xhosa doodgemaak en twee ander gewond. Gedurende die nag het een of meer tussen die buitgemaakte vee ingekruip, ses doodgemaak en etlike gewond. Drie perde wat losgeraak en uit die kamp gedwaal het, is ook doodgemaak. Die volgende oggend, die 4de van Mei, het die burgers die talle hutte en veekrale aan die brand gesteek en so ver moontlik elke spoor van Maqoma se nedersetting vernietig. Die mag, met die vee wat buitgemaak is, het toe na Fort Beaufort opgemars, wat dieselfde dag bereik is, en nadat hulle die vee aan sommige Thembu oorgehandig het wat daar was om dit te ontvang, is hulle ontslaan en na hul huise teruggekeer. Maqoma en sy mense het ooswaarts getrek en, vir ’n tyd, op ’n tak van die Kabusi op geen groot afstand van die plek wat hulle ontruim het, gaan sit, en hy het sy woning naby die sendingstasie Knappshope, tussen die laer Tyumie en die Keiskama, gevestig. ’n Militêre pos is in die ontruimde distrik gevestig om hul terugkeer te verhoed. Hulle is nie verder lastig geval nie, omdat hulle nie weerstand gebied het nie en voor die troepe onttrek het. Die brand het saakgemaak omdat die Kat-valleie nou leeg van Maqoma was, en omdat die grond so skoongemaak die grond was wat Stockenstrom alreeds vir iemand anders bestem het. [3] [4]
Die Katrivier-nedersetting — April–Desember 1829
Binne ’n paar weke ná Cole se aankoms in die kolonie het hy aan die kommissaris-generaal voorgestel om liggings van Khoikhoi op oop gronde naby sommige van die dorpe te vorm, en ook op etlike plase wat in ouer tye vir die gebruik van die landdroste gereserveer was. Duisende van hierdie mense, van alle dwang deur die vyftigste ordonnansie ontslaan, het in ’n toestand van swerwery deur die land rondgeloop, en is deur grondeienaars as ’n plaag beskou. Ordonnansie vyftig het hulle gelyk met Europeërs geskryf; dit het hulle nie grond gegee nie. Stockenstrom het die goewerneur se plan afgekeur, omdat liggings naby dorpe tot geen nut vir die Khoikhoi kon wees nie: hy was van oordeel dat hulle nie genoeg selfbeheersing gehad het om die versoekings van sterk drank te weerstaan wat sulke nabyheid aan dorpe in hul pad sou plaas nie. Hy het die besetting van die hele afgestane gebied sonder onderskeid deur Khoikhoi en ander koloniste op dieselfde soort besit as wat destyds in die kolonie gegeld het, verkies. Dit was egter ’n baie groot vraagstuk en kon slegs deur die Home Office goedgekeur word, want dit sou eers beteken het om die Xhosa-klane wat alreeds in besit was, anderkant die Keiskama te verwyder. Die meningsverskil het saakgemaak omdat Cole goedkoop dorpserwe wou hê vir ’n volk wat die ordonnansie ontbind het, en omdat Stockenstrom hulle nie langs kantienes wou sit nie. [3] [4]
Spekulasies oor die beste wyse om die gronde waarvan Maqoma verdryf sou word, te beskik, het die kommissaris-generaal op sy vaart om Algoa-baai besig gehou. Daar het toe by hom ’n oplossing opgedaag van die moeilikhede wat die uitvaardiging van die vyftigste ordonnansie geopper het. ’n Vrugbare streek sou beskikbaar wees wat nie net die voordeel gehad het om ver van dorpe te wees nie, maar al die kenmerke nodig om te ontdek hoe ver die Khoikhoi in staat was om nywerheidsgewoontes aan te leer wanneer hulle aan hulself oorgelaat word, en om grondbesitters gelyk met die wit man te word. Bowendien, aangesien dit aan Xhosa-land gegrens het, sou dit ook moontlik wees om te bewys tot watter mate daardie mense tot nut sou wees in die verdediging van die kolonie en op hierdie wyse ’n skans te word. Laasgenoemde was die oogmerk wat sir Rufane Shawe Donkin in gedagte gehad het toe hy hierdie selfde gronde vir die Hooglandse geselskap van 1820-setlaars onder kolonel Grant gereserveer het, welke oogmerk verydel is deur die nie-aankoms van daardie geselskap. Terwyl hy te Uitenhage was, het Stockenstrom op die 17de van April ’n memorandum van sy voorstelle aan die goewerneur gestuur. Teen die tyd dat die uitsetting van Maqoma voltrek was, het Cole tyd gehad om hulle te oorweeg en het toe sy goedkeuring en magtiging oorgedra om hulle uit te voer. Die memorandum het saakgemaak omdat die Kat nie ’n oorskot ná ’n strooptog was nie: dit is gekies, terwyl Maqoma nog twee maande vir sy oeste gegun is, as die plek waar ordonnansie vyftig as eiendomsbesit getoets sou word. [3] [4] [7]
Verskeie klein strome verenig om die Katrivier te vorm, en in hul valleie is die grond maklik besproei en van groot vrugbaarheid. Die plan wat gevolg is, was om ’n aantal liggings te vorm, elk verdeel in erwe van vier tot ses akker in omvang, waarop ’n gesin geplaas sou word. Grond nie vir bewerking geskik nie sou as meent bly, elke gesin met ’n reg om vee daarop te wei. Die setlaars moes 5 jaar op proef bly, by verstryking waarvan dié wat hutte gebou en die grond onder bewerking gebring het, toekennings in vrye eiendom sou ontvang, maar alle tuingrond wat nie binne daardie tyd verbeter is nie, sou aan die regering terugval. Elke ligging moes ongeveer 3000 morgen in omvang wees, volgens natuurlike omstandighede voortspruitend uit die nabyheid van die Katberg-reeks en die hoeveelheid bou- en weivelde. Die erwe van individue moes so uitgelê word dat hulle gereelde dorpies of gehuggies vorm. ’n Hoof van ’n geselskap is geag ’n Khoikhoi te wees wat minstens tien weerbare en gewapende manne kon opbring wat hulself as voortdurend op militêre diens moes beskou. Die hutte wat voorgeskryf is, moes 33 voet lank, 16 voet breed en 8 voet hoog onder die balke wees, die mure van klip of gebakte baksteen, bevattende ’n voorhuis, ’n kombuis en ’n slaapkamer, in elke kamer ’n venster van vier ruitjies glas, die huis fatsoenlik gedek, gepleister en gewit, en sy ligging gekies met ’n mate van inagneming van die vorming van ’n straat. Die voorwaardes het saakgemaak omdat vrye eiendom nie ’n geskenk op die eerste oggend was nie: dit was vyf jaar van ’n hut en ’n tuin, of die erf gaan terug na die kroon. [3] [4]
Min tyd is verloor. Die streek is teen die 4de van Mei skoongemaak, en die eerste kontingent Khoikhoi het aan die begin van Junie van sommige van die gronde besit geneem. Hulle het grotendeels bestaan uit die beter klas mense van Bethelsdorp en Theopolis tesame met sommige van die ontslane soldate van die Kaapse Hottentotkorps en andere wat ’n bietjie eiendom in die diens van die boere opgegaar het. Die beginsel van die organisasie was dié van die Britse nedersetting in Albany, naamlik die vorming van liggings onder hoofde van geselskappe. Anders as die Britse setlaars, egter, met die uitsondering van ’n uitgawe van £22 1s. vir saadkoring, deur die regering op die 4de van Desember goedgekeur, is geen voorsiening gemaak om die mense te rantsoeneer of hulle enige steun te gee terwyl hulle met die moeilikhede en ontberings onafskeidbaar van ’n eerste nedersetting geworstel het nie. Alles moes so goedkoop moontlik gedoen word. Geen landdros sou aangestel word nie. Daar is verwag dat elke hoof van ’n geselskap sy eie mense sou beheer en dat die aanstelling van een as veldkornet vir die hele nedersetting alle vereistes sou dek. Geregtelike sake òf van ’n kriminele òf siviele aard sou onderhewig wees aan die jurisdiksie van die res van die kolonie. Die goedkoopheid het saakgemaak omdat Albany in 1820 gerantsoeneer en van beamptes voorsien is; die Kat moes bewys of Khoikhoi grond kon hou sonder òf die een òf die ander. [3] [4]
Droogte en ’n epidemie van perssiekte het verder tot die ongunstige aanvang bygedra. Ten spyte van dit alles het tekens van nywerheid en vordering gou gemanifesteer. Uit die amptelike opgawes gedateer Desember het die eerste vestiging bestaan uit 243 manne (van wie 127 muskiete besit het, terwyl 99 dié van die regering gehad het), 187 vroue en 451 kinders. Hulle was in besit van 369 perde, 2614 beeste, 8227 skape en bokke, 58 waens en 22 ploeë. Die mense is onder agtien hoofde van geselskappe verdeel en het so ’n aantal klein dorpies gevorm wat op afstande van ’n paar myl van mekaar geleë was. Dié is hoofsaaklik ter ere van mense verbonde aan die Londense Sendinggenootskap genoem, vandaar Vanderkempton, Philipton, Readsdale, Buxton, Balfour, Hertzog en andere. Christian Jacobus Groepe is as veldkornet vir die nedersetting aangestel en moes as tussenganger tussen die mense en die regering optree. Kaptein Cobus Boesak het veldkommandant geword; sy plig was, in die geval van vyandelikhede, om die bevel van die hele volk op te neem tot die aankoms van Somerset of ander militêre gesag. Booy Windvogel is as opsigter van paaie aangestel met magtiging om een man in elke tien op te roep om te help met die maak en herstel van die paaie na die verskillende dele van die nedersetting. Die waters van die Kat is deur ’n stelsel van klein kanale of slote na die boulande versprei. Cole self het die nedersetting teen die einde van die jaar besoek. Om die mense in staat te stel om hulself te verdedig, het die regering hulle van muskiete en ammunisie voorsien, tot groot ontsteltenis van die grenskoloniste, wat gevrees het dat hierdie wapens gebruik sou word soos in die onluste aan die begin van die eeu. Maar geen versteuring van die vrede het in hierdie jaar plaasgevind nie. Die opgawes het saakgemaak omdat hulle ’n volk getoon het wat alreeds van vee en wapens voorsien was op Maqoma se ou grond, onder hul eie veldkornet, sonder ’n landdros van hul eie. [3] [4]
Ordonnansie nege-en-veertig opgeskort — 25 Augustus 1829
In Julie 1828, met die instemming van die ryksowerhede, is ’n ordonnansie deur die waarnemende goewerneur in die raad uitgevaardig wat Xhosa wat diens soek, toegelaat het om die kolonie binne te kom, maar van hulle vereis het om passe van die veldkornet of vrederegter naaste aan die grens te verkry. Hierop het talle Xhosa oor die grens gekom, onder die voorwendsel om werk te soek, maar in die meeste gevalle om rond te swerf, te bedel en geleenthede tot steel te soek. Ná ’n ruk het strooptogte so gereeld geword dat die grenskoloniste in ’n toestand van paniek gebring is. Dit was oorvloedig duidelik dat Bourke se stelsel, waarvolgens Xhosa met passe van die sendelinge die kolonie in toegelaat is om werk te soek, ’n mislukking was; dit was dít wat hulle al die geleenthede gegee het wat hulle kon begeer om die verblyfplek van die boere se perde en beeste te leer ken. Daar was destyds honderde Xhosa in die kolonie met hierdie passe, en niemand het geweet hoeveel sonder nie, maar, soos die siviele kommissaris van Albany gestel het, was daar nie ’n dosyn in die diens van die koloniste nie. Volgens opgawes wat Campbell aan die regering verskaf het, is 754 passe in die vorige getelde tydperk deur sendelinge aan Xhosa uitgereik. Van November 1828 tot September van hierdie jaar is 5560 beeste en meer as 300 perde weggedryf, nie deur enige algemene inval nie maar deur 350 afsonderlike dade van klein roof deur partye van agt of tien man. Die syfers het saakgemaak omdat ordonnansie nege-en-veertig as ’n arbeidswet verkoop is, en die grens diefstalle getel het, nie gehuurde hande nie. [3] [4]
Op die 25ste van Augustus het Cole die ordonnansie vir die toelating van Xhosa-knegte opgeskort, en die beamptes opgedra om almal in hegtenis te neem wat sonder behoorlike passe rondswerf. Sendelinge is verbied om enige verdere passe uit te reik, en enige Xhosa wat in die kolonie gevind word nie in enige eerlike betrekking nie, moes gearresteer, ontwapen en na die naaste militêre pos gelei word, vanwaar hulle na hul eie land gestuur moes word. Hy het toe na die grens gehaas. By ondersoek het hy vasgestel dat meer as 5000 stuks vee binne vyf maande van koloniste gesteel is, dat slegs 1500 stuks deur patrollies herwin is, en dat baie individue tot werklike gebrek gereduseer is. Hy het spyt uitgespreek oor die fout wat begaan is om Xhosa weer ’n deel van die afgestane gebied te laat beset, en hulle so binne maklike bereik van die ruigtes langs die Visrivier te bring. Die opskorting het saakgemaak omdat die pas wat ’n sendeling se papier was, nou ’n lasbrief tot inhegtenisneming was, en omdat Cole persoonlik oos gegaan het om dit aan die kapteins te sê. [3] [4]
Met die kapteins van die klane in daardie distrik het hy ’n samespreking gehad, toe hy hulle meegedeel het dat hy vasbeslote is om roof nie langer te duld nie, en hulle gewaarsku het dat as hulle nie hul volgelinge van steel weerhou nie, hy met hulle sou optree soos hy met Maqoma opgetree het. Hulle het betoog dat hulle alles doen wat hulle kan om diefstalle te onderdruk, maar gesê dat daar onder hul mense kwaadwillige manne is wat hulle nie sou gehoorsaam nie. Die goewerneur het hom egter met hul gebruike bekendgemaak, en was bewus dat as hulle werklik ernstig was, nie ’n os die gebied ingebring kon word sonder dat hulle alles daarvan weet nie. Hy het dus nie probeer om met hulle te stry nie, maar geantwoord dat hy genoeg gesê het, en slegs vir die laaste keer sou herhaal dat veediefstal onderdruk moet word of die klane sou sonder verdere kennisgewing uitgesit word. Die kapteins het gesien dat daar nie met die goewerneur gespot word nie, en het sulke middele gevind om roof te beteuel dat dit vir etlike maande byna opgehou het. Omstreeks hierdie tyd, Augustus, het die houding van die Xhosa tot die wildste gerugte en alarmante van ’n beoogde inval van die kolonie aanleiding gegee. Gaika se mense sou aan die vergader wees; Gaika self was al siek, en in September kon hy die goewerneur nie by Fort Beaufort ontmoet nie. Die samespreking het saakgemaak omdat Cole se dreigement Maqoma se uitsetting herhaal het, en omdat die Visrivier vir etlike maande daarna byna opgehou het om osse te verloor. [3] [4]
Die persordonnansie, die Skotse kerk, en die kollege — Januarie–Oktober 1829
Die South African Commercial Advertiser het weer op die 3de van Oktober 1828 verskyn, nadat mnr. John Fairbairn van sir George Murray verlof verkry het om die uitgawe te hervat, met ’n belofte dat die pers van die beheer van die goewerneur en raad bevry sou word. In Januarie van hierdie jaar het die sekretaris van staat ’n konsepordonnansie vir die regulering van die pers aan Cole oorgedra, met opdragte om dit in die naam van die goewerneur in die raad te laat publiseer. Dit is op die 30ste van April gedoen. Die ordonnansie het bepaal dat die name van redakteurs, drukkers, uitgewers en eienaars, met hul woonplekke en ander besonderhede, onder eed by die kantoor van die sekretaris tot die regering aangeteken moes word, onder boete van £100 vir elke blad wat sonder sodanige registrasie verkoop of afgelewer word; dat ’n afskrif van elke blad aan die sekretaris tot die regering verskaf moes word; dat die uitgewer homself in die som van £300 moes verbind, en ander sekuriteit tot dieselfde bedrag moes verskaf, om enige boetes te betaal wat ’n hof van justisie hom vir godslasterlike of oproerige laster oplê; en dat skuldigbevinding aan ’n laster wat daarop gemik is om die regering van die kolonie in veragting te bring, enige persoon sou belet om weer ’n koerant in die kolonie te redigeer, druk of uit te gee. Hierdie wet lyk nou streng, maar in daardie dae is dit as voldoende vrygewig beskou om alle redelike vereistes te dek. Dit het van die regering die mag ontneem om met die pers in te meng, en het die beslissing of stof lasterlik is of nie, na die regters van die hooggeregshof verwys. Kort ná die uitvaardiging van die ordonnansie het heelwat koerante en ander periodieke in die lewe gekom, maar die meeste van hulle was kortlewend. Die ordonnansie het saakgemaak omdat die Advertiser twee keer deur ’n goewerneur se lisensie gestop is, en omdat laster nou by die regters gesit het wat op die 1ste van Januarie 1828 hul setels ingeneem het, nie by die kasteel nie. [3]
Op die 24ste van Oktober 1827 is die hoeksteen van die Skotse kerk op St. Andrew-plein deur Bourke gelê, en op die 24ste van Mei van hierdie jaar is die gebou vir godsdienstige eredienste oopgemaak. ’n Baie aangename voorval ná die eerste diens was die aanbieding van £75 tot die boudonds deur ’n deputasie van die Nederduitse gereformeerde kerk. Eerwaarde dr. James Adamson was die eerste leraar. Hy het op die 11de van November 1827 uit Skotland aangekom, toe die Lutherse gemeente vriendelik die gebruik van hul kerk gegee het om diens in te hou tot die gebou wat destyds pas begin is, voltooi sou wees. Op die 26ste van Oktober is die hoeksteen van die Wesleyaanse kapel in Burgstraat gelê. Die opening het saakgemaak omdat Kaapstad se Skotte nie meer die Lutherse skip geleen het nie, en omdat die Nederduitse gereformeerde kerk die dag met 75 pond gemerk het. [3]
Die lede van die Engelse episkopale gemeente het nog die Nederduitse gereformeerde kerk gebruik. In 1824 het hulle voorgestel om ’n gebou vir hulself op te rig, en ’n komitee is aangestel om vas te stel hoeveel persone sou onderneem om banke te huur, hul plan synde om geld op lening te lig. Daardie skema het nie voldoende steun ontvang nie. In Oktober 1827 het die biskop van Kalkutta by die Kaap aangedoen, toe Bourke ongeveer ’n akker grond in die laer deel van die regeringstuin toegestaan het, wat die biskop ingewy het. ’n Intekenlys is toe oopgemaak, maar slegs ’n skram oor £2000 is belowe, en die ontwerp is weer laat vaar. Die sekretaris van staat het geldelike hulp belowe, en in Augustus van hierdie jaar is op ’n vergadering van die lede besluit om ’n gedeelte van die kapitaal in aandele te probeer lig, terugbetaalbaar uit bankhuur, en 250 aandele van £25 elk is geneem; op die 1ste van September is ’n ordonnansie van die goewerneur in die raad uitgevaardig wat wettige sanksie aan die plan gee, en £5000 uit die koloniale tesourie tot die boudonds toestaan. Die steen self het tot die volgende jaar gewag; wat hierdie jaar geskryf het, was die aandele, die ordonnansie en die 5000 pond. Die ordonnansie het saakgemaak omdat die Engelse gemeente twee keer misluk het om ’n kerk op lenings en intekeninge te lig, en omdat die koloniale tesourie nou 5000 pond teen 250 bankhuur-aandele gesit het. [3]
’n Merk van vordering in ’n ander rigting was die stigting van die Suid-Afrikaanse kollege. Op die 14de van Oktober 1828 was daar ’n vergadering van gesinshoofde in die consistoriekamer van die Nederduitse gereformeerde kerk in Kaapstad, toe ’n bespreking plaasgevind het oor die wenslikheid om beter middele vir die opvoeding van seuns te voorsien as wat die regeringsvryskole gebied het. Geen besluit oor die metode om in die behoefte te voorsien is bereik nie, maar ’n komitee is aangestel om ’n ontwerp op te stel en vas te stel of voldoende fondse gelig kon word. Die here wat hierdie komitee gevorm het, was sir John Truter, voormalige hoofregter, die eerwaardes A. Faure, G. Hough, J. Kloek van Staveren en dr. Adamson, van die Nederduitse gereformeerde, Engelse episkopale, Lutherse en Skotse kerke, mnr. W. F. Hertzog, assistent-landmeter-generaal, en mnr. F. L. Mabille, ’n handelaar in Kaapstad. Advokaat Jacobus de Wet en mnr. D. Hertzog het as sekretarisse opgetree. Die komitee het saakgemaak omdat die vier stadskerke saam daarop gesit het, en omdat die behoefte wat hulle genoem het nie nog ’n vryskool was nie maar ’n kollege vir seuns wie se vaders aandele sou betaal. [3]
Ná veel beraadslaging en ondersoek het die komitee besluit om te probeer om ’n kapitaal van £2500 in aandele van £10 elk te verkry, wat die eienaars die reg sou gee om hul seuns teen ’n laer tarief as andere te laat opvoed, en om die rente van hierdie kapitaal en fooie vir onderrig te gebruik om die salarisse van professore en onderwysers te betaal. ’n Prospektus is op die 23ste van Maart uitgegee, en nadat die vereiste bedrag ingeteken is, is op die 4de van Junie ’n vergadering van die aandeelhouers gehou, toe vyftien van hul getal verkies is om ’n direksie te vorm. Die voogde van die weeshuis, met meer akkommodasie as wat hulle nodig gehad het, het ’n gedeelte van hul gebou ses jaar lank huurvry aangebied. ’n Bydrae van £50 per jaar is uit die vrymesselaars-opvoedingsfonds belowe. Op die 1ste van Oktober is die kollege oopgemaak met ongeveer 100 studente. Die eerste professore was die eerwaardes Faure, Judge en Adamson, wat onderrig in Nederlandse en Engelse letterkunde, klassieke en wiskunde gegee het. Daar was ook ’n onderwyser van Frans, mnr. Swaving van naam, en ’n heer genaamd Woodward het gehelp om algemene vakke te onderrig. Die kollege het in hierdie jaar geen hulp uit die koloniale tesourie ontvang nie. Die opening het saakgemaak omdat ongeveer 100 seuns nou in ’n weeshuis se oortollige kamers gesit het, onderrig in Nederlands en Engels, klassieke, wiskunde en Frans, op aandele van tien pond en ’n vrymesselaars-vyftig per jaar, sonder ’n pennie uit die tesourie. [3]
Op die koloniale register op die 31ste van Oktober het 35934 slawe gestaan: Kaap en distrik 11929, Stellenbosch 8619, Worcester 3937, Swellendam 2924, Graaff-Reinet 2115, George 2105, Somerset 1505, Uitenhage 1181, Clanwilliam 791, Beaufort 515, Simonstad 197, Albany 116 — 20917 manne en 15017 vroue. Verreweg die grootste getal was in Kaapstad en die distrik, terwyl die kleinste getal in Albany was. Die Britse setlaars van 1820 is nie toegelaat om hul gronde met slawe te bewerk nie, maar niks het hulle verhinder om nie-prediale slawe te besit nie. Vrylatinge in hierdie jaar het 153 getel, teen 117 in 1828 en 245 in 1827. Die register het saakgemaak omdat dieselfde stad wat ’n kollege op private aandele oopgemaak het, nog byna 36000 mense as eiendom getel het, en omdat Albany, die setlaarsdistrik, slegs 116 van hulle gehou het. [4]
Cowie, Green, en Farewell by Natal — 1829
Vroeg in die jaar is Dingane besoek deur dr. Cowie, distriksgeneesheer van Albany, en mnr. Benjamin Green, wat op ’n verkenningstog uit die Kaapkolonie was. Dingane was koning van die Zoeloes sedert die 23ste van September 1828, toe hy die eerste hou by Tukusa toegedien het en Tshaka gesterf het. Die twee reisigers het hul wa en die meeste van hul Khoikhoi-knegte by sy woning gelaat, en te perd na Delagoabaai voortgegaan, waar hulle koors so erg aangetref het dat die Europese inwoners van Lourenço Marques van 40 tot 6 in getal gereduseer is. Hul perde het gevrek, en die verkenners is gedwing om te voet te vertrek. Op die 4de van April is Cowie oorlede, en ’n paar uur daarna is hy gevolg deur een van die Khoikhoi-knegte. Vier dae later is Green oorlede, nadat hy die joernaal van die ekspedisie aan die tolk gegee het, wat dit na die kolonie gebring het. In hierdie joernaal het die verkenners gestel dat hulle ná die oorgang van die Umzimvubu ’n byna ontvolkte land binnegegaan het, waardeur hulle 35 dae was om hul weg na Fynn se kraal naby Port Natal te maak. Gedurende hierdie tyd het hulle geen inboorlinge gesien nie. By Dingane se woning het hulle ongeveer 40 halfbloed Portugese handelaars van Delagoabaai ontmoet, wie se vernaamste handelsartikel ’n growwe soort kraal was. Die joernaal het saakgemaak omdat dit gewys het wat Tshaka se oorloë tussen die Umzimvubu en die hawe gelaat het: 35 dae sonder ’n lewende kraal, en ’n nuwe koning wat nog handelaars ontvang. [3]
Die Europeërs by die hawe is deur Dingane uitgenooi om daar onder sy beskerming vir handelsdoeleindes te bly, en hulle was daaroor tevrede. Op die 1ste van Desember 1828 het Farewell en Isaacs van Natal in die Elizabeth and Susan geseil, met die oog om goedere in die kolonie te verkry. Al wat van die bemanning van die Mary oor was, het saamgegaan, sodat daar by Natal slegs die twee Fynns, John Cane, Henry Ogle en Thomas Holstead oorgebly het. By die aankoms van die skoener in Algoabaai is sy deur die owerhede in beslag geneem en aangehou, en van almal wat in haar ingeskeep het, sou slegs Isaacs Natal weer sien. Farewell het ’n tweede keer heelwat mense in sy skema om Natal te koloniseer, geïnteresseer, en in September van hierdie jaar was hy oorland op pad terug met ’n geselskap jong Engelse en sommige waens gelaai met handelsware toe sy loopbaan beëindig is. Die oorlandse terugkeer het saakgemaak omdat die skoener wat uit die Mary gebou is, nooit ’n Britse register verkry het nie, en omdat die man wat eerste by die baai gaan sit het, nou waens na ’n koning geneem het wat Tshaka doodgemaak het. [3] [4]
Hy en twee metgeselle genaamd Walker en Thackwray het die waens een middag gelaat, en te perd gery om Keto te besoek, met wie hy in Zoeloeland bekend was. Hulle is met skynbare vriendskap ontvang, maar Keto het sy ergernis nie verberg oor hul voorneme om met sy vyand Dingane handel te dryf nie. ’n Hut is aan hulle gegee om in te slaap, en teen ’n laat uur het hulle gaan rus. Net voor dagbreek die volgende oggend het ’n bende Amakwabi op hulle toegeslaan, die drie Europeërs en vyf van hul swart knegte vermoor, en toe voortgegaan om die goedere te plunder. Die lede van die geselskap wat by die waens gebly het, het daarin geslaag om te ontvlug, maar het alles agtergelaat in hul vlug. Ná Farewell se dood het Cane en Ogle sy mense tussen hulle verdeel. Die doodmaak het saakgemaak omdat Natal se eerste Engelse inwoner in ’n hut op die pad na Dingane gesterf het, deur die hande van ’n prins wat nie wou hê hy moet met die nuwe koning handel dryf nie, en omdat die aanhang wat hy gelaat het, tussen twee avonturiers wat nog by die baai sit, verdeel is. [3]
Moffat, die Franse sendelinge, en Gaika se dood — 1829
Teen die sluit van die jaar het eerwaarde Robert Moffat van Kuruman Moselekatse besoek, wat destyds ongeveer 100 myl oos van Mosega gewoon het, en groot invloed oor daardie gevreesde veroweraar verkry. Die stories wat van Moffat vertel is, het binnelandse mense laat glo dat hy kennis van ’n buitengewoon kragtige medisyne van hierdie aard besit. Twee handelaars wat Moselekatse in hierdie jaar besoek het, het die stam op 80000 siele bereken, waarin die aandeel kinders natuurlik baie klein was. Die besoek het saakgemaak omdat die Batlhaping by Kuruman in die Matabele-oorloë wat gevolg het, gespaar is, en omdat kapteins verder suid begin vra het vir ’n sendeling wat dieselfde uitwerking kon werk. [3] [3]
Die eerste sendelinge van die Paryse evangeliese genootskap het in hierdie jaar in Suid-Afrika aangekom. Hulle was drie in getal. Een van hulle, eerwaarde mnr. Bisseux, het sy woning te Wellington in die Kaapkolonie opgeneem; en die ander twee, die eerwaardes Samuel Rolland en Prosper Lemue, het na die Batswana-land gegaan en probeer om ’n stasie by Mosega te stig, wat destyds deur die Bahurutsi-stam onder die kaptein Mokatla beset was. Op pad is hulle aangesluit deur eerwaarde Jean Pierre Pellissier, wat hulle uit Frankryk gevolg het. Hul verblyf by Mosega was kort. Die opmars van Moselekatse en die vernietiging van die Batswana het hulle gedwing om daardie deel van die land te verlaat, en hulle het toe ’n stasie by Motito, nie ver van Kuruman nie, gestig, waar hulle ’n aantal vlugtelinge uit die noorde bymekaargemaak het. Mokatla met ’n oorblyfsel van sy mense het na Taung, aan die Hartrivier, gevlug. In Mei is op die Umtata ’n Wesleyaanse stasie genaamd Morley gestig by ’n klan van gemengde Europese en Mpondo-oorsprong. Die aankomste het saakgemaak omdat Frankryk nou by Wellington en onder die Bahurutsi-vlugtelinge gesit het, en omdat Mosega, 100 myl wes van Moselekatse, nie gehou kon word in dieselfde jaar waarin Moffat daardie kaptein die eerste keer bereik het nie. [3]
In hierdie jaar het die dood uit die oostelike arena een weggeneem wie se hele lewe innig met die grensonluste verbind was. Gaika was al ’n tyd siek en, soos genoem, kon hy die goewerneur in September nie by Fort Beaufort ontmoet nie. Hy het geleidelik agteruitgegaan en is op die 14de van November oorlede, omtrent vyftig jaar oud, by sy kraal aan die Keiskama, naby die Glasgow-sendingstasie Burnshill. Voor sy dood, so het die sendeling Chalmers vertel, het hy die onverskilligheid betreur wat hy teenoor praktiese en godsdienstige opvoeding getoon het, en sy kinders vermaan om sy voorbeeld te vermy en voordeel te trek uit die geleenthede wat die sendingstasies bied. Hy was veral bekommerd oor sy groot seun Sandile, destyds ’n seun van agt jaar, wat hom as die opperkaptein van die amaNgqika sou opvolg. Alhoewel niemand geglo het dat Gaika die seun se vader is nie, is hierdie jongeling as die wettige erfgenaam van die kapteinskap beskou, en Maqoma is as regent tydens sy minderjarigheid aangestel. Die dood het saakgemaak omdat die kaptein met wie Somerset die afgestane-gebied-reëling van 1819 getref het, weg was, omdat sy erfgenaam agt jaar oud was, en omdat Maqoma, alreeds van die Kat verdryf, van sy nuwe grond na die Tyumie en die Kabusi die magtigste kaptein op die grens geword het. [3] [4]