Boer History1656 aan die Kaap die Goeie Hoop: Hospitaal, Steiger en Rondebosch-graan
Die Hospitaal in die Hornwerk
In die vroeë deel van 1656 is ’n groot hospitaal voltooi waarin siek matrose en soldate behoorlik gehuisves en versorg kon word. Dit het in die omsluiting — die hornwerk — voor die fort gestaan. Jare lank het die nedersetting vlote met groente en vleis ververs; nou kon dit die gebroke liggame van die see onder ’n eie dak hou. Engelse skeurbuikgevalle is reeds so sorgvuldig as Kompanjiemanne behandel. Die hospitaal het daardie genade permanent gemaak — ’n Christelike plig by die skarnier van Oos en Wes, en ’n praktiese noodsaak as Tafelbaai die VOC se gekose rusplek wou bly. [3] [1]
Daardie dak is gou beproef. Deur die nat maande het die saal volgeraak; teen vroeg Julie het die bevelvoerder aangeteken dat die hospitaal vol was en dat elke tiende man aangetas is, amptenare en die chirurgyn onder hulle. Toe die junior chirurgyn saam met die robjagters weg was en die oorblywende seun siek in die bed gelê het, het van Riebeeck self op sy ou roeping as skeepschirurgyn teruggeval sodat pasiënte nie gelaat sou word om te sterf nie. In Oktober het die fluit Breda soveel siekes aan wal gesit dat ’n tent langs die hospitaal opgeslaan moes word; twee mans is dood terwyl hulle aan wal gekom het, en die skip se dooies het reeds ses-en-veertig getel. ’n Nedersetting wat ’n hospitaal bou, verwag die volgende vloot — en dié daarna. [1]
Die sieketrooster, die tuine, die melkery, matrasse van seildoek wat vir die siekes bestel is, en nou ’n behoorlike saal: die stukke van ’n blywende gemeenskap het langs die gracht inmekaar gesluit. Baksteenoond het nog gebrand vir huise, magasyns en die klippoort; maar die hospitaal was die jare se bewys dat die Kaap mans tussen oseane aan die lewe wou hou, nie bloot wou tel soos hulle verbygegaan het nie. [2]
Die Houtsteiger in Tafelbaai
Met die hospitaal wat staan, het die bevelvoerder hom tot ’n houtsteiger gewend — om verkeer met die skepe te vergemaklik en skeepslui water na hul bote te laat kry sonder die ou geploeter deur die branding. Groot en swaar balke is in die bos by Newlands gekap en na die strand gesleep. Daar is hulle tot vierkantige stamme gevorm, punte oor mekaar gepas soos blokhutte in Kanada gebou word. Die stamme is vyftien voet uitmekaar in ’n reguit lyn die baai in gesit; soos elkeen saamgestel is, is dit met klip gevul tot dit as ’n soliede pier gestaan het. Op daardie piere is ’n swaar dek gelê. [3] [2]
Die joernaal dateer die arbeid. Op 4 Maart is die meeste mans gestuur om balke uit die bos te sleep vir ’n steiger wat ’n goeie ent die see in moes loop, sodat bote kon vaslê vir laai en los, en mans nie meer tot by die nek in die water hoef te loop nie. Teen laat April het balke nog daagliks afgekom; teen Julie was die skrynwerkers besig met ’n struktuur wat sowat sewentig tot tagtig roede die baai in sou moes strek. Op 3–6 Oktober is swaar boksafdelings, met haspe, ankers en swalusterte saamgevoeg, met takel in posisie gesleep en met bosse en klip gevul. Hardwerkende messe het Engelse bier en tabak ontvang vir die dra van klip. Teen middel Desember is nog bokse gesink, en balke is nog gekap sodat die werk voor die volgende winter kon klaarkom. [1]
Twee jaar se arbeid — en hulp van die bemannings van aandoende skepe — het ’n uiters soliede struktuur gemaak: soos die houtbrûe wat ys en vloed op ’n Kanadese rivier weerstaan. Kaapse hout, Kaapse klip, Kaapse hande. Die steiger was nie ’n versiering van ryk nie; dit was die nedersetting se handdruk met elke Indiëvaarder wat water en lewe nodig gehad het. [3]
Die Nachtglas en Tristan da Cunha
Nadat die Roode Vos na Indië gegaan het, is die galiot Nachtglas by die Kaap vir algemene diens gehou. Onder ander take is sy, op bevele van die Sewentien, gestuur om die eilande van Tristan da Cunha te ondersoek, om te leer of hulle in oorlogstyd van diens kon wees. Sy het op 22 November 1655 vertrek. Op 27 Januarie 1656 het sy weer Tafelbaai binnegekom. Die offisiere het die eiland as kaal en moeilik om te land gerapporteer: aanhoudende orkane, swaar seë, groot dieptes tot binne ’n klipgooi van die wal, geen sand nie maar ’n klipstrand slegs vier of vyf vaam breed, steil, kille berge wat oor die water hang, geen hout of gras behalwe dun riete nie. Vis en water kon slegs met gevaar gekry word. Daar was geen geskikte ankerplek nie; ankers het gou gebreek, en geen skuiling kon gevind word nie. Die eiland was van geen nut vir die Kompanjie nie; geen verdere vaartuie moes daar blootgestel word nie. Joernale, stuurmansnotas en klein kaarte is vir die Vaderland met die retouervloot gekopieer. [1] [3] [2]
Die nedersetting se horison het ver in die Suid-Atlantiese Oseaan gestrek — en toe weer teruggevou na die werk wat die meeste saak gemaak het. Binne dae was die Nachtglas weer op plaaslike diens: proviand na Jan Wouterssen en die robjagters by Dassen-eiland en Saldanhabaai, skulpe van Robbeneiland vir kalk, skape vir verversing. Ver verkenning het misluk; die baai, die eilande en die woude agter Duiwelspiek het die ware teater van 1656 gebly. [1]
Die Kanaldroom en Ryklof van Goens
Daar was in dié tyd baie praat van die sny van ’n wye, diep kanaal oor die landengte tussen Tafelbaai en Valsbaai — om die Kaapse landtong in ’n eiland te verander. Die idee het van Ryklof van Goens gekom, admiraal van ’n retouervloot, wat ’n kort tyd in 1655 by die Kaap deurgebring en die sny aan die Sewentien aanbeveel het. Hul brief van 30 Oktober 1655 het van Riebeeck gevra wat verdere inspeksie sou toon. Op 4 Februarie 1656, in die droë seisoen toe die paaie reis begunstig het, het die bevelvoerder met ’n militêre eskort na Valsbaai gery, die kronkelende Soetriviere (die Liesbeek-stelsel) deur die laagste land gevolg om te toets of ’n waterloop werklik die baai verbind. [1] [3]
Hy het ’n slang van water drie of vier myl oor die landengte gevind, klein mere, sagte sand, en, na Valsbaai toe, hoë opeenvolgende duinreekse en ’n groot brakmeer vol seekoeie — vandag se Zeekoeivlei — wat deur die sande gevoed is sonder oop sny na die see. ’n Ware kanaal sou die sny van meertjies en klipgrond eis, en dan veg teen windgedrewe sand so vinnig as duisende mans kon grawe. Selfs as water staan, kon Khoikhoi vee oor swem; die kunsmatige “eiland” sou so groot wees dat verspreide garnisoene nodig sou wees om dit te hou. Die koste sou in die miljoene guldens loop; die voordeel sou klein wees, en verkeer met binnelandse vee-eienaars sou afgesny word. Vrye gesinne, het hy bygevoeg, sou veiliger wees in sterk kliphuise naby die fort as agter ’n fantasiesloot. [1]
Die nedersetting sou nie deur ’n sloot oor die vlakte beveilig word nie. Dit sou beveilig word deur graan wat die wind weerstaan, deur vrye gesinne op tuingrond, en deur die stadige moed van mense wat bedoel het om te bly.
Plante, Diere en die Eilande
Byna elke tuinplant van Europa en Indië is reeds by die Kaap gekweek, al het aartappels en mielies nog nie aangekom nie. Sade het hier groot volmaaktheid bereik; groot hoeveelhede het jaarliks na Batavia gegaan. Vrugtebome van baie soorte is ingebring. Jong eike en denne het groeiend in kiste uit Europa gekom; wingerde uit die Rynprovinsies en uit Frankryk; selfs aarbeie en braambessies uit die Vaderland. Vreemde diere reeds by die nedersetting het perde uit Java en varke, skape, honde en konyne uit Europa ingesluit. Ramme en ooie is uit die beste kuddes in Holland gekies en uitgestuur om die Kaap te toets. Konyne is beveel om op die eilande losgelaat te word — maar nie op die vasteland nie, waar hulle die oeste kon verwoes. [3]
Van Riebeeck se eie briewe en die Dagregister vul die katalogus. In ’n despatch van 15 Julie 1656 het hy geënte kersies, kastaiings, pruime, perskes, kweper, mispels, appels en pere gelys; wingerde wat goed lyk; sowat sewentig jong lemoenbome van Sint Helena; onsekerheid nog oor kruisbessies, korente en aarbeie, hoop vir die eike. ’n Maand later het hy Batavia ’n sorgvuldig verpakte kis artisjokke, roosmaryn, angelier, bernagie en komkommerkruid gestuur — plante wat hy gehoor het in die oostelike tuine ontbreek. In Oktober het die Zeeridder perdboontjies gebring; bewortelde patat-ranke uit die ou Brasiliaanse voorraad van die Swarte Vos is oorgeplant en as baie groot groeiend aangeteken; Turkse, Romeinse en Rouen-boontjies het in proefgrond agter die berg gegaan. Eerste Nederlandse aspersies wat dié seisoen gesny is, was so dik soos ’n duim; artisjokke was so oorvloedig dat die fort skaars geweet het wat om daarmee te doen. Korente, aarbeie, kersies, pere, pruime, eike, esse, en lemoen- en suurlemoenbome van Sint Helena en Indië is almal as floreerend gerapporteer. [2] [1]
Op die eilande het dieselfde materiële logika gegeld. Robbeneiland het honderde skape gedra; skulpe het vir kalk aan wal gekom; konyne is onder die duine losgelaat toe ’n nuwe lot aangekom het, al het vroeëre voorraad skynbaar verdwyn. Dassen-eiland en Saldanhabaai het nog robbe, olie, riete en ongemaklike kontak met Khoikhoi opgelewer. Dit was die stil basis van die nedersetting: saad wat gedy het, vee wat geteel het, hout wat gegroei het, en eilandweivelde wat die rede gevoed het. [1]
Rondebosch-graan agter Duiwelspiek
Elke seisoen is koring en gars naby die fort gesaai, en elke seisoen het die oes misluk. Net toe die graan ryp word, het die suidooswinde die vallei deurgevee en dit vernietig. Tog was daar, selfs wanneer ’n volmaakte storm by die fort gewaai het, dikwels min meer as ’n aangename bries agter Duiwelspiek. Die houtkapers het gesê die wind styg daar nooit tot ’n storm nie; die bevelvoerder het dit self bevestig. Hy het besluit om graan in daardie luwte te probeer. [3]
By ’n plek waar ’n ronde bos doringbome gestaan het — eers Ronde Doorn Bossien genoem (die joernaal se Ronde Bosjen / Ronde Doorn Bosjen), daarna Rondebosch — is ’n stuk onder die ploeg gelê. In middel Mei is perde, ploeë en egte uitgestuur; teen die 17de is sowat ’n half morgen oopgebreek; meer koring het op die 19de gevolg; op die 24ste is die res van die koring met hawer en gars as proef ingesit. ’n Klein waghuis van sooie het ’n paar mans gehou om die grond te bewaak. Op 3 Junie het van Riebeeck die nuwe land besoek en koring, hawer en gars pragtig aan die groei gevind — sowat een en ’n half morgen as eksperiment gesaai. [1] [3]
Lente en vroeë somer het die keuse bevestig. Op 15 Oktober, terwyl ’n suidooster dit byna onmoontlik gemaak het om die fort te verlaat, het die bevelvoerder hom na die graanlande geforseer en slegs ’n stywe somerbries gevind; gars wat agter die fort gestapel was, is oor die land gewaai, terwyl by die Bosjen skaars ’n strooi geroer het. Hy het groter vierkante vir perdboontjies, Turkse en Romeinse boontjies, en tabak afgemerk — na twee morgen toe omhein teen vee. Op 24 Oktober het die klawer kniehoog vir hooi gestaan; op 2 November het ryp gars nie een aar uitgeslaan gewys nie. Teen laat November was koring naby die fort so gestroop dat skaars ’n twintigste deel gered sou word, terwyl Rondebosch-graan fyn genoeg gestaan het om saad vir die volgende seisoen te beloof. Op 5 Desember het hy al die Nederlandse vroue van die Kaap per wa geneem om koring, tabak en boontjies te sien groei “soos in die Vaderland.” [1] [2]
Rondebosch het die kaart van setlaarsherinnering binnegegaan nie slegs as Gonnema se veegrond van die vorige jaar nie, maar as die eerste seker koringland van die Kaapse gemeenskap. Van doringbos tot koringveld het gemerk waar graan naby die Kaap kon staan — en waar, binne maande, vryburgerpersele langs die Liesbeek gemeet sou word.
Harry, die Ploegketting en die Weiveld
Die steelgewoontes van sommige Khoikhoi het die setlaars lank gepla; tot nou toe het die bevelvoerder nie so ver gegaan om oortreders te straf nie. Die strandlopers in Tafelvallei is as onder Harry (Autshumao) beskou, teen dié tyd ’n ryk kaptein met ’n groot kudde gekoop — so het van Riebeeck gestel — met die Kompanjie se goedere. Op 5–6 Junie het ’n ploeg wat voor die smidswinkel gelaat is sy ketting en ystertoebehore verloor. Die diefstal kon min nut dien behalwe om te pla. Van Riebeeck het die Kompanjie se vee onder Harry s’n laat dryf en drie beeste gevat, en aangekondig hy sal hulle hou tot die yster terug is en die dief deur sy eie mense by ’n paal in die hornwerk gelaat word om te slaan. Harry het onskuld betoog, gepleit dat die skuldige die slaan gespaar word, en binne ’n halfuur die yster teruggebring; die vee is vrygelaat. Dieselfde reël is vir toekomstige diefstalle ooreengekom. [1] [3]
Die volgende twis was weiveld. Daar was nie gras genoeg naby die fort vir Harry se vee en die Kompanjie s’n nie. Reeds in Mei is die Kaapmans wat agter die Leeurop wou kamp, gesê om verder weg te bly tensy hulle vee sou verkoop soos die Saldanhars gedoen het. Harry het geantwoord dat die grond syne is. Die bevelvoerder het geantwoord dat die Kompanjie besit geneem het en die gras nodig het. Op 6 Junie, in dieselfde gesprekke wat die ketting gereël het, het van Riebeeck ’n plan voorgestel wat beide kante moes baat: Harry moes onder beskerming bly as hy tien koppe vir elke groot skip en vyf vir elke jag of klein skip lewer, meer koper en tabak as ander verkopers ontvang sodat hy wins hou; wanneer sy eie kudde laag raak moes hy binnelands ruil, met vroue, kinders en melkkkoeie in Kompanjie-sorg. Hy het ook onderneem om elke vierde dag ’n os vir die garnisoen en ’n skaap vir die bevelvoerder se tafel te lewer. Harry wou erkenning as opperhoof langs die Nederlandse bevelvoerder hê; hy is gesê daardie eer sou op bewys van prestasie volg. [1] [3]
Prestasie was kort. ’n Eerste lewering het die Engelse skip Goed Wil gevolg; die vierdae-os en -skaap is een of twee keer ontmoet. Toe is twaalf uitgestrekte velle gesteel en stukkend teruggegee; Harry het die volgende os misgeloop; op 25 Junie het hy kamp opgebreek in plaas van beloftes na te kom, en die Kaapmans het weggetrek. Van Riebeeck het nie meer aanbiedinge om met Kompanjie-koper binnelands te ruil vertrou nie. Baie van die armstes van Gogosoa se mense, en die strandlopers, het nog in Tafelvallei gewoon, brandhout gekap en gedra en ligte arbeid vir kos en tabak gedoen — Nederlandse woorde geleer selfs toe die rand tussen setlaarskraal en Khoikhoi-kamp ongemaklik gebly het. Teen Desember het Harry weer naby die soutpanne verskyn met sowat tweehonderd beeste en tweehonderd skape, bewend “soos ’n dame se skoothondjie,” vee beloof wat hy nie gelewer het nie; hy het later presies op grond gesit wat vir toekomstige vrye plase gemerk is. Die spanning wat vrye huishoudings op die Liesbeek spoedig sou erf, was reeds getrek. [1] [2]
Vrye Tuine en Gesinne — Mei 1656
Die nedersetting was besig om uit te brei. Op 1 Mei het die raad besluit om meer land vir verbouing te soek, om getroude amptenare en assistente vanaf dié maand kosgeld te betaal, om ’n terrein vir ’n openbare taphuis vir mans van verbygaande skepe te vind, en om betaling en omstandighede vir sommige dienaars te verbeter. In dieselfde seisoen teken Theal die voller gesinsbeleid aan: mans wat gesinne by hulle gehad het, moes soveel tuingrond as hulle wou bewerk aangebied word, vry van huur of belasting vir die eerste drie jaar, terwyl vroue en kinders van rantsoene afgeskryf is en ’n geldbetaling aan die hoofde van gesinne gemaak is na die gebruik in Indië — ’n skerp aansporing tot tuinmaak, pluimvee en huishoudelike nywerheid. [1] [3]
Annetje de boerin, vrou van Hendrik Boom, die Kompanjie se hooftuinier, het reeds in die middel van daardie eksperiment gestaan. Op 18 Mei het die raad aan haar al die Kompanjie se vee tot die volgende Januarie (en jaarliks daarna) verhuur vir honderd gulden, ongeag die getal koeie. Belas met agt kinders en nie in staat om op haar man se kosgeld alleen te leef nie, het sy beweer sy is prakties ’n vrye vrou en is voorlopig toegelaat om ’n taphuis te hou vir herberg en verversing van skipsmans — niemand anders het nog gewaag om ontslag vir daardie handel te neem totdat dit ’n bestaan bewys het nie. ’n Soortgelyke lisensie het gou aan die vrou van sersant Jan van Harwarden gegaan. Huishoudings, gasvryheid, melkery en tuin: private onderneming by die Kaap het langs die hospitaal en die rysende steiger gestaan. [1] [3]
Private tuiniers het reeds groente aan Engelse aandoeners verkoop toe die Kompanjie vee geweier het. Die Desember-wa-uitstappie van die Nederlandse vroue na Rondebosch was nie blote ontspanning nie; dit was werwing van belangstelling in koringland wat vrye getroude dienaars spoedig kon beset. Voorbereidings vir vryburgers by die ronde doringbos het teen die jaar se einde in die bevelvoerder se gedagte gevorm, al het hy steeds geoordeel dat slawe nodig is voor die sprong van 1657. [2]
Leeus, Premies en Wildwette
Wilde diere het nog groot skade aangerig. Hulle het osse, skape en pluimvee vernietig, tuinbeddings vertrap en die jong lote van die wingerde geëet. Dit was nie veilig om snags uit te gaan nie. In vroeg Junie het ’n Kompanjieperd tuisgekom met twintig of dertig wonde om die kop en nek van ’n leeu of luiperd bo die Ronde Bosjen-warus. In die nag van die 15de–16de is die beste hings — die enigste fyn stoetperd — heeltemal naby die fort verslind. Die volgende dag, stapend in die tuine, het die bevelvoerder spore oral gesien; ’n dapper leeu het sowat veertig tree weg opgestaan en na Tafelberg gemaak. Sersant, jagter en soldate het gevolg; sowat tweehonderd Khoikhoi het skape en beeste as ’n lewende borswerk gedryf en die dier in ’n kloof vasgekeer. Assegaaie het gevlieg; die sersant het misgeskiet; die jagter het drie koeëls deur die kop gesit. Die vel is vir die groot saal wat as kerk dien, bewaar; die karkas het 426 Hollandse ponde geweeg, vyf en ’n half voet sonder die stert gemeet, en drie en ’n half voet by die skouer gestaan — so stewig, het die joernaal gesê, soos ’n gemiddelde Engelse of Java-ponie. Perdevleis en ystervark-penne het in die maag gelê. [1] [3]
Op 17 Junie het die raad premies aangebied vir die vernietiging van hierdie diere: ses reale van agt vir ’n leeu, vier vir ’n luiperd of hiëna (“tier” of “wolf” in die Nederlands), die dooie of lewende dier aan die bevelvoerder te toon — Theal se sterling-ekwivalente was ongeveer vyf-en-twintig sjielings, sestien en agtpence, en twaalf en ses. Daardie bedrae het meer gekoop as dieselfde syfers vandag; vyf-en-twintig sjielings was meer as wat ’n arbeider in ’n maand verdien het. Die bevelvoerder self het slegs £7 10s. per maand ontvang tot 1656, toe sy salaris tot £10 16s. 8d. gestyg het. Die eerste leeuvell het as trofee in die groot saal van die bevelvoerder se woning gehang, waar godsdiensoefeninge gehou is. ’n Leeuin het later die karkas buite die hornwerkpoort beruik; luipeards het wagte gewond; op 23 Julie het ’n boswerker ’n luiperd van die Rondebosch-graanveld vir drie reale gebring; op die 29ste het ’n uitgehongerde leeu ’n reënsagte kraalmuur geklim, een dier doodgemaak, ’n ander gewond, en is geskiet — ses reale aan die wagte. [1] [3]
Daarna het wette gekom om die wild te bewaar wat die nedersetting vir vleis nodig gehad het. Die Kompanjie het twee jagters vir wildsbokvleis gehou; almal anders is verbied om diere te skiet behalwe dié waarvoor ’n beloning aangebied is, onder ’n boete van ongeveer veertig sjielings en verbeurdverklaring van ’n private geweer. Een perd alleen, het die bevelvoerder na die hings se dood opgemerk, doen meer as tien mans by ploeg, klei, klip en hout. Die nedersetting het sy kuddes beskerm, wilde vleis gerantsoeneer, en bloedgeld betaal vir die katte wat sy vervoer ongedaan gemaak het. [3] [1]
Wintersiekte en die Biddag
Gedurende die winter van 1656 was daar baie siekte onder die mense. By die seisoenswending in laat Mei is baie twee of drie weke siek al is min gesterf; teen laat Junie is gesê die Here besoek die fort so swaar dat skaars enigiemand onaangeraak bly. Die raad het die swaarkry as straf vir sonde beskou en Donderdag 29 Junie as ’n dag van algemene vernedering en gebed afgesonder. Die mense is aangesê tot godsdienstige oefeninge en om van skandelike vermaak af te sien. Dié wat sonder seën en danksegging daarna aan maaltye gaan sit het — “soos varke” lewend, het die resolusie gesê — moes deur die provoos beboet word: ’n half real vir die eerste oortreding, meer vir die tweede, viervoudig vir die derde, bo arbitrêre korrektie. Die aangewese dag is in mooi, kalm weer nagekom. [1] [3]
’n Paar weke later het ’n plakkaat bad of was van klere in die rivier bo die plek waarvandaan kookwater geneem word, verbied — ’n wenk dat die “sonde” miskien ewe teen die wette van gesondheid as teen die hemel was. Honderd seildoekmatrasse is vir die siekes wat geeneen gehad het nie, bestel. Reën het bou en tuinwerk vertraag wat reeds agter was weens siekte. Godsdienstige nakoming en skoon water het albei die raad geraak. Dieselfde saal wat leeuvell en Sondagpreke gehou het, het nou ’n volk op hul knieë vir gesondheid gehou — ’n gemeenskap wat siekte en dissipline in godsdienstige sowel as Kompanjie-terme geformuleer het. [3] [1]
Raad, Huwelike en Catharina van Bengale
In Oktober is gereël dat vir gewone sake die raad uit die bevelvoerder Jan van Riebeeck, sersant Jan van Harwarden, en die boekhouer Roelof de Man moes bestaan. Wanneer as hof van justisie of militêre tribunaal sitting, moes die konstabel van die vesting en die twee korporaals ook sitplekke hê. Rekords moes deur die klerk Caspar van Weede gehou word, wat ook as fiskaal moes optree. Daardie dun amptelike ruggraat — bevelvoerder, sersant, boekhouer, klerk-fiskaal — was die burgerlike orde van ’n fort wat mense getroud het, maaltyd-ongodsdiens beboet het, en weglopers in dieselfde kamers verhoor het waar preke gelees is. [3]
Met geen predikant permanent by die Kaap nie, het huwelike voor die sekretaris van die raad plaasgevind nadat gebooie drie keer deur die sieketrooster afgekondig is. Die plegtigheid was gewoonlik op Sondagoggend na die lees van die preek. Een of twee unies is deur kapelane van aandoende skepe voltrek — soos toe die oorlede sekunde Frederick Verburg ’n predikant se suster getroud het. Op 21 Mei 1656 is die assistent Jan Wouterssen in oop raadsaal, na drie Sondae se gebooie, getroud met die eerbare jong meisie Catarina Anthonis uit Salagon in Bengale — voorheen ’n slavin van die Ed. Boogaerd (Bogaert), op haar versoek vrygestel en vry om te trou. Roelof de Man het as huweliksbeampte opgetree. Tot einde 1656 het die huwelike in die fort Adolphus Bengevoort en Janneken Willems; Jacob Ryniers en Elizabeth van Opdorp; Pieter van Duyne en Sebastiana van Opdorp; Jacobus van der Kerkhoven en Elizabeth Stadtlanders; en Jan Wouters en Catharina van Bengale ingesluit. [1] [3]
Huwelike soos die laaste is in daardie geslag aangemoedig. Van Riebeeck het die voordeel opgemerk wat Portugal uit gemengde bevolkings getrek het wat gehelp het om oostelike vestings te hou, en gedink die Nederlanders mag ’n soortgelyke band nodig hê. ’n Belydenis van Christendom het swart en wit op dieselfde burgerlike voet geplaas in die taal van die dag; Catharina, vry en gedoop, is as ’n eerbare jong vrou bestempel in dieselfde woorde wat van die bevelvoerder se eie niggie gebruik is. ’n Honderd jaar later sou ander sienings verhard. In 1656 was die nedersetting nog klein genoeg dat elke huwelik ’n openbare daad van behoort was — huishouding teen wildernis. Private smart het by openbare plegtigheid bygehou: op 20 Februarie is die bevelvoerder se baba-seun Anthony, gebore 8 Desember 1655 en nog ongedoop by gebrek aan ’n predikant, tussen twee en drie in die oggend dood, sodat albei kinders wat daardie Desemberdag gebore is — syne en die Verburghs s’n — by die Here was. [3] [2]
Vier-en-veertig Skepe in Tafelbaai
Van Riebeeck het die direkteure om duidelike bevele oor die behandeling van vreemdelinge gevra. Hulle het geantwoord dat buitelanders vis mag vang en water vrylik mag neem, maar nie met verversings voorsien moes word nie, want die Kompanjie het alles nodig wat sy vir eie skepe kon oplig. Hoffelikheid is vereis; onnodige aanstoot moes vermy word; tog het die Kaapse inrigting vir die Kompanjie se voordeel bestaan, nie vir die wêreld se gerief nie. [3]
In 1656 het vier-en-veertig vaartuie Tafelbaai aangedoen: vyf-en-dertig van die Kompanjie, vyf Engelse, en vier Franse. Die Engelse en Franse is so vriendelik behandel as omstandighede toegelaat het. Hulle kon groente by private tuiniers koop; geskenke is uitgeruil. Die joernaal se jaar is dig met hul name en behoeftes: die verlamde kaptein van die Engelse Arosia (Star) is in Februarie in die chirurgyn se woning gehuisves; die Goed Wil van Masulipatam in Junie het dertig reale vir drie osse en agt vir vier skape betaal; Oktober het die Princes Roijael, Brampton se Olijfftack (Olive Branch), en die Egel gebring, met pype bier en tonge aan wal en halfskape en onsuiwer bulle uit in hoffelike ruil; die Breda, Ulisses en Meulen het skeurbuikgevalle en saad aan wal gesit; die Engelse fluit Postilion van Londen het water en private groente geneem maar nie vee nie. Die bevelvoerder, huiswaarts skrywend, het sy mildheid verontskuldig deur op te merk dat beesvleis wat by twee geleenthede aan boord gestuur is, van onsuiwer vee gekom het. Selfs onder stywe bevele het die nedersetting se tuine reeds meer vlae gevoed as wat Batavia beplan het. [3] [1]
Kompanjie-rompe het die hoofverkeer gebly: uitgaande jagte en fluite vir Batavia, retourskepe onder vlae soos Sarcerius se eskader in April, Kers- en Nuwejaarsvlote wat kool en tabak nog groen in die beddings wou hê. Baksteenoond het weer gevuur soos die droë seisoen teruggekeer het; steigerbokse het nog in Desemberseë gesink; Rondebosch-koring het op die sekel gewag. Die vyfde jaar het nie met ’n seremonie van vertrek gesluit nie, maar met ’n hospitaal wat sy nood bewys het, ’n steiger halfgebore in die branding, koring wat eindelik die suidooster weerstaan het, en ’n bevelvoerder wat nog gemeet het hoe vrye huishoudings die valleie mag hou wat die wind nie kon bederf nie. [1]